Báo xuân hoa trị viêm họng: Dân gian truyền miệng hay có bằng chứng?

Thời tiết thay đổi đột ngột thường khiến vùng họng khô rát, đau buốt mỗi khi nuốt nước bọt. Để giảm khó chịu nhanh chóng, nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian với hy vọng cải thiện triệu chứng một cách tự nhiên. Trong số đó, cây báo xuân hoa (tên khoa học: Androsace umbellata) thường được truyền miệng là vị thuốc chữa đau họng, tiêu sưng và giảm viêm hiệu quả.

Tuy nhiên, xét dưới lăng kính y học thực chứng, kinh nghiệm dân gian này hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học để áp dụng trong điều trị viêm họng. Các dữ liệu phòng thí nghiệm hiện có về loài thực vật này chưa từng ghi nhận khả năng giảm sưng đau niêm mạc họng hay chữa trị các bệnh lý đường hô hấp trên cơ thể người.

Bối cảnh truyền miệng và câu hỏi thực hư

Trong các tài liệu y học cổ truyền và kinh nghiệm truyền miệng, báo xuân hoa thường xuất hiện dưới dạng nước sắc hoặc bột tán dùng để ngậm, uống nhằm thanh nhiệt và tiêu viêm. Cơn đau rát do viêm họng chủ yếu xuất phát từ phản ứng viêm cấp tính ở biểu mô niêm mạc khi bị virus hoặc vi khuẩn xâm nhập. Việc dân gian gán ghép công dụng giảm đau rát vùng họng cho loài cây này chủ yếu dựa trên quan niệm cảm tính về tính thanh mát.

Dù vậy, một loại cây có tác dụng trong kinh nghiệm dân gian không đồng nghĩa với việc nó an toàn và hiệu quả thực sự. Cho đến nay, chưa có bất kỳ hướng dẫn y tế chính thống nào ghi nhận việc sử dụng cây báo xuân hoa như một liệu pháp điều trị đau rát họng.

Khoa học thực sự nghiên cứu gì về cây báo xuân hoa?

Khi tra cứu tài liệu dược lý thực nghiệm hiện đại về Androsace umbellata, trọng tâm nghiên cứu hoàn toàn không nằm ở tác dụng chống viêm niêm mạc đường hô hấp. Thay vào đó, các nhà khoa học chủ yếu tập trung vào việc phân lập hoạt chất và khảo sát hoạt tính độc tế bào, định hướng cho nghiên cứu ung thư.

Năm 2008, một nghiên cứu hóa thực vật đã tiến hành chiết xuất toàn bộ cây báo xuân hoa (Androsace umbellata) bằng dung môi cồn (ethanol) ^[1]. Từ dịch chiết này, các nhà khoa học đã phân lập được 2 hợp chất triterpenoid saponin mới cùng với 5 hợp chất saponin đã biết trước đó ^[1]. Khi thử nghiệm hoạt tính sinh học trong ống nghiệm, tất cả các hợp chất triterpenoid saponin này đều thể hiện hoạt tính gây độc tế bào đáng kể đối với dòng tế bào ung thư gan ở người ^[1]. Đáng lưu ý, nghiên cứu này không thực hiện bất kỳ phép đo nào liên quan đến ức chế phản ứng viêm hay đánh giá tác động trên mô biểu mô họng ^[1].

Bước sang năm 2010, một công trình nghiên cứu sâu hơn tiếp tục đánh giá tác động sinh học của các hợp chất này ^[2]. Dịch chiết methanol của cây Androsace umbellata được phân tách thành phân đoạn n-butanol, từ đó thu được 4 hợp chất triterpenoid saponin gồm saxifragifolin C (1), A (2), B (3) và D (4) ^[2]. Thử nghiệm đo độ độc tế bào bằng phương pháp sulforhodamin B cho thấy cả 4 hợp chất đều có độc tính tế bào mạnh đối với các dòng tế bào khối u người không kháng thuốc (bao gồm A549, SK-OV-3, SK-MEL-2, MES-SA, HCT15) với nồng độ ức chế 50% (IC50) rất thấp, dao động từ 0,19 đến 2,37 micromol/L ^[2]. Đáng chú ý, các tế bào kháng đa thuốc cũng cho độ nhạy cảm tương tự với các hợp chất này ^[2].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2010 còn chỉ ra rằng các hợp chất từ 1 đến 4 làm tăng tỷ lệ tế bào gắn Annexin V, chứng minh khả năng kích hoạt chu trình chết tự nhiên (apoptosis) trên dòng tế bào đại thực bào RAW 264.7 ^[2]. Hình thái co đặc nhân tế bào – một dấu hiệu điển hình của hiện tượng apoptosis – cũng được quan sát thấy rõ rệt khi xử lý tế bào RAW 264.7 bằng phân đoạn n-butanol cũng như với hợp chất 3 và 4 ^[2]. Kết quả này đơn thuần phản ánh độc tính tế bào mạnh của nhóm triterpenoid saponin trong điều kiện nuôi cấy tế bào, hoàn toàn không phải là bằng chứng cho thấy cây có tác dụng làm dịu hay chữa lành viêm họng ^[2].

Nhầm lẫn phổ biến từ tên gọi khoa học

Một trong những lý do khiến báo xuân hoa bị đồn thổi có khả năng kháng viêm mạnh mẽ xuất phát từ sự nhầm lẫn tên gọi khoa học. Từ chỉ loài "umbellata" (nghĩa là hình tán) xuất hiện ở rất nhiều loài thực vật thuộc các họ hoàn toàn khác nhau. Nhiều người đọc không chuyên thường đánh đồng các nghiên cứu của cây khác có tên "umbellata" với cây báo xuân hoa.

Cụ thể, các đặc tính chống viêm thực nghiệm đã được ghi nhận trên cây Hunteria umbellata (thuộc họ La bố ma) hoặc Pothomorphe umbellata (thuộc họ Hồ tiêu), hay các hợp chất polyphenol bảo vệ mạch máu của cây Euphorbia umbellata (thuộc họ Đại kích). Báo xuân hoa (Androsace umbellata) thuộc họ Anh thảo (Primulaceae) là một loài riêng biệt, sở hữu thành phần hóa học khác hẳn. Do đó, việc lấy kết quả nghiên cứu kháng viêm của các loài cây khác có cùng tên loài để gán cho cây báo xuân hoa là một sai lầm nghiêm trọng về kiến thức dược liệu.

Độc tính tế bào: Lợi ích nghiên cứu hay rủi ro thực tế?

Việc các triterpenoid saponin trong cây báo xuân hoa có độc tính tế bào mạnh đối với dòng tế bào nuôi cấy là một gợi ý có giá trị cho các nhà nghiên cứu dược phẩm trong việc tìm kiếm phân tử điều trị ung bướu [4, 6]. Tuy nhiên, từ thử nghiệm ống nghiệm cho đến khi trở thành thuốc điều trị là một khoảng cách rất lớn.

Khi một chất có khả năng tiêu diệt tế bào mạnh và gây chết tế bào đại thực bào RAW 264.7 ^[2], việc tự ý sử dụng qua đường uống hoặc ngậm có thể gây hại trực tiếp đến niêm mạc đường tiêu hóa và niêm mạc họng đang bị tổn thương. Nghiên cứu thực nghiệm hiện nay chỉ dừng lại ở quy mô tế bào cô lập trong đĩa petri [4, 6]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm độc tính đường uống dài hạn nào trên động vật sống cũng như không có thử nghiệm lâm sàng nào trên người đối với chiết xuất của cây báo xuân hoa.

Ai cần tuyệt đối tránh xa việc tự ý dùng dược liệu này?

Do thiếu hụt hoàn toàn các dữ liệu về tính an toàn trên cơ thể sống và chứa hoạt chất có độc tính tế bào cao [4, 6], một số đối tượng cần đặc biệt thận trọng:

• Người đang bị viêm họng, viêm amidan: Niêm mạc họng đang sưng đỏ, sung huyết rất dễ bị kích ứng bởi các saponin có hoạt tính tế bào mạnh ^[2]. Việc ngậm các loại nước sắc thảo dược chưa rõ độc tính có thể gây bỏng rát, loét niêm mạc nặng hơn.
• Phụ nữ mang thai và người cho con bú: Tuyệt đối không sử dụng cây báo xuân hoa dưới bất kỳ hình thức nào do hoạt chất có thể gây độc cho thai nhi hoặc đi vào sữa mẹ.
• Trẻ em: Hệ thống tiêu hóa và miễn dịch của trẻ còn non nớt, nguy cơ ngộ độc saponin rất cao.
• Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đường tiêu hóa: Các hoạt chất chưa qua tinh chế và kiểm định có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa, gây tổn thương thêm chức năng nội tạng.

Hướng chăm sóc khoa học khi bị viêm họng

Thay vì tìm kiếm và sử dụng những loài thảo dược chưa có kiểm chứng khoa học như cây báo xuân hoa, người bệnh nên áp dụng các biện pháp chăm sóc họng an toàn, chuẩn y khoa:

• Súc họng bằng nước muối sinh lý: Thực hiện 2-3 lần mỗi ngày để làm sạch dịch nhầy, giảm tải lượng vi khuẩn và làm dịu vùng niêm mạc bị sưng.
• Uống đủ nước ấm: Duy trì độ ẩm thường xuyên cho biểu mô họng bằng nước ấm hoặc nước lọc, tránh để cổ họng bị khô rát.
• Sử dụng các liệu pháp tự nhiên lành tính: Có thể dùng một thìa nhỏ mật ong nguyên chất hòa cùng nước ấm để làm dịu cơn ho (không dùng mật ong cho trẻ dưới 1 tuổi).
• Giữ ấm cơ thể và hạn chế chất kích thích: Giữ ấm vùng cổ ngực khi trời lạnh; tránh uống nước đá, rượu bia, không hút thuốc lá và hạn chế nói lớn tiếng.
• Thăm khám bác sĩ kịp thời: Nếu triệu chứng đau họng kéo dài trên 5 ngày, sốt cao trên 38,5 độ C, nuốt khó hoặc nổi hạch góc hàm, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân và dùng thuốc phù hợp, tuyệt đối không tự ý mua kháng sinh.

Kinh nghiệm dân gian về việc dùng cây báo xuân hoa (Androsace umbellata) trị viêm họng hiện không có bằng chứng khoa học hỗ trợ. Dữ liệu thực tế cho thấy các hoạt chất của cây có độc tính tế bào đáng kể trong phòng thí nghiệm [4, 6]. Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình, người dân không nên tự ý dùng các loại cây cỏ truyền miệng khi chưa được chứng minh an toàn, mà cần tuân thủ các chỉ dẫn chăm sóc y tế chuẩn mực.