Mẹo dân gian trị ho và góc nhìn khoa học
Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, các triệu chứng đau rát họng, ho có đờm thường gây khó chịu cho nhiều người. Thay vì dùng thuốc tây ngay, nhiều gia đình chọn mẹo ngâm vỏ cam đắng với mật ong để làm dịu cơn ho.
Tuy nhiên, phương pháp dân gian này có thực sự giúp diệt khuẩn hay làm sạch đường thở hay không? Dược lý học hiện đại cho thấy các hoạt chất trong vỏ cam đắng (Citrus aurantium L.) có khả năng kháng vi sinh vật và chống phù nề, nhưng chưa có bằng chứng khẳng định tác dụng làm loãng hay tống xuất đờm [1, 5].
Thành phần sinh học của vỏ cam đắng
Cam đắng hay chỉ thực, chỉ xác trong y học cổ truyền là loài cây giàu tinh dầu và các nhóm hợp chất phenolic [1, 5]. Trong y học cổ truyền Ấn Độ, loại quả này từng được dùng để hỗ trợ các chứng rối loạn tiêu hóa, nôn mửa, hạ huyết áp hoặc mụn nhọt [1].
Các phân tích hóa thực vật hiện đại cho thấy tinh dầu chiết xuất từ vỏ quả và lá cam đắng chứa nhiều hợp chất bay hơi [1, 2]. Trong đó, D-limonene, 2-beta pinene và delta-3 Carene là những thành phần nổi bật [1]. Ở các bộ phận khác như lá, tinh dầu ghi nhận hàm lượng lớn linalool (chiếm từ 43,2% đến 65,97%), linalyl acetate (0,77% đến 24,77%) và alpha-terpineol (9,29% đến 12,12%) [2].
Bên cạnh tinh dầu, dịch chiết vỏ cam đắng (Citrus aurantium L. var. amara) chứa tổng hàm lượng phenolic đạt khoảng 14,8 mg/mL [3]. Các chất chiếm tỷ lệ cao nhất gồm có naringin (3,6 mg/mL) và neohesperidin (2,6 mg/mL), cùng nhiều phân tử flavone và coumarin có hoạt tính sinh học [3].
Khả năng ức chế vi sinh vật gây viêm
Để làm rõ cơ sở kháng khuẩn, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm in vitro với tinh dầu của loài thực vật này. Trong một công bố năm 2017, tinh dầu cam đắng thể hiện hoạt tính kháng khuẩn đối với vi khuẩn Gram dương, ghi nhận nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) là 2,7 mg/mL trên chủng Bacillus subtilis và 4,8 mg/mL trên tụ cầu vàng Staphylococcus aureus [2]. Thử nghiệm cũng ghi nhận hoạt tính vừa phải trên các dòng vi nấm như Saccharomyces cerevisiae (MIC 9,2 mg/mL) và Mucor ramannianus (MIC 5 mg/mL) [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2020 khảo sát tiềm năng kháng nấm Candida albicans từ tinh dầu Citrus aurantium L. [1]. Kết quả thử nghiệm khuếch tán giếng thạch và pha loãng vi lượng cho thấy tinh dầu có tác dụng diệt nấm với dải nồng độ MIC từ 0,15% đến 0,31% thể tích [1]. Khi kết hợp với các kháng nấm lâm sàng là fluconazole và amphotericin B, tinh dầu cam đắng hiệp đồng làm tăng hiệu lực thuốc từ 8,3 đến 34,4 lần [1]. Mô phỏng gắn kết phân tử cho thấy delta-3 Carene gắn kết mạnh với đích NMT (năng lượng liên kết -131,13 kcal/mol), trong khi D-limonene liên kết tốt nhất với protein CYP51 (năng lượng liên kết -175,23 kcal/mol) [1].
Dù vậy, các nghiên cứu này chỉ được thực hiện trong ống nghiệm hoặc mô hình tính toán [1, 2]. Chúng không phản ánh chính xác nồng độ hoạt chất tiếp xúc với niêm mạc họng khi ngâm uống thông thường.
Tác dụng chống phù nề và hạn chế về cơ chế trừ đờm
Triệu chứng rát họng khi ho thường đi kèm tình trạng sung huyết, sưng tấy biểu mô đường hô hấp. Năm 2013, một nghiên cứu trên mô hình động vật đã đánh giá tác dụng chống phù nề của dịch chiết cồn-nước từ vỏ cam đắng (Citrus aurantium L. var. amara) [3]. Trên chuột cống, dịch chiết này ức chế tình trạng phù chân do histamine và dextran gây ra theo mức độ phụ thuộc liều lượng, với giá trị nồng độ ức chế một nửa (IC50) lần lượt là 119,6 mg/kg và 118,3 mg/kg [3]. Nhờ khả năng cản trở phản ứng sưng nề mô, dịch chiết có thể giải thích phần nào cảm giác dịu họng sau khi người bệnh dùng mẹo dân gian.
Tuy nhiên, về tác dụng "trừ đờm", các tài liệu dược lý hiện tại chưa ghi nhận cơ chế kích thích tế bào biểu mô tiết dịch lỏng hay tăng chuyển động lông rung để tống xuất chất nhầy của vỏ cam đắng. Do đó, việc xem bài thuốc này là thuốc long đờm chuyên biệt là nhận định chưa đủ căn cứ thực nghiệm.
Hiểu lầm thường gặp khi áp dụng mẹo dân gian
Nhiều người lầm tưởng rằng nước ngâm vỏ cam đắng có thể tiêu diệt hoàn toàn vi khuẩn hay virus gây viêm amidan, viêm phế quản. Dữ liệu thực tế cho thấy các hoạt chất kháng khuẩn chỉ được khảo sát ở nồng độ tinh khiết trong phòng thí nghiệm trên một số chủng vi khuẩn và vi nấm nhất định [1, 2]. Nồng độ tinh dầu hòa tan qua dung dịch ngâm nước hoặc mật ong là rất thấp, không thể thay thế kháng sinh trong trường hợp nhiễm khuẩn đường hô hấp.
Một sai lầm khác là dùng lượng lớn vỏ cam đậm đặc nhằm nhanh hết bệnh. Chiết xuất từ vỏ các loài họ Citrus chứa các polymethoxyflavone và chất đắng có hoạt tính chuyển hóa tế bào rất mạnh, thậm chí đang được thử nghiệm để ức chế tế bào ung thư [3, 6, 7]. Dùng quá mức có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng cồn cào ruột.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược axit nên hạn chế dùng hỗn hợp vỏ cam đắng ngâm mật ong. Tinh dầu và độ chua nhẹ của vỏ có thể kích hoạt các cơn ợ chua hoặc gây đau thượng vị.
Trẻ nhỏ dưới 1 tuổi tuyệt đối không dùng mật ong do nguy cơ ngộ độc nha bào vi khuẩn Clostridium botulinum. Ngoài ra, người bệnh đái tháo đường cần kiểm soát liều lượng dung dịch ngâm vì lượng đường từ mật ong dễ làm biến động đường huyết.
Nếu các triệu chứng sốt cao, khạc đờm đặc màu vàng xanh hoặc đau họng kéo dài trên 5 ngày không đỡ, người bệnh cần tới cơ sở y tế thăm khám thay vì chỉ dựa vào bài thuốc dân gian. Những người đang điều trị các bệnh mạn tính bằng thuốc tây cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh các tương tác thuốc không mong muốn.
Cách sử dụng an toàn và khoa học tại nhà
Để làm dịu cổ họng an toàn, bạn có thể rửa sạch vỏ cam đắng tươi, thái sợi nhỏ rồi chần sơ qua nước sôi để giảm vị đắng gắt. Sau đó, ngâm vỏ cam với mật ong nguyên chất theo tỷ lệ vừa phải trong lọ thủy tinh sạch từ vài ngày đến một tuần.
Khi cần sử dụng, chỉ nên múc 1-2 thìa cà phê nước ngâm pha cùng 150-200 mL nước ấm, uống chậm từng ngụm vào buổi sáng hoặc lúc cơn ngứa họng xuất hiện. Nước ấm cùng mật ong giúp bao phủ niêm mạc họng, mang lại cảm giác dễ chịu tức thì.
Phương pháp ngâm vỏ cam đắng với mật ong là biện pháp hỗ trợ tự nhiên giúp làm dịu cổ họng và hỗ trợ ức chế vi sinh vật ở mức độ nhẹ. Tuy vậy, bài thuốc này không có tác dụng tiêu đờm rõ rệt và không thể thay thế phác đồ điều trị chuyên khoa. Hãy sử dụng đúng liều lượng, theo dõi cơ thể và đi khám nếu các triệu chứng hô hấp không thuyên giảm.