Bệnh Basedow gây sụt cân nhanh: Nên xây dựng khẩu phần năng lượng thế nào?

Nhiều người mắc bệnh Basedow (bệnh bướu độc lan tỏa gây cường giáp) rơi vào tình trạng dù ăn nhiều hơn bình thường, lúc nào cũng cảm thấy đói nhưng cân nặng vẫn sụt giảm liên tục trong vài tuần. Hiện tượng gầy rộc nhanh chóng đi kèm hồi hộp, đánh trống ngực, run tay và vã mồ hôi thường khiến người bệnh lo lắng, tìm mọi cách ăn uống tẩm bổ cấp tốc. Tuy nhiên, việc bổ sung năng lượng thế nào để cơ thể ngừng sụt cân mà không làm rối loạn đường huyết hay gây tích tụ mỡ thừa thiếu kiểm soát lại là bài toán khó.

Câu trả lời cho tình trạng này là người bệnh Basedow trong giai đoạn bùng phát cần một khẩu phần giàu năng lượng và giàu đạm hơn hẳn mức bình thường để bù đắp cho tình trạng tăng chuyển hóa nghiêm trọng. Dù vậy, mức năng lượng này phải được tính toán linh hoạt và cắt giảm kịp thời khi nồng độ hormone tuyến giáp bắt đầu ổn định nhờ thuốc điều trị, tránh nguy cơ biến chứng chuyển hóa về sau.

Vì sao người mắc Basedow sụt cân dù ăn rất nhiều?

Bình thường, tuyến giáp đóng vai trò nhạc trưởng điều hòa tốc độ chuyển hóa và đốt cháy năng lượng của toàn bộ các cơ quan. Khi mắc Basedow, nồng độ hormone tuyến giáp tăng vọt khiến tốc độ tiêu hao năng lượng cơ bản bị đẩy lên mức rất cao, khiến cơ thể luôn hoạt động như một cỗ máy quá tải ngay cả trong lúc ngủ nghỉ ^[1]. Tình trạng này kích hoạt quá trình dị hóa toàn thân, nghĩa là cơ thể không chỉ tiêu thụ hết năng lượng từ thức ăn nạp vào mà còn phải tự phá hủy các mô mỡ dự trữ và bào mòn cả khối cơ xương để lấy nhiên liệu sinh nhiệt ^[1].

Đáng chú ý, các thử nghiệm sinh lý cho thấy nhu cầu năng lượng khổng lồ ở người bệnh bắt nguồn chủ yếu từ sự gia tăng tiêu hao năng lượng khi nghỉ ngơi, trong khi phản ứng sinh nhiệt từ quá trình xử lý thức ăn sau bữa ăn hoàn toàn không bị biến đổi ^[2]. Điều này giải thích tại sao người bệnh dù liên tục nạp năng lượng nhưng vẫn cảm thấy kiệt sức và teo tóp dần. Bên cạnh đó, hormone tuyến giáp tăng cao còn thúc đẩy sự đề kháng insulin ở mô gan và mô cơ, làm giảm khả năng hấp thu đường của cơ bắp và đẩy mạnh giải phóng acid béo tự do từ tế bào mỡ ^[3].

Hậu quả là người bệnh không chỉ bị mất lượng mỡ dưới da mà còn suy giảm nghiêm trọng sức mạnh thể chất do teo cơ ^[1]. Sự mất cân bằng giữa tốc độ phá hủy mô và tốc độ bù đắp thức ăn chính là lý do khiến cân nặng tụt dốc không phanh. Việc hiểu rõ cơ chế này giúp người bệnh không hoang mang mà có chiến lược dinh dưỡng bài bản, đúng khoa học.

Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì về chuyển hóa Basedow?

Các nghiên cứu lâm sàng đã định lượng rất chi tiết về sự biến thiên năng lượng và thành phần cơ thể của bệnh nhân Basedow trong suốt quá trình điều trị:

Một nghiên cứu công bố năm 2018 theo dõi tiến cứu trên 6 phụ nữ mới được chẩn đoán mắc bệnh Basedow được điều trị bằng methimazole trong vòng 52 tuần ^[1]. Kết quả đo lường cho thấy tại thời điểm khởi bệnh, mức tiêu hao năng lượng khi nghỉ (REE) của các bệnh nhân cao hơn tới 40% so với mức dự đoán theo tiêu chuẩn sinh lý ^[1]. Mức REE này tương quan thuận chặt chẽ với nồng độ hormone tuyến giáp lưu hành, hoạt tính enzyme khử iod ngoại vi và khả năng bài tiết của tuyến giáp ^[1]. Sau khi dùng thuốc kháng giáp, cân nặng ban đầu tăng nhanh từ tuần 0 đến tuần 8, sau đó đi ngang ở tuần 8 đến tuần 24 và dần giảm nhẹ từ tuần 24 đến 52 dù lượng thức ăn nạp vào giảm sút ^[1]. Khối mỡ của cơ thể tích lũy chủ yếu trong giai đoạn đầu điều trị từ tuần 4 đến tuần 12, trong khi khối lượng nạc và lực bóp tay của cơ bắp chỉ thực sự phục hồi mạnh mẽ ở giai đoạn muộn từ tuần 26 đến tuần 52 ^[1].

Một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2016 trên 24 phụ nữ mắc Basedow mới chẩn đoán tại Trung Quốc với độ tuổi trung bình 36,3 tuổi đã theo dõi quá trình chuyển từ cường giáp sang bình giáp bằng thuốc nhóm thioamide ^[4]. Thời gian trung bình để nhóm bệnh nhân này đạt trạng thái bình giáp là 38 tuần ^[4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng khi nồng độ hormone tự do FT3 giảm về bình thường, mức tiêu hao năng lượng khi nghỉ đã hạ từ 28,7 kcal/kg cân nặng mỗi ngày xuống còn 21,5 kcal/kg cân nặng mỗi ngày ^[4]. Cân nặng của họ tăng từ trung bình 52,6 kg lên 55,3 kg, trong đó khối lượng mỡ tăng từ 14,3 kg lên 16,8 kg ^[4]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự gia tăng của nồng độ adiponectin và các chỉ số mỡ máu bao gồm cholesterol toàn phần, LDL-cholesterol và HDL-cholesterol khi chức năng tuyến giáp bình ổn ^[4].

Trước đó, một nghiên cứu chuyển hóa năm 1986 đã tiến hành đo nhiệt lượng gián tiếp trên 12 bệnh nhân Basedow sau khi cho uống nghiệm pháp 100g glucose ^[2]. Kết quả phân tích cho thấy mức tăng tiêu hao năng lượng thuần sau khi nạp đường ở nhóm cường giáp tương đương với nhóm người khỏe mạnh đối chứng (cùng tăng 0,15 kcal/phút) và nhóm bệnh nhân sau khi điều trị (tăng 0,11 kcal/phút) ^[2]. Tỷ lệ phần trăm sinh nhiệt do glucose tạo ra giữa ba nhóm không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê, lần lượt là 7,0% ở nhóm cường giáp, 7,4% ở nhóm đối chứng và 5,5% ở nhóm đã hồi phục ^[2]. Từ đó, các tác giả kết luận nhu cầu calo cao của người bệnh Basedow là do mức tiêu hao năng lượng nền khi nghỉ ngơi tăng vọt chứ không phải do quá trình sinh nhiệt chuyển hóa thức ăn sau ăn ^[2].

Trong một công bố năm 2020 đánh giá về thành phần cơ thể và tiêu hao năng lượng, các nhà khoa học nhận thấy mức tiêu hao năng lượng khi nghỉ ngơi giảm sút rất nhanh ngay từ giai đoạn đầu sau khi bắt đầu điều trị thuốc ^[5]. Tỷ lệ giữa mức tiêu hao năng lượng thực tế và mức dự đoán ở bệnh nhân Basedow cao hơn người khỏe mạnh khi mới phát bệnh, nhưng lại tụt xuống thấp hơn cả người bình thường sau 6 tháng điều trị ^[5]. Nghiên cứu này nhấn mạnh rằng việc duy trì lời khuyên dinh dưỡng dựa trên mức REE lúc mới phát bệnh (thường khuyến cáo năng lượng gấp 1,3 đến 1,5 lần mức REE đo được) có thể trở nên không còn phù hợp trong quá trình điều trị vì nguy cơ làm tăng khối mỡ và gây rối loạn chuyển hóa ^[5]. Điểm hạn chế được nhóm tác giả nêu rõ là chưa thu thập được bảng câu hỏi chi tiết về sự thèm ăn và lượng thức ăn tiêu thụ cụ thể trên cỡ mẫu lớn dài hạn ^[5].

Một nghiên cứu năm 2011 theo dõi 22 bệnh nhân Basedow điều trị phác đồ phong tỏa và thay thế (BRT) cho thấy sau khi đạt bình giáp ổn định hơn 13 tháng, nồng độ FT4 trong huyết thanh vẫn tương quan thuận với mức REE và tương quan nghịch với tỷ lệ mỡ cơ thể ^[6]. Sau 12 tuần ngừng phác đồ, tỷ lệ FT3/FT4 tăng lên 16% và mức tăng này tương quan thuận với sự gia tăng của mức tiêu hao năng lượng khi nghỉ ^[6].

Chuyển hóa đường và các chất bị ảnh hưởng ra sao?

Cường giáp Basedow tác động rất sâu sắc đến quá trình xử lý chất dinh dưỡng, đặc biệt là carbohydrate và mỡ. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 1989 trên 8 bệnh nhân Basedow và 8 người đối chứng khỏe mạnh cho thấy bệnh nhân Basedow có nồng độ đường huyết đói, insulin và C-peptide cao hơn hẳn người khỏe mạnh ^[7]. Khi thực hiện nghiệm pháp nạp 75g glucose đường uống, phản ứng của đường huyết, insulin và C-peptide ở bệnh nhân Basedow đều tăng cao hơn ở mọi mốc thời gian kéo dài đến 180 phút ^[7]. Tốc độ thanh thải và sử dụng glucose qua kỹ thuật kẹp đường huyết ở bệnh nhân trước điều trị thấp hơn rõ rệt so với người bình thường, biểu hiện tình trạng giảm dung nạp đường và kháng insulin ^[7]. Sau khi chức năng tuyến giáp trở về bình thường từ 2 đến 4 tuần, tốc độ xử lý glucose có cải thiện nhưng vẫn chưa thể hồi phục hoàn toàn về mức của người bình thường ^[7].

Bên cạnh đó, Basedow còn làm gia tăng hấp thu carbohydrate tại ruột non và thúc đẩy gan sản xuất thêm đường từ nguồn glycogen do hiện tượng kháng insulin tại gan ^[3]. Do thụ thể insulin tại cơ vân bị ức chế, cơ bắp hấp thu đường kém hơn, buộc cơ thể phải huy động các enzyme phân giải lipid mô mỡ để giải phóng acid béo và tạo thể ceton ^[3]. Tình trạng này khiến người bệnh đối mặt với nguy cơ khởi phát hoặc làm trầm trọng thêm bệnh đái tháo đường ^[3]. Đáng lưu ý, một số ghi nhận cho thấy bệnh nhân cường giáp có xu hướng chỉ tăng tiêu thụ các món chứa tinh bột để bù năng lượng mà không tăng lượng protein và chất béo tương ứng ^[5].

Lợi ích và giới hạn từ các bằng chứng hiện có

Các bằng chứng khoa học hiện tại mang lại lợi ích to lớn khi chỉ ra bức tranh chuyển hóa năng động của bệnh Basedow: nhu cầu calo cực cao ở giai đoạn đầu nhưng sẽ giảm dần theo tốc độ kiểm soát hormone tuyến giáp ^[5], ^[1]. Điều này định hướng cho người bệnh không ăn uống cố định một mức mà phải điều chỉnh khẩu phần theo từng tuần điều trị để tránh tích lũy mỡ thừa đột ngột ^[4].

Tuy nhiên, các dữ liệu này cũng có giới hạn nhất định. Nhiều nghiên cứu được thực hiện trên cỡ mẫu nhỏ (từ 6 đến 24 người) và tập trung phần lớn vào nữ giới ^[4], ^[1]. Các yếu tố về sự thay đổi cảm giác thèm ăn hay nồng độ hormone kích thích ăn uống ghrelin vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn trong các nghiên cứu lớn ^[5]. Vì vậy, việc áp dụng các mức tính toán calo cần có sự cá thể hóa dựa trên thể trạng thực tế của từng người.

Những hiểu lầm thường gặp khi bị sụt cân do Basedow

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng vì bị sụt cân nghiêm trọng nên cần phải ăn càng nhiều chất ngọt, đồ ăn vặt, bánh kẹo béo để nhanh lấy lại vóc dáng. Đây là sai lầm nguy hiểm vì trạng thái cường giáp vốn đã đi kèm với tình trạng kháng insulin, tăng hấp thu đường tại ruột và giảm dung nạp glucose ^[7], ^[3]. Việc dung nạp quá nhiều đường đơn giản có thể khiến đường huyết tăng vọt mất kiểm soát và gây gánh nặng chuyển hóa nghiêm trọng ^[7], ^[3].

Một hiểu lầm khác là tiếp tục giữ chế độ ăn thật nhiều calo ngay cả khi đã uống thuốc kháng giáp được vài tháng. Thực tế, khi hormone tuyến giáp dần ổn định, mức tiêu hao năng lượng cơ bản sẽ giảm mạnh rất nhanh, có thời điểm còn thấp hơn cả mức chuyển hóa bình thường ^[5], ^[4]. Nếu tiếp tục ăn lượng calo gấp rưỡi như thời kỳ đầu, người bệnh sẽ đối mặt với tình trạng tăng cân mất kiểm soát, tích tụ mỡ thừa ở nội tạng và tăng nguy cơ mắc các rối loạn chuyển hóa như tăng huyết áp, mỡ máu cao và đái tháo đường ^[5], ^[4].

Nhiều người cũng bỏ qua lượng protein mà chỉ tập trung ăn cơm, mì để no bụng. Tuy nhiên, sụt cân trong Basedow bao gồm cả sự suy giảm khối lượng cơ bắp nghiêm trọng ^[1]. Khối nạc và sức mạnh cơ bắp chỉ có thể phục hồi ở giai đoạn sau nếu cơ thể được cung cấp đủ dưỡng chất nền tảng để tái tạo mô nạc ^[1].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Người bệnh Basedow có tiền sử rối loạn đường huyết hoặc mắc đái tháo đường cần được giám sát chặt chẽ khi điều chỉnh chế độ ăn. Tình trạng cường giáp làm tăng phóng thích đường ở gan và cản trở cơ bắp hấp thu glucose, dễ dẫn đến các đợt tăng đường huyết đột ngột hoặc biến chứng nguy hiểm như nhiễm toan ceton ^[3].

Bệnh nhân có biểu hiện suy giảm chức năng gan hoặc sụt cân cấp tính cũng phải hết sức cẩn trọng. Một báo cáo y khoa năm 2025 ghi nhận trường hợp nam thanh niên 29 tuổi mới phát hiện Basedow bị sụt cân nhanh chóng, sau đó xuất hiện tổn thương tế bào gan thoáng qua và viêm tụy cấp do sỏi mật di chuyển trong bối cảnh sụt cân quá nhanh do cường giáp ^[8]. Các thay đổi chuyển hóa quá nhanh ở người bệnh cường giáp chưa điều trị có thể tạo điều kiện hình thành sỏi mật và tổn thương gan, đòi hỏi việc theo dõi sát sao từ nhân viên y tế ^[8].

Bên cạnh đó, những người bắt đầu bước vào giai đoạn bình giáp (sau 2 đến 3 tháng điều trị thuốc) cần được bác sĩ chuyên khoa tái đánh giá để hạ bớt mức năng lượng ăn vào, tránh tình trạng tăng khối mỡ quá nhanh ^[5], ^[1].

Xây dựng khẩu phần ăn thực tế: Năng lượng, đạm và thời điểm

Để đối phó với tình trạng sụt cân mà vẫn bảo vệ hệ chuyển hóa, người bệnh Basedow nên xây dựng thực đơn theo các nguyên tắc sau:

Về tổng năng lượng, trong giai đoạn cường giáp bùng phát chưa được kiểm soát, mức tiêu hao năng lượng khi nghỉ có thể cao hơn bình thường tới 40% ^[1]. Do đó, người bệnh cần tăng mức năng lượng nạp vào trong ngày cao hơn nhu cầu bình thường, nhưng không nên nâng quá 1,3 đến 1,5 lần mức chuyển hóa cơ bản để tránh quá tải cho hệ tiêu hóa ^[5]. Khi các triệu chứng đánh trống ngực, vã mồ hôi dịu đi và xét nghiệm hormone tuyến giáp cải thiện, phải giảm dần năng lượng khẩu phần về mức chuẩn của người bình thường để ngăn tích mỡ ^[5], ^[4].

Về chất đạm (protein), do cơ thể bị dị hóa và mất khối cơ vân đáng kể, người bệnh cần ưu tiên bổ sung nguồn đạm chất lượng cao ^[1]. Nên bổ sung thịt nạc, ức gà, các loại đậu, trứng và sản phẩm từ sữa ít béo để cung cấp nguyên liệu phục hồi khối cơ và sức mạnh thể chất ^[1]. Tránh tình trạng chỉ ăn tăng tinh bột mà bỏ quên đạm như thói quen của nhiều bệnh nhân cường giáp ^[5].

Về chất bột đường (carbohydrate), do sự nhạy cảm với insulin bị suy giảm và ruột tăng hấp thu đường, người bệnh nên chọn các loại ngũ cốc nguyên cám, yến mạch, gạo lứt hoặc khoai củ có chỉ số đường huyết thấp ^[7], ^[3]. Tránh xa nước ngọt có gas, bánh kẹo ngọt và đường tinh luyện vì chúng dễ làm đường huyết tăng vọt và thúc đẩy kháng insulin ^[7], ^[3].

Về cách ăn và thời điểm, nên chia nhỏ khẩu phần thành 5-6 bữa ăn trong ngày thay vì ăn quá no trong 3 bữa chính. Việc chia nhỏ bữa ăn giúp cơ thể hấp thu dinh dưỡng liên tục, giảm cảm giác cồn cào đói rỗng do chuyển hóa cao mà không làm đường huyết sau ăn tăng quá đột ngột ^[2], ^[7]. Chế biến món ăn nên ưu tiên luộc, hấp, hầm nhạt, hạn chế xào rán nhiều dầu mỡ để bảo vệ gan và hệ tiêu hóa ^[8]. Khi chế biến, người bệnh cần tuân thủ chỉ định của bác sĩ điều trị về việc hạn chế các thực phẩm quá giàu iod như rong biển, tảo biển hoặc hải sản đậm đặc để không ảnh hưởng đến hiệu quả của thuốc kháng giáp.

Chăm sóc dinh dưỡng cho người bệnh Basedow là một hành trình cần sự điều chỉnh linh hoạt theo từng giai đoạn tiến triển của bệnh. Việc ăn bù năng lượng và protein là cần thiết để chặn đứng đà sụt cân, nhưng phải giảm khẩu phần đúng thời điểm khi tuyến giáp bình ổn để tránh bẫy tăng cân tích mỡ. Người bệnh cần thăm khám định kỳ, theo dõi sát cân nặng và thảo luận cùng bác sĩ chuyên khoa nội tiết để có chế độ dinh dưỡng phù hợp nhất với thể trạng của mình.