Bệnh tiểu đường tuýp 2: Xử trí bữa ăn thế nào trước buổi tập thể dục?

Nhiều người mắc đái tháo đường tuýp 2 thường mang tâm lý lo sợ đường huyết tăng vọt sau ăn nên chọn cách tập thể dục thật nặng hoặc nhịn đói vận động nhằm "đốt cháy" lượng đường dư thừa. Tuy nhiên, việc vận động sai thời điểm kết hợp cùng các loại thuốc hạ đường huyết có thể dẫn đến hậu quả nguy hiểm ngược lại: hạ đường huyết đột ngột. Đây là tình trạng cấp tính nguy hiểm, gây hoa mắt, choáng váng ngất xỉu, thậm chí đe dọa trực tiếp tính mạng nếu không được can thiệp kịp thời.

Câu trả lời ngắn gọn: Người bệnh đái tháo đường tuýp 2 không nên nhịn đói hoàn toàn nhưng cũng không được ăn uống dư thừa năng lượng vô tội vạ trước giờ tập [1, 8]. Việc xử trí bữa ăn phụ thuộc chặt chẽ vào mức đường huyết đo được trước khi tập và nhóm thuốc hạ đường huyết đang sử dụng, đặc biệt là insulin hoặc thuốc nhóm kích thích tiết insulin như sulfonylurea [7, 8].

Cơ chế khiến đường huyết tụt dốc khi vận động

Khi cơ thể bước vào trạng thái vận động thể chất, các nhóm cơ bắp gia tăng mạnh mẽ nhu cầu tiêu thụ glucose để chuyển hóa thành năng lượng hoạt động [4, 7]. Đồng thời, các kho dự trữ glycogen tại cơ bắp bắt đầu cạn kiệt dần, khiến nồng độ đường lưu thông trong máu bị kéo tụt xuống ^[1].

Ở người khỏe mạnh bình thường, hệ thống nội tiết sẽ tự động cân bằng bằng cách ức chế tiết insulin tự nhiên và gia tăng tiết glucagon nhằm kích thích gan phân giải thêm đường vào máu ^[1]. Tuy nhiên, ở bệnh nhân tiểu đường đang sử dụng các loại thuốc hạ áp đường huyết hoặc tiêm insulin ngoại sinh, nồng độ thuốc lưu hành trong máu vẫn duy trì ở mức cao và không thể tự giảm xuống theo nhu cầu vận động ^[2]. Sự kết hợp giữa việc cơ bắp tăng tiêu thụ đường và lượng thuốc sẵn có trong cơ thể tạo nên hiệu ứng cộng dồn, khiến đường huyết lao dốc rất nhanh ^[2].

Bằng chứng nghiên cứu: Tụt đường huyết sau ăn khi vận động

Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã so sánh trực tiếp biến thiên đường huyết khi vận động vừa phải sau bữa ăn giữa các nhóm đối tượng khác nhau: 18 người không béo phì, 18 người béo phì không mắc bệnh và 10 người béo phì mắc đái tháo đường tuýp 2 ^[1]. Những người tham gia hoàn thành 2 ngày thử nghiệm, gồm một bữa ăn lúc 18h sau đó nghỉ ngơi hoàn toàn hoặc tập thể dục đạp xe/chạy bộ với cường độ trung bình (55% VO2 max) kéo dài 45 phút, thực hiện vào thời điểm 2 giờ sau ăn; nồng độ glucose, insulin và glucagon được theo dõi xuyên suốt 5,5 giờ ^[1].

Kết quả cho thấy, trong buổi tập thể dục buổi tối sau ăn, nhóm bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 có mức sụt giảm nồng độ đường huyết rất mạnh, trung bình giảm tới 98,4 ± 13,3 mg/dL, lớn hơn rất nhiều so với mức giảm 44,8 ± 7,1 mg/dL ở nhóm béo phì không bệnh và mức giảm 39,3 ± 6,1 mg/dL ở nhóm không béo phì ^[1]. Mức giảm đường huyết ở nữ giới ghi nhận sâu hơn so với nam giới trong cả hai điều kiện ^[1]. Đáng chú ý, nồng độ đường huyết chạm đáy dưới 70 mg/dL xuất hiện ở 33 người khi nghỉ ngơi và tăng lên 39 người khi có vận động ^[1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng vận động cường độ vừa phải có thể kéo nồng độ đường huyết xuống mức rất thấp (dưới 60 mg/dL), và điểm nguy hiểm là rất nhiều người trong số này hoàn toàn không có triệu chứng báo trước ^[1]. Giới hạn của nghiên cứu này nằm ở cỡ mẫu khảo sát còn nhỏ và chỉ theo dõi một buổi tập đơn lẻ trong môi trường phòng thí nghiệm ^[1].

Về thời điểm tập luyện, một đánh giá tổng quan công bố năm 2018 tổng hợp dữ liệu cho thấy: một nghiên cứu năm 2001 trên 10 nam giới trung niên mắc đái tháo đường tuýp 2 chỉ ra mức đường huyết thấp hơn đáng kể khi hoàn thành 60 phút đạp xe cường độ trung bình vào thời điểm 2 giờ sau ăn sáng, so với việc tập trước ăn sáng ^[3]. Nghiên cứu khác của nhóm tác giả Colberg trên 12 người cao tuổi béo phì mắc đái tháo đường tuýp 2 cũng ghi nhận đi bộ trên máy 20 phút bắt đầu sau bữa tối 15-20 phút giúp hạ đường huyết tốt hơn so với đi bộ trước ăn hoặc không đi bộ ^[3]. Ngược lại, nghiên cứu của Borer trên 9 phụ nữ thừa cân trung niên đến cao tuổi nhận thấy đi bộ 2 giờ cường độ thấp trước bữa ăn giúp hạ đường huyết cả ngày tốt hơn sau ăn, tuy nhiên các đối tượng lại gặp tình trạng hạ đường huyết đáng chú ý ngay sau bữa ăn đầu tiên ^[3]. Các bằng chứng cho thấy thời gian tập quanh bữa ăn tác động trực tiếp lên dao động đường huyết ^[3].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2019 về điều hòa thần kinh tự chủ chỉ ra rằng việc lựa chọn sai loại hình hoặc thời điểm tập luyện có liên quan mật thiết đến các cơn hạ đường huyết nhẹ hoặc nặng trong khi tập hoặc kéo dài nhiều giờ sau đó ^[4]. Vận động vào buổi sáng giúp giảm nguy cơ hạ đường huyết ban đêm so với các khung giờ giữa ngày, buổi chiều hoặc buổi tối ^[4].

Lợi ích của vận động và giới hạn kiểm soát bằng bữa ăn

Mục tiêu cốt lõi của vận động thể chất ở bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 là cải thiện độ nhạy cảm của cơ thể với insulin và hỗ trợ giảm cân, tối ưu hóa quá trình điều hòa chuyển hóa ^[5]. Khác với đái tháo đường tuýp 1 luôn phải bổ sung một lượng lớn carbohydrate trước và trong khi tập, ở bệnh nhân tiểu đường tuýp 2, việc nạp thêm carbohydrate chỉ nên thực hiện với mục đích duy nhất là phòng ngừa hạ đường huyết ^[5].

Người bệnh tiểu đường tuýp 2 cần tránh tăng thêm lượng calo nạp vào cho các buổi tập thể dục cường độ vừa phải, đặc biệt khi đang có nhu cầu giảm cân ^[6]. Nhóm bệnh nhân này thường không bị hạ đường huyết tự nhiên, do đó việc tự ý bổ sung thêm bữa phụ chứa carbohydrate là không cần thiết nếu không có nguy cơ từ thuốc điều trị ^[6].

Những hiểu lầm tai hại thường gặp

Rất nhiều người bệnh cho rằng trước khi tập thể dục thì bắt buộc phải ăn thật no hoặc uống sữa ngọt để "có sức tập". Quan niệm này hoàn toàn sai lầm với người mắc đái tháo đường tuýp 2 vì sẽ làm tăng lượng calo dư thừa, cản trở mục tiêu kiểm soát cân nặng và làm đường huyết tăng vọt ngoài tầm kiểm soát ^[6].

Một hiểu lầm phổ biến khác là chỉ khi nào cảm thấy run tay, vã mồ hôi, tim đập nhanh thì mới bị tụt đường huyết. Nghiên cứu khoa học đã chứng minh khi tập luyện sau ăn, đường huyết có thể hạ xuống dưới mức 60 mg/dL nhưng người bệnh lại hoàn toàn không xuất hiện triệu chứng lâm sàng cảnh báo ^[1]. Hiện tượng hạ đường huyết không triệu chứng này cực kỳ nguy hiểm nếu người bệnh lơ là việc kiểm tra chỉ số định kỳ ^[1].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Yếu tố nguy cơ hàng đầu gây tụt đường huyết khi vận động là việc sử dụng thuốc hạ đường huyết quá liều hoặc dùng các nhóm thuốc có nguy cơ cao ^[2]. Bệnh nhân đang tiêm insulin hoặc dùng thuốc kích thích tiết insulin qua đường uống (nhóm sulfonylurea) là đối tượng có nguy cơ cao nhất bị hạ đường huyết trước và trong khi tập [7, 8]. Các cơn hạ đường huyết không giải thích được có thể xuất phát từ việc dùng thuốc quá mức so với cường độ vận động ^[2].

Bên cạnh đó, các yếu tố làm gia tăng nguy cơ hạ đường huyết khi vận động bao gồm: thời gian tập kéo dài, cường độ tập luyện bất thường không quen thuộc, và nguồn năng lượng cung cấp không đủ so với nồng độ insulin lưu hành trong máu ^[2]. Bệnh nhân có tiền sử từng bị hạ đường huyết liên quan đến tập luyện hoặc người bệnh đã kiểm soát đường huyết rất chặt chẽ cũng thuộc nhóm cần theo dõi sát sao ^[2].

Hướng dẫn xử trí bữa ăn và đường huyết thực tế

Để đảm bảo an toàn tuyệt đối, người bệnh cần tuân thủ các bước kiểm tra đường huyết và xử trí bữa ăn cụ thể trước buổi tập:

• Kiểm tra chỉ số đường huyết trước giờ tập 1 tiếng: Đây là nguyên tắc bắt buộc đối với người đang dùng insulin hoặc thuốc nhóm sulfonylurea ^[6].
• Nếu đường huyết dưới 100 mg/dL: Người bệnh cần ăn ngay một bữa phụ nhẹ chứa khoảng 15 đến 30 gam carbohydrate, sau đó đo lại đường huyết sau 30 đến 60 phút ^[6].
• Nếu đường huyết dưới 70 mg/dL: Tuyệt đối hoãn buổi tập thể dục lại để xử trí đưa đường huyết về ngưỡng an toàn ^[6].
• Mang theo đường hấp thu nhanh: Bệnh nhân đái tháo đường khi tham gia vận động thể chất, kể cả khi làm các công việc nhà hay làm vườn đột xuất, luôn luôn phải mang theo bên mình các nguồn carbohydrate hấp thu nhanh để sẵn sàng xử trí khi có dấu hiệu đường huyết tụt ^[2].
• Bổ sung nước đúng cách: Với các buổi tập kéo dài từ 1 giờ trở xuống, người bệnh chỉ cần uống nước lọc thông thường; chỉ luân phiên giữa nước lọc và đồ uống thể thao chứa 6% đến 8% carbohydrate khi buổi tập kéo dài trên 1 giờ ^[6].
• Thời điểm tập: Nếu chọn đi bộ sau bữa ăn tối, có thể bắt đầu sau ăn khoảng 15-20 phút với cường độ tự điều chỉnh để hỗ trợ hạ đường huyết sau ăn ^[3]. Ưu tiên vận động vào buổi sáng giúp hạn chế nguy cơ tụt đường huyết ban đêm so với tập chiều tối ^[4].

Người bệnh đái tháo đường tuýp 2 không nên tự ý cắt giảm bữa ăn hay tập luyện quá sức mà không có kế hoạch. Luôn lắng nghe cơ thể, chuẩn bị sẵn sàng các phương án dự phòng và chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để điều chỉnh liều thuốc phù hợp nếu thường xuyên xuất hiện các đợt tụt đường huyết khi vận động.