Nhiều người có thói quen hễ thấy cơ thể mệt mỏi, chớm cảm lạnh hay sổ mũi là tìm đến các thực phẩm bảo vệ sức khỏe hoặc thảo dược tự nhiên để bồi bổ. Trong đó, chiết xuất cúc tím (Echinacea) là một trong những sản phẩm thảo dược kích thích miễn dịch bán chạy nhất trên toàn cầu [1]. Tuy nhiên, liệu việc tăng cường hệ miễn dịch có luôn là điều tốt, nhất là đối với những người đang phải chung sống với các bệnh tự miễn như lupus ban đỏ hệ thống hay viêm khớp dạng thấp?

Câu trả lời ngắn gọn từ góc độ y khoa là người mắc bệnh tự miễn không nên tùy tiện sử dụng Echinacea để kích thích miễn dịch. Bản chất của bệnh tự miễn xuất phát từ sự rối loạn điều hòa khiến hệ thống phòng thủ của cơ thể quay sang tấn công các cơ quan khỏe mạnh. Việc tiếp nạp thêm một chất có khả năng kích hoạt phản ứng miễn dịch có thể đẩy hệ miễn dịch vào tình trạng hoạt động quá mức, làm bùng phát các cơn viêm cấp hoặc kéo theo nhiều biến cố miễn dịch nguy hiểm khác [2], [1].

Cơ chế tác động: Vì sao kích thích miễn dịch lại đáng lo ngại?

Để hiểu vì sao thảo dược này tiềm ẩn rủi ro cho bệnh nhân tự miễn, cần xem xét cơ chế hoạt động của nó bên trong tế bào. Các nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận Echinacea sở hữu các hoạt chất chính bao gồm dẫn xuất axit caffeic, alkylamide và polysaccharides [3], [1]. Những thành phần này thể hiện đặc tính điều hòa và kích thích miễn dịch, chẳng hạn như gia tăng sản xuất các cytokine thông qua kích hoạt đại thực bào ở người [2].

Ở người khỏe mạnh, việc kích thích các tế bào miễn dịch này có thể hỗ trợ cơ thể chống chọi tốt hơn với virus hoặc vi khuẩn gây bệnh hô hấp [4], [1]. Tuy nhiên, trong cơ chế bệnh sinh của các bệnh tự miễn, hàng loạt thành phần miễn dịch phức tạp đã bị kích hoạt bất thường, bao gồm các tế bào lympho hỗ trợ T Th1, Th17, tế bào T điều hòa, tế bào trình diện kháng nguyên và tế bào B [2]. Nếu người bệnh tự bổ sung thảo dược kích thích miễn dịch, các đại thực bào được kích hoạt mạnh mẽ sẽ giải phóng thêm cytokine gây viêm [2]. Hiện tượng này vô tình đổ thêm dầu vào lửa, kích hoạt chuỗi phản ứng miễn dịch quá mức và làm trầm trọng thêm tổn thương ở các mô khớp, da, mạch máu hoặc hệ thần kinh [2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về nguy cơ và hiệu quả của Echinacea?

Bằng chứng thực nghiệm và lâm sàng xung quanh đặc tính miễn dịch của Echinacea cho thấy một bức tranh phức tạp, vừa mang tiềm năng vừa đi kèm cảnh báo:

Thứ nhất, một báo cáo nghiên cứu năm 2011 đã ghi nhận tình trạng bệnh hủy myelin cấp tính (Acute Demyelinating Disease) - một rối loạn tự miễn thuộc hệ thần kinh trung ương tương tự xơ cứng rải rác - xảy ra sau khi bệnh nhân uống chiết xuất thảo dược [2]. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng ngoài khả năng kích thích đại thực bào sản sinh cytokine, các chế phẩm thảo dược kích thích miễn dịch như Echinacea đã được ghi nhận gây ra nhiều phản ứng miễn dịch bất lợi như phản ứng phản vệ, mày đay, hội chứng Lofgren, viêm mạch và hồng ban đa dạng [2]. Sự xuất hiện của phản ứng tự miễn sau khi dùng thảo dược kích thích miễn dịch đã được báo cáo trong y văn [2]. Các tác giả cũng chỉ ra rằng hơn một phần ba các tác dụng không mong muốn nghiêm trọng từ thảo dược đòi hỏi phải nhập viện, đe dọa tính mạng hoặc thậm chí tử vong [2]. Giới hạn lớn là mối liên hệ nhân quả tuyệt đối giữa thảo dược và tổn thương tự miễn ở từng ca bệnh rất khó phân lập hoàn toàn, nhưng sự trùng hợp về thời gian dùng thuốc và bệnh khởi phát là yếu tố cảnh báo nghiêm túc [2].

Thứ hai, nghiên cứu thực nghiệm năm 2005 đánh giá tác dụng của việc cho chuột NOD (mô hình động vật mắc đái tháo đường tự miễn type 1) ăn Echinacea theo cả đợt ngắn hạn (vài ngày) và dài hạn (vài tháng) [5]. Kết quả cho thấy Echinacea làm gia tăng đáng kể số lượng tuyệt đối các tế bào diệt tự nhiên (NK cells) tại lách mà không phụ thuộc vào thời gian cho ăn, đồng thời kích thích tủy xương sản xuất thêm tế bào NK [5]. Chuột dùng thảo dược này không gặp phản ứng tiêu cực nào trên các dòng tế bào tạo máu và miễn dịch, cho thấy tiềm năng điều biến miễn dịch riêng biệt với tế bào NK trong đái tháo đường type 1 trên mô hình thực nghiệm [5]. Giới hạn là nghiên cứu này mới chỉ thực hiện trên loài chuột NOD chứ chưa qua thử nghiệm lâm sàng trên người mắc đái tháo đường tự miễn, và tế bào NK có thể hành xử khác nhau tùy từng dạng bệnh tự miễn.

Thứ ba, một bài tổng quan lâm sàng năm 2003 về Echinacea cho thấy các thử nghiệm trên người chứng minh chiết xuất này có thể rút ngắn thời gian và mức độ nghiêm trọng của bệnh cảm lạnh cùng các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp trên khi dùng ngay lúc triệu chứng xuất hiện [4]. Tuy nhiên, các thử nghiệm lâm sàng dùng Echinacea dài ngày nhằm mục đích phòng bệnh lại không mang lại kết quả tích cực [4]. Bằng chứng khẳng định thảo dược này tác động qua cơ chế miễn dịch nhưng giá trị rõ ràng trong việc tăng sức đề kháng chống nhiễm trùng vẫn cần thêm nghiên cứu [4].

Thứ tư, tổng quan công bố năm 2021 tổng hợp dữ liệu sử dụng Echinacea ở người, cho biết liều uống trong các nghiên cứu thường nằm trong khoảng 800-1500 mg mỗi ngày [6]. Thời gian sử dụng ngắn hạn theo đề xuất của các cơ quan quản lý dược phẩm như EMA thường là từ một tuần đến 10 ngày, và các cơ quan như WHO, German Commission E hay ESCOP khuyến cáo không nên dùng kéo dài quá 8 tuần [6]. Hệ thống báo cáo thẻ vàng (Yellow Card) tại Anh ghi nhận các phản ứng có hại của Echinacea gồm đau bụng, phù mạch, khó thở, buồn nôn, ngứa, phát ban, ban đỏ và mày đay [6]. Đáng chú ý, các chế phẩm Echinacea được liệt kê vào nhóm chống chỉ định cho người cần tránh điều biến miễn dịch [6].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Nhìn một cách khách quan, Echinacea vẫn là dược liệu có nhiều tiềm năng. Các nghiên cứu tiền lâm sàng và thử nghiệm lâm sàng chỉ ra rằng Echinacea có thể hữu ích trong việc hỗ trợ bệnh lý gan nhờ khả năng chống oxy hóa, chống viêm và điều hòa chuyển hóa lipid qua các chuỗi tín hiệu như p38 MAPK, JNK, Nrf2/HO-1, PI3K/AKT [3]. Nghiên cứu độc tính cấp và bán cấp cho thấy chế phẩm Echinacea dung nạp tương đối tốt ở người khỏe mạnh [3], [7]. Dịch ép từ hoa cúc tím (Echinacea purpurea) dùng đường uống tối đa 12 tuần chỉ ghi nhận tác dụng phụ không đáng kể, chủ yếu là vị khó chịu [7].

Mặc dù vậy, bằng chứng về hiệu quả của Echinacea trong phòng ngừa nhiễm trùng đường hô hấp trên vẫn chưa có tính nhất quán cao, do các thử nghiệm sử dụng các dạng bào chế, liều dùng và đối tượng khác nhau [1]. Nghiên cứu phân tích các sản phẩm thương mại cho thấy một số chế phẩm trên thị trường không đạt tiêu chuẩn chất lượng dược phẩm hoặc phối trộn giữa các loài cúc tím khác nhau (Echinacea purpurea, Echinacea angustifolia, Echinacea pallida) vốn có thành phần hoạt chất không đồng nhất [1]. Đặc biệt, hậu quả của việc dùng thảo dược này liên tục trong nhiều năm đối với hệ miễn dịch vẫn là một khoảng trống khoa học chưa có lời giải đáp [6].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược miễn dịch

Nhiều người bệnh vẫn giữ quan niệm rằng "cứ là thảo dược thiên nhiên thì lành tính, không bổ dọc cũng bổ ngang". Thực tế khoa học chỉ ra rằng nguồn gốc tự nhiên lâu đời không đồng nghĩa với bảo chứng an toàn tuyệt đối cho điều trị [2]. Hiện có hơn 1.000 loài thực vật được buôn bán trên toàn cầu nhưng mới chỉ có 156 loài có các thử nghiệm lâm sàng công bố chứng minh hoạt tính dược lý cụ thể [2].

Một sai lầm nguy hại khác là đồng nhất việc "tăng cường miễn dịch" với sức khỏe toàn diện. Với người bình thường, hệ miễn dịch cần khỏe mạnh để diệt khuẩn. Nhưng với người mắc bệnh tự miễn (như lupus hay viêm khớp dạng thấp), hệ miễn dịch vốn đã mất khả năng nhận diện tế bào của chính mình và đang hoạt động sai lệch. Cố tình dùng thêm các sản phẩm kích hoạt đại thực bào hay tăng tiết cytokine chính là việc kích thích cơ chế phá hủy của cơ thể diễn ra nhanh hơn [2], [1].

Ai nên thận trọng hoặc chống chỉ định dùng Echinacea?

Dựa trên dữ liệu an toàn và dược lý học, những nhóm đối tượng sau cần hết sức thận trọng hoặc tránh sử dụng Echinacea:

  • Người mắc bệnh tự miễn (Lupus, Viêm khớp dạng thấp, Xơ cứng rải rác): Thảo dược này kích thích các phản ứng miễn dịch qua trung gian tế bào, có nguy cơ kích hoạt đợt cấp hoặc phản ứng tự miễn mới [2], [6], [1]. Cần lưu ý rằng chưa có thử nghiệm an toàn nào cho phép dùng Echinacea trực tiếp trên bệnh nhân lupus hay viêm khớp dạng thấp; các dữ liệu cảnh báo đều dựa trên cơ chế miễn dịch học và báo cáo ca bệnh bất lợi [2], [1].
  • Người có tiền sử dị ứng thực vật: Bệnh nhân dị ứng với các cây thuộc họ Cúc (Asteraceae) hoặc phấn hoa cỏ phấn hương (Ambrosia artemisifolia) cần cẩn trọng vì nguy cơ dị ứng chéo và sốc phản vệ [2], [8].
  • Phụ nữ mang thai: Nghiên cứu trên động vật cho thấy Echinacea có thể gây sảy thai sớm hoặc cản trở quá trình hình thành mạch phôi thai, ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi, do đó nên tránh dùng khi mang thai [6].

Hướng dẫn áp dụng và kết luận

Nếu là người khỏe mạnh muốn dùng Echinacea để giảm bớt cảm giác khó chịu khi mới chớm cảm lạnh, người dùng chỉ nên uống ngay khi triệu chứng bắt đầu xuất hiện và sử dụng trong ngắn hạn từ 7 đến 10 ngày [4], [6]. Tuyệt đối không kéo dài quá 8 tuần nếu không có hướng dẫn từ nhân viên y tế [6]. Khoảng liều đường uống thường gặp trong các nghiên cứu lâm sàng là từ 800 đến 1.500 mg mỗi ngày [6].

Đối với bệnh nhân lupus ban đỏ hệ thống, viêm khớp dạng thấp hoặc bất kỳ rối loạn tự miễn nào khác, quy tắc an toàn cao nhất là không tự ý dùng Echinacea hay các chế phẩm gắn mác "tăng cường miễn dịch". Khi cần điều trị cảm sốt, bảo vệ sức khỏe hoặc muốn bổ sung bất kỳ sản phẩm thảo dược nào, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để kiểm soát tương tác thuốc và ngăn ngừa nguy cơ bùng phát bệnh tiềm ẩn.