Đau nhức khớp, sưng viêm hay cứng khớp khi thay đổi thời tiết là nỗi ám ảnh thường trực của rất nhiều người trung niên và cao tuổi. Khi tìm đến các bài thuốc y học cổ truyền, người bệnh rất dễ bắt gặp hai vị thuốc phổ biến là hy thiêm và ngũ gia bì. Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ nào trị đau khớp cũng giống nhau, có thể dùng thay thế qua lại một cách tùy tiện.
Thực tế lâm sàng và dược lý hiện đại cho thấy hai dược liệu này đại diện cho hai hướng tiếp cận hoàn toàn đối lập. Hy thiêm hướng đến việc thanh lọc, làm mát, trừ thấp nhiệt và kháng viêm tại khớp. Ngược lại, ngũ gia bì hướng đến việc bồi bổ tỳ vị, nâng cao sức đề kháng toàn thân và điều hòa hệ miễn dịch từ bên trong.
Khác biệt cơ bản về tính vị và cơ chế tác động
Trong lý luận y học phương Đông, hy thiêm (tên khoa học thuộc chi Siegesbeckia) mang tính hàn (mát), vị cay đắng. Dược liệu này chuyên dùng cho các trường hợp phong thấp nhiệt với biểu hiện khớp sưng, nóng, đỏ, đau rát hoặc viêm khớp tiến triển nhanh. Về mặt sinh hóa, các phân tử hoạt tính của hy thiêm can thiệp trực tiếp vào phản ứng viêm và stress oxy hóa tại mô khớp [1].
Trái ngược với hy thiêm, ngũ gia bì (điển hình như loài Acanthopanax senticosus) lại mang tính ấm, vị cay ngọt nhẹ. Y học cổ truyền xếp vị thuốc này vào nhóm bổ can thận, kiện tỳ, trợ dương ích khí và trừ phong thấp thể hàn [2]. Ngũ gia bì phù hợp hơn với những người bệnh khớp mạn tính, khớp đau lạnh, đau âm ỉ kéo dài kèm theo mệt mỏi, suy nhược cơ thể hoặc tỳ vị hư hàn [1, 5].
Như vậy, hy thiêm đóng vai trò như một "lực lượng tấn công" nhằm giải nhiệt, dập tắt ngọn lửa viêm đang bùng phát. Trong khi đó, ngũ gia bì hoạt động như một "nguồn bồi dưỡng", giúp phục hồi chính khí, tăng cường tiêu hóa để nuôi dưỡng gân xương từ gốc rễ [1, 2, 5].
Dược chất của hy thiêm chống viêm và thoái hóa thế nào?
Cây hy thiêm (dược liệu Siegesbeckiae Herba) là cây thuốc cổ truyền nổi tiếng và là chế phẩm thảo dược đầu tiên được cấp phép tại Anh để kiểm soát đau cơ khớp do phong thấp [1]. Theo Dược điển Trung Quốc, hy thiêm được thu hái từ ba loài chính: Siegesbeckia orientalis (SO), Siegesbeckia pubescens (SP) và Siegesbeckia glabrescens (SG) [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2019 kết hợp mô phỏng điện toán và phân tích thực nghiệm sinh học đã làm rõ cấu trúc hóa học của ba loài này [1]. Nghiên cứu xác định SO chứa thành phần chính là sequiterpenes và pimarenoids; SP chứa pimarenoids, sequiterpenes và kaurenoids; trong khi SG chứa pimarenoids, flavonoids và alkaloids [1].
Thông qua phân tích màng Western blotting và mạng lưới gắn kết protein, các hợp chất này tác động trực tiếp lên các protein liên quan đến bệnh viêm khớp dạng thấp [1]. Cơ chế can thiệp chính của hy thiêm diễn ra trên các con đường truyền tín hiệu yếu tố nhân kappa B (NF-kappaB), chu trình chống stress oxy hóa và quá trình tự thực bào (autophagy) [1]. Nhờ đó, hy thiêm giúp ức chế tổn thương sụn khớp và giảm hiện tượng viêm sưng tại ổ khớp [1].
Bằng chứng khoa học về khả năng miễn dịch của ngũ gia bì
Khác với cơ chế kháng viêm cục bộ, ngũ gia bì (Acanthopanax senticosus) tác động đến khớp thông qua điều biến miễn dịch và trục vi sinh vật đường ruột [1, 2]. Nghiên cứu công bố năm 2014 trên mô hình chuột bị viêm khớp do collagen (CIA) cho thấy chiết xuất ngũ gia bì (ASHE) có tác dụng phòng ngừa bệnh viêm khớp dạng thấp [3].
Trong thử nghiệm này, chiết xuất ngũ gia bì được cho chuột dùng trước khi khởi phát bệnh ở mô hình phòng ngừa, và dùng sau khi khởi phát bệnh ở mô hình điều trị (có hoặc không kết hợp với kháng thể kháng TNF-alpha) [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất ngũ gia bì phát huy hiệu quả làm chậm thời điểm khởi phát và giảm mức độ nghiêm trọng nếu dùng trước khi bệnh xuất hiện, nhưng không có tác dụng đơn độc khi bệnh viêm khớp đã hình thành vững chắc [3].
Tuy nhiên, khi kết hợp chiết xuất ngũ gia bì cùng kháng thể kháng TNF-alpha, mức độ viêm khớp giảm rõ rệt so với việc chỉ dùng kháng thể đơn lẻ [3]. Thử nghiệm in vitro trên tế bào đơn nhân máu ngoại vi của người cho thấy chiết xuất này chống oxy hóa, đồng thời ức chế việc sản xuất hai cytokine tiền viêm quan trọng là TNF-alpha và interleukin-6 [3].
Một bước tiến mới được công bố năm 2023 đã giải thích rõ cơ chế "kiện tỳ" của ngũ gia bì dưới góc nhìn khoa học hiện đại [4]. Polysaccharide chiết xuất từ ngũ gia bì (ASPS) đã được chứng minh có khả năng tái lập trình hệ vi sinh đường ruột trên mô hình chuột viêm khớp [4]. Sự thay đổi tích cực của hệ vi khuẩn ruột kích thích gia tăng enzym gamma-glutamylcysteine synthetase, từ đó làm tăng nồng độ chất chuyển hóa gamma-glutamylcysteine (GGC) trong huyết thanh [4]. Chất GGC này ngăn chặn phức hợp thể viêm NLRP3 hoạt hóa (thông qua ức chế sự tạo nhân ASC), giúp làm thuyên giảm tình trạng viêm khớp [4].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2017 về quả ngũ gia bì cũng nhận diện được 104 hợp chất bao gồm lignan, flavone, triterpenoid saponin và acid phenolic [2]. Khi phân tích dược lý, quả ngũ gia bì làm tăng trọng lượng cơ quan miễn dịch, thúc đẩy tăng sinh tế bào lympho T, điều hòa chức năng tế bào lympho B và làm giảm hoạt tính của tế bào diệt tự nhiên (NK) [2]. Điều này củng cố quan điểm y học cổ truyền rằng ngũ gia bì tác động mạnh mẽ lên hệ thống bảo vệ toàn thân và chức năng tỳ vị, xương khớp [2].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các nghiên cứu
Các bằng chứng hiện đại giải thích rõ lý do tại sao hai vị thuốc này không thể dùng bừa bãi. Hy thiêm nhắm trúng đích vào các chu trình truyền tín hiệu viêm tại mô khớp [1]. Ngũ gia bì lại cải thiện môi trường đường ruột, điều hòa miễn dịch và ngăn ngừa các đợt bùng phát mạn tính [1, 2].
Dù vậy, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn dữ liệu. Các nghiên cứu làm rõ cơ chế của hy thiêm hiện dựa trên phân tích protein, mô phỏng tin sinh học và thử nghiệm tế bào [1]. Đối với ngũ gia bì, các phát hiện kháng viêm qua vi sinh đường ruột và thụ thể TNF-alpha chủ yếu được ghi nhận trên mô hình chuột thực nghiệm [1, 2]. Các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người về liều lượng chuẩn xác của từng dược chất vẫn đang được tiếp tục làm rõ. Hơn nữa, việc bào chế các dạng tiêm truyền từ ngũ gia bì đòi hỏi công nghệ siêu lọc khắt khe để loại bỏ đại phân tử gây dị ứng hoặc độc tính gan thận tiềm ẩn [5].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu trị khớp
Hiểu lầm tai hại nhất là việc quy chụp: "Cứ đau khớp thì uống cây gì cũng được". Nếu người bệnh có khớp sưng đỏ, nóng rát do đợt cấp (nhiệt chứng) mà lại dùng ngũ gia bì có tính ấm, bệnh nhân có thể thấy bứt rứt hơn, phản ứng viêm không hạ nhanh. Ngược lại, nếu người già tỳ vị hư hàn, chân tay lạnh, bụng dạ yếu, tiêu chảy mà dùng hy thiêm dài ngày với tính hàn đắng, hệ tiêu hóa sẽ bị tổn thương nặng nề, gây đầy trướng và mệt mỏi.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược hoàn toàn vô hại, uống càng nhiều càng nhanh khỏi. Thảo dược tự nhiên luôn chứa hàng chục đến hàng trăm hoạt chất khác nhau [4, 5]. Nếu sử dụng nguồn nguyên liệu không rõ kiểm soát, hàm lượng hoạt chất có thể bị biến đổi mạnh do điều kiện thổ nhưỡng, độ mặn của đất [6], dẫn đến thiếu hụt tác dụng điều trị hoặc gây quá tải cho các cơ quan chuyển hóa.
Nhóm người cần thận trọng khi sử dụng
Đối với hy thiêm: Người có cơ địa hư hàn, người thiếu máu, phụ nữ mang thai, người đang bị suy nhược cơ thể nặng hoặc thường xuyên lạnh bụng, tiêu chảy mạn tính cần hết sức thận trọng. Tuyệt đối không tự ý dùng hy thiêm dài ngày liều cao khi chưa có chỉ định của thầy thuốc y học cổ truyền.
Đối với ngũ gia bì: Những người đang trong đợt viêm khớp cấp tính có biểu hiện sưng nóng đỏ rõ rệt, người có cơ địa âm hư hỏa vượng (người gầy, nóng trong, hay khát nước, bốc hỏa) không nên dùng đơn độc dược liệu này. Người đang dùng các thuốc ức chế miễn dịch hoặc thuốc chống thải ghép cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa vì ngũ gia bì có khả năng điều biến miễn dịch mạnh mẽ [1, 5].
Hướng dẫn kết hợp và áp dụng an toàn trong đời sống
Trong thực hành y học cổ truyền, các thầy thuốc hiếm khi dùng đơn độc một vị mà thường phối ngũ hy thiêm cùng các dược liệu khác để giảm bớt tính hàn, hoặc kết hợp ngũ gia bì với các vị thuốc khu phong để gia tăng hiệu quả trừ đau nhức. Người bệnh không nên tự hái cây cỏ về sắc uống theo lời đồn miệng.
Khi sử dụng các sản phẩm hỗ trợ khớp chứa hy thiêm hoặc ngũ gia bì, người bệnh cần kiểm tra rõ nguồn gốc xuất xứ và nhãn mác tiêu chuẩn. Dùng thuốc thảo dược đúng bữa ăn theo hướng dẫn của chuyên gia để tránh kích ứng dạ dày. Đồng thời, việc điều trị thoái hóa hay viêm khớp luôn cần kết hợp với chế độ ăn cân đối, giữ ấm khớp khi trời lạnh, duy trì vận động nhẹ nhàng và tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp.
Hy thiêm và ngũ gia bì đều là những cây thuốc quý cho hệ vận động nhưng mang hai đặc tính hoàn toàn trái ngược. Hy thiêm trị phần "ngọn" bằng cách hạ nhiệt, kháng viêm; ngũ gia bì trị phần "gốc" qua kiện tỳ, bổ khí và điều hòa miễn dịch. Hiểu đúng bản chất của từng vị thuốc sẽ giúp người bệnh lựa chọn đúng giải pháp, tránh tiền mất tật mang và bảo vệ an toàn cho sức khỏe.
