Nhiều người truyền tai nhau dùng bèo cái nấu nước uống để chữa bệnh tiểu đường. Đây là loại cây thủy sinh mọc hoang rất phổ biến tại các ao hồ làng quê Việt Nam. Không ít bệnh nhân tự ý hái bèo cái về dùng với hy vọng thoát khỏi thuốc tây.

Thực tế, bèo cái chưa được chứng minh hiệu quả chữa tiểu đường trên cơ thể người. Các tài liệu khoa học hiện nay mới chỉ ghi nhận hoạt tính sinh học bước đầu trên động vật và trong ống nghiệm. Người bệnh tuyệt đối không dùng bèo cái thay thế thuốc điều trị.

Bèo cái và ứng dụng trong y học cổ truyền

Bèo cái có tên khoa học là Pistia stratiotes, thuộc họ Ráy (Araceae) [1]. Cây thường được gọi là Jalkumbhi trong nền y học cổ truyền Ayurveda của Ấn Độ [1]. Đây là loài thực vật thủy sinh thân bò, trôi nổi trên mặt hồ, ao nước đọng hoặc các dòng suối [1]. Cây phân bố rộng khắp vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới tại châu Á, châu Phi và châu Mỹ [1].

Cây bèo cái có lá màu xanh, vị đắng, không mùi [1]. Phiến lá hình quạt, dài khoảng 13 cm và rộng khoảng 17 cm [1]. Trong y học dân gian, toàn bộ cây, đặc biệt là phần lá, thường được dùng làm thuốc sát trùng, trị lao và chữa kiết lỵ [1]. Cây sinh sản nhanh qua chồi nhánh rễ, dễ tạo thành thảm dày làm tắc nghẽn dòng chảy và là nơi trú ngụ của ấu trùng muỗi truyền bệnh [1].

Hoạt tính hạ đường huyết ghi nhận từ nghiên cứu

Các tổng hợp nghiên cứu dược lý cho thấy bèo cái có chứa nhiều hoạt tính sinh học đáng chú ý [1]. Trong số đó, cây được ghi nhận có đặc tính lợi tiểu, kháng nấm, kháng khuẩn, chống nấm da và hạ đường huyết (chống đái tháo đường) [1].

Dù vậy, các bằng chứng này chủ yếu dừng lại ở các thử nghiệm sơ bộ trong phòng thí nghiệm [1]. Những tài liệu nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết phải tiếp tục khảo sát sâu hơn để xác định khả năng tái lập kết quả [1]. Các nhà khoa học cũng cần chiết tách phân lập các hoạt chất tinh khiết cụ thể và làm rõ cơ chế tác động trước khi nghĩ tới việc ứng dụng điều trị [1].

Khoảng cách lớn từ phòng thí nghiệm tới cơ thể người

Mô hình nghiên cứu tiểu đường trên động vật thường dùng hóa chất streptozotocin (STZ) để phá hủy tế bào beta đảo tụy, gây tăng đường huyết nhân tạo trên chuột [5, 6]. Cách can thiệp này giúp tạo ra tình trạng bệnh lý thực nghiệm để thử nghiệm các chiết xuất thảo mộc và hoạt chất mới [2]. Tuy nhiên, cơ thể người có cơ chế chuyển hóa phức tạp hơn loài gặm nhấm rất nhiều.

Một loại thảo dược cho kết quả hạ đường huyết trên chuột không đồng nghĩa sẽ có tác dụng tương tự trên người. Đa số các thử nghiệm trên động vật dùng chiết xuất cô đặc với liều lượng rất cao. Việc tự ý đun sắc bèo cái tươi hoặc khô tại nhà không thể tạo ra hàm lượng dược chất chuẩn hóa như phòng thí nghiệm.

Hiện nay, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người chứng minh bèo cái an toàn và hiệu quả cho bệnh nhân đái tháo đường. Mọi lời đồn thổi về việc dùng bèo cái "chữa dứt điểm" bệnh tiểu đường đều vô căn cứ.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng bèo cái trị bệnh

Hiểu lầm nguy hiểm nhất là cho rằng bèo cái mọc tự nhiên nên hoàn toàn lành tính, uống thay nước lọc mỗi ngày sẽ hạ được đường huyết. Nhiều người bệnh đã tự ý bỏ thuốc tiêm insulin hoặc thuốc viên hạ đường huyết do bác sĩ kê đơn để chuyển sang uống nước bèo cái. Việc này dẫn tới biến chứng cấp tính nguy hiểm như hôn mê do nhiễm toan ceton hoặc tăng áp lực thẩm thấu máu.

Một sai lầm khác là nghĩ rằng bèo cái ở đâu cũng dùng được. Bèo cái là loài thực vật thủy sinh có khả năng tích tụ kim loại nặng, hóa chất bảo vệ thực vật và độc chất từ nguồn nước ô nhiễm. Nấu nước uống từ bèo vớt ở cống rãnh, ao tù có thể gây ngộ độc gan, suy thận cấp trước khi thấy được bất kỳ tác dụng chữa bệnh nào.

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Người mắc bệnh đái tháo đường type 1 và type 2 không được tự ý dùng bèo cái để trị bệnh. Bệnh nhân đang dùng thuốc hạ đường huyết nếu tùy tiện kết hợp các loại nước sắc thảo dược chưa rõ nguồn gốc có thể gặp tương tác thuốc bất lợi.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên sử dụng bèo cái dưới bất kỳ hình thức uống nào. Những người có tiền sử dị ứng, chức năng gan thận suy giảm cần tránh xa vì nguy cơ ngộ độc từ dư lượng kim loại nặng tích tụ trong cây bèo cái mọc hoang.

Lời khuyên kiểm soát đường huyết khoa học

Bệnh đái tháo đường là bệnh mạn tính đòi hỏi quá trình theo dõi và điều trị liên tục. Người bệnh không nên đặt cược sức khỏe vào các bài thuốc truyền miệng chưa được khoa học chứng minh.

Để kiểm soát đường huyết an toàn, người bệnh cần:

  • Tuân thủ đúng phác đồ điều trị, uống hoặc tiêm thuốc đúng giờ, đúng liều theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.
  • Tự theo dõi chỉ số glucose máu mao mạch tại nhà định kỳ.
  • Xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng: hạn chế tinh bột tinh chế, giảm đường đơn, tăng cường rau xanh và đạm nạc.
  • Duy trì vận động thể chất đều đặn tối thiểu 30 phút mỗi ngày.
  • Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi muốn sử dụng thêm bất kỳ loại thảo dược hay thực phẩm bổ sung nào.

Tóm lại, bèo cái mới chỉ dừng lại ở tiềm năng nghiên cứu sơ bộ trên mô hình thực nghiệm và y học cổ truyền [1]. Người dân không tự ý sử dụng bèo cái để hạ đường huyết. Việc điều trị bệnh đái tháo đường cần dựa trên y học chứng cứ và hướng dẫn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa.