Không ít người thường xuyên bị đau bụng, đầy hơi, tiêu chảy hoặc táo bón và được chẩn đoán mắc hội chứng ruột kích thích (IBS). Khi nghe nói về chế độ ăn kiêng gluten mang lại hiệu quả giảm bớt khó chịu đường ruột, nhiều người băn khoăn liệu mình có cần phải cắt bỏ hoàn toàn gluten suốt đời giống như người mắc bệnh Celiac hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là: người mắc hội chứng ruột kích thích không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối gluten suốt đời như bệnh nhân Celiac, trừ khi họ có nhạy cảm gluten đi kèm hoặc được xác định hưởng lợi rõ rệt từ việc giảm bớt loại đạm này. Việc hiểu rõ ranh giới giữa bệnh Celiac, hội chứng ruột kích thích và tình trạng nhạy cảm gluten không do Celiac sẽ giúp người bệnh tránh được những kiêng khem quá mức gây thiếu hụt dinh dưỡng.
Hiểu đúng bản chất của bệnh Celiac và hội chứng ruột kích thích
Bệnh Celiac là một rối loạn viêm ruột non qua trung gian miễn dịch xảy ra ở những cá nhân có cơ địa di truyền [1]. Khi người bệnh Celiac tiêu thụ gluten – một loại protein tự nhiên có trong lúa mì, lúa mạch và các loại ngũ cốc liên quan – hệ miễn dịch sẽ kích hoạt phản ứng tự miễn tấn công niêm mạc ruột non [1]. Phản ứng viêm này gây teo nhung mao ruột, làm suy giảm nghiêm trọng khả năng hấp thu chất dinh dưỡng và gây ra nhiều biến chứng mạn tính nguy hiểm nếu không được điều trị bằng cách kiêng gluten tuyệt đối suốt đời.
Trong khi đó, hội chứng ruột kích thích (IBS) là một rối loạn chức năng tiêu hóa phổ biến, gây ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống của người bệnh và tạo gánh nặng lớn cho các nguồn lực y tế [2]. IBS không gây tổn thương thực thể phá hủy niêm mạc ruột non như Celiac, nhưng biểu hiện lâm sàng của hai bệnh lý này lại có nhiều điểm tương đồng như đau bụng, rối loạn phân, chướng hơi [2].
Chính sự tương đồng này khiến bệnh Celiac đôi khi bị chẩn đoán nhầm thành hội chứng ruột kích thích [2]. Thực tế, nhiều bệnh nhân ban đầu được chẩn đoán mắc ruột kích thích thực chất lại đang mắc bệnh Celiac tiềm ẩn [3]. Với những trường hợp này, các triệu chứng trùng khớp với tiêu chuẩn chẩn đoán IBS sẽ thuyên giảm rõ rệt ngay khi loại bỏ gluten ra khỏi khẩu phần ăn hàng ngày [3].
Nhạy cảm gluten không do Celiac: Ranh giới giao thoa phức tạp
Bên cạnh bệnh Celiac và dị ứng lúa mì, y học hiện đại đã ghi nhận một thực thể lâm sàng riêng biệt được gọi là nhạy cảm gluten không do Celiac (NCGS) [1, 6]. Thuật ngữ NCGS dùng để mô tả những người không mắc bệnh Celiac và không bị dị ứng lúa mì, nhưng lại gặp phải các triệu chứng khó chịu ở đường tiêu hóa hoặc ngoài đường tiêu hóa liên quan trực tiếp đến việc tiêu thụ gluten [1, 7]. Điểm đặc trưng là các triệu chứng này cải thiện rất nhanh sau khi họ ngừng ăn thực phẩm chứa gluten [1, 7].
Khác với bệnh nhân Celiac, những người bị nhạy cảm gluten không do Celiac có kết quả sinh thiết niêm mạc ruột non bình thường hoặc gần như bình thường [2]. Tỷ lệ hiện mắc của NCGS trong cộng đồng thậm chí được ước tính cao gấp 6 đến 10 lần so với bệnh Celiac [4]. Mặc dù biểu hiện của NCGS có sự trùng lặp đáng kể với hội chứng ruột kích thích, tình trạng này hiện đã được công nhận là một thực thể lâm sàng riêng biệt [5, 6].
Tuy nhiên, cơ chế bệnh sinh của NCGS vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn và hiểu biết khoa học hiện tại về tình trạng này vẫn còn ở mức sơ khai [5, 6]. NCGS đại diện cho một nhóm các cá thể không đồng nhất, với các phân nhóm có thể mang nguyên nhân bệnh sinh, tiền sử lâm sàng và diễn tiến bệnh hoàn toàn khác nhau [1, 7]. Sự chồng lấn triệu chứng giữa NCGS và IBS khiến việc chẩn đoán phân biệt trên thực tế trở nên tương đối phức tạp [1, 7].
Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì về gluten và ruột kích thích?
Mối liên hệ giữa chế độ ăn không gluten và sự cải thiện triệu chứng ở bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích đã được nhiều công trình nghiên cứu khảo sát trong những năm qua. Các bằng chứng mới cho thấy việc áp dụng chế độ ăn không gluten có thể mang lại lợi ích cho một số người gặp các triệu chứng tiêu hóa giống như ở hội chứng ruột kích thích [1, 2].
Tại Hàn Quốc, một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành khảo sát trên các bệnh nhân trong độ tuổi từ 18 đến 80 đến khám tại phòng khám ngoại trú tiêu hóa của 9 bệnh viện tuyến ba từ tháng 1 năm 2016 đến tháng 2 năm 2017 [5]. Nghiên cứu đã đánh giá mức độ khó chịu thông qua thang điểm thị giác (VAS), tần suất, thời gian khởi phát triệu chứng và sự ảnh hưởng của 11 loại thực phẩm chứa gluten truyền thống của Hàn Quốc [5]. Kết quả cho thấy tỷ lệ người tự báo cáo nhạy cảm gluten ở nhóm mắc hội chứng ruột kích thích cao tới 33,6%, so với chỉ 5,8% ở nhóm đối chứng [5].
Các triệu chứng tiêu hóa chính được nhóm tự báo cáo NCGS ghi nhận gồm chướng bụng (75,0%), khó chịu vùng bụng (71,3%) và ợ hơi (45,0%) [5]. Hơn một nửa số người tự báo cáo nhạy cảm gluten (66,3%) xuất hiện triệu chứng trong vòng 1 giờ sau khi ăn, với vị trí khó chịu tập trung ở vùng bụng trên (37,5%) hoặc toàn bộ vùng bụng (30,0%) [5]. Ngoài ra, họ còn gặp phải các triệu chứng ngoài ruột như mệt mỏi (20,0%) và đau đầu (13,7%) [5]. Nghiên cứu kết luận rằng khi bệnh nhân IBS có biểu hiện liên quan đến thực phẩm chứa gluten, bác sĩ cần cân nhắc khả năng họ bị nhạy cảm gluten đi kèm [5].
Trước đó, các thử nghiệm lâm sàng cũng ghi nhận những chuyển biến tích cực khi can thiệp chế độ ăn. Một thử nghiệm lâm sàng của tác giả Vazquez-Roque và cộng sự vào năm 2013 khi so sánh chế độ ăn có gluten và không gluten ở bệnh nhân ruột kích thích đã chứng minh chế độ ăn chứa gluten làm tăng tính thấm của ruột non, dù không ảnh hưởng đến tính thấm ở ruột già, và chế độ ăn không gluten giúp cải thiện các triệu chứng của bệnh [3]. Tiếp đó, nghiên cứu năm 2014 của tác giả Umberto Volta cũng đánh giá tác động của chế độ ăn không gluten trên bệnh nhân IBS và ghi nhận sự cải thiện đáng kể về triệu chứng cũng như khả năng hoạt động hàng ngày của người bệnh [3].
Gluten có thực sự là thủ phạm duy nhất gây bùng phát triệu chứng?
Dù nhiều bệnh nhân ruột kích thích thấy bụng dạ êm hơn sau khi ngừng ăn bánh mì hay mì sợi, các nhà khoa học chỉ ra rằng gluten chưa chắc đã là "kẻ giảo hoạt" duy nhất. Một số chuyên gia nhận định rằng trong lúa mì có thể tồn tại những hợp chất khác ngoài gluten có khả năng kích thích hệ miễn dịch, chẳng hạn như chất ức chế trypsin [3]. Khi loại bỏ hoàn toàn các sản phẩm từ lúa mì, người bệnh vô tình loại bỏ luôn các hoạt chất gây kích ứng này, từ đó triệu chứng khó chịu giảm bớt [3].
Một giả thuyết đáng chú ý khác liên quan đến nhóm carbohydrate chuỗi ngắn dễ lên men, thường được gọi là FODMAPs (Fermentable Oligosaccharides, Disaccharides, Monosaccharides And Polyols) [4]. Lúa mì chứa một lượng lớn fructan thuộc nhóm FODMAPs [4]. Gần đây, FODMAPs đã được giả định là thành phần chính gây ra các triệu chứng khó chịu ở người nhạy cảm với lúa mì thay vì bản thân protein gluten [4]. Khi vào đại tràng, các loại đường này bị vi khuẩn lên men mạnh mẽ sinh nhiều khí và hút nước vào lòng ruột, gây căng tức, trướng bụng và tiêu chảy ở những người có đường ruột nhạy cảm.
Bên cạnh đó, việc tuân thủ chế độ ăn không chứa gluten đôi khi dẫn đến sự sụt giảm lượng chất xơ tiêu thụ trong khẩu phần [3]. Đối với một số bệnh nhân ruột kích thích, việc giảm bớt chất xơ không hòa tan có thể vô tình giúp hệ tiêu hóa bớt chịu áp lực co bóp, từ đó làm giảm cảm giác chướng và đầy bụng tạm thời [3].
Hiểu lầm phổ biến: Ruột kích thích có cần kiêng gluten tuyệt đối?
Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là đánh đồng hội chứng ruột kích thích với bệnh Celiac, dẫn đến việc nhiều người tự ý loại bỏ triệt để mọi dấu vết của gluten khỏi đời sống. Ở bệnh Celiac, ngay cả một mẩu vụn bánh mì chứa lượng nhỏ gluten cũng có thể kích hoạt phản ứng miễn dịch phá hủy niêm mạc ruột [1]. Do đó, bệnh nhân Celiac bắt buộc phải kiêng gluten ở mức độ nghiêm ngặt 100% suốt đời.
Ngược lại, hội chứng ruột kích thích và nhạy cảm gluten không do Celiac không gây teo nhung mao ruột hay để lại tổn thương cấu trúc vĩnh viễn trên sinh thiết mô học [2]. Triệu chứng của bệnh nhân NCGS hay IBS thường phụ thuộc vào liều lượng tiếp nạp và ngưỡng chịu đựng của từng cá nhân. Một người bị ruột kích thích có thể chỉ cần giảm bớt lượng bánh mì, bánh ngọt hoặc mì sợi ăn vào thay vì phải dò tìm và kiêng khem từng vết phụ gia gluten nhỏ nhất trong gia vị chế biến sẵn.
Việc tự ý kiêng khem gluten quá khắt khe khi chưa được chẩn đoán chính xác còn mang lại một hệ lụy y tế lớn: làm sai lệch kết quả xét nghiệm tầm soát bệnh Celiac [4]. Nếu người bệnh đã ngưng ăn gluten trước khi làm xét nghiệm kháng thể hoặc nội soi sinh thiết, niêm mạc ruột có thể đã tự phục hồi tạm thời, dẫn đến kết quả âm tính giả và bỏ sót một bệnh lý tự miễn nghiêm trọng [4].
Ai nên thận trọng và cần tầm soát chuyên sâu?
Nếu bạn nghi ngờ các đợt bùng phát cơn đau bụng hay tiêu chảy của mình có liên quan đến bánh mì, mì ống hoặc các món từ bột mì, việc đầu tiên cần làm là đến cơ sở y tế chuyên khoa tiêu hóa để kiểm tra. Người bệnh tuyệt đối không nên tự ý cắt bỏ gluten trước khi được bác sĩ đánh giá và sàng lọc cẩn thận nhằm loại trừ hoàn toàn bệnh Celiac và dị ứng lúa mì [7, 8].
Hiện nay, một trong những trở ngại lớn nhất của y học đối với tình trạng nhạy cảm gluten không do Celiac là sự thiếu vắng các dấu ấn sinh học (biomarker) được công nhận [1, 7]. Không có xét nghiệm máu hay xét nghiệm mô học đặc hiệu nào giúp khẳng định chắc chắn một người bị NCGS [5, 7]. Việc chẩn đoán tình trạng này chủ yếu dựa trên việc loại trừ bệnh Celiac, đánh giá sự biến mất của triệu chứng khi kiêng gluten và sự tái xuất hiện của chúng khi thử nghiệm dung nạp lại [1, 7].
Những người có các triệu chứng báo động ngoài ruột như sụt cân không rõ nguyên nhân, thiếu máu nặng, sốt kéo dài, đại tiện ra máu hoặc tiền sử gia đình có người mắc bệnh Celiac cần được thăm khám chuyên sâu ngay lập tức. Những đối tượng này không nên chỉ coi bản thân bị ruột kích thích thông thường mà cần loại trừ triệt để tổn thương thực thể.
Gợi ý tiếp cận và điều chỉnh thực tế trong sinh hoạt
Đối với những người đã được chẩn đoán mắc hội chứng ruột kích thích và nghi ngờ bản thân có đi kèm nhạy cảm gluten, cách tiếp cận an toàn và khoa học gồm các bước điều chỉnh thực tế sau:
Thứ nhất, ghi chép nhật ký ăn uống tỉ mỉ. Hãy theo dõi các món ăn chứa lúa mì, lúa mạch và ghi lại mức độ khó chịu, thời điểm xuất hiện triệu chứng. Tương tự như ghi nhận từ nghiên cứu ở Hàn Quốc, triệu chứng có thể xuất hiện rất sớm trong vòng 1 giờ sau khi ăn với cảm giác tức bụng trên hoặc chướng toàn bộ bụng [5]. Nếu triệu chứng lặp đi lặp lại sau mỗi lần dùng thực phẩm chứa gluten, bạn có thể trao đổi với bác sĩ về khả năng thử nghiệm giảm gluten.
Thứ hai, thử nghiệm giảm bớt có kiểm soát thay vì kiêng tuyệt đối. Sau khi đã xét nghiệm loại trừ bệnh Celiac theo chỉ định của bác sĩ [4], bạn có thể thử giảm bớt các nguồn thực phẩm giàu gluten chính như bánh mì trắng, bánh ngọt, mì ăn liền trong vòng 2 đến 4 tuần để theo dõi sự cải thiện của hệ tiêu hóa [1, 4]. Hãy thay thế bằng các nguồn tinh bột tự nhiên không chứa gluten như gạo tẻ, khoai lang, ngô hoặc yến mạch nguyên chất có chứng nhận an toàn.
Thứ ba, lưu ý đến thành phần FODMAPs và chế biến đúng cách. Nếu việc giảm gluten giúp giảm bớt đầy hơi, hãy nhớ rằng điều này có thể xuất phát từ việc bạn đã giảm nạp lượng đường lên men fructan từ lúa mì [4]. Hãy ưu tiên ăn chín uống sôi, chia nhỏ bữa ăn trong ngày và tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo khẩu phần ăn vẫn cung cấp đầy đủ chất xơ, vitamin nhóm B và khoáng chất cần thiết.
Tóm lại, người bị hội chứng ruột kích thích không bắt buộc phải tuân thủ chế độ kiêng gluten tuyệt đối suốt đời như bệnh nhân Celiac, trừ khi họ có nhạy cảm gluten đi kèm hoặc được chuyên gia y tế hướng dẫn cụ thể. Việc lắng nghe cơ thể một cách khoa học, đi khám tầm soát để loại trừ các tổn thương nghiêm trọng và điều chỉnh dinh dưỡng linh hoạt sẽ giúp bạn bảo vệ sức khỏe đường ruột bền vững mà không phải chịu những hạn chế ăn uống không cần thiết.
