Bỏ ăn sáng trước khi đến trường: Ảnh hưởng gì tới điểm số và trí nhớ?

Nhiều học sinh thường thức dậy muộn, vội vã đến trường với chiếc bụng đói. Thói quen này diễn ra phổ biến ở lứa tuổi thanh thiếu niên do thiếu thời gian hoặc sợ tăng cân ^[1]. Không ít phụ huynh băn khoăn liệu nhịn ăn sáng có thực sự khiến con học kém đi hay chỉ là cảm giác mệt mỏi nhất thời.

Thực tế, việc bỏ bữa sáng làm gián đoạn nguồn năng lượng cung cấp cho não bộ trong suốt buổi học ^[2]. Tình trạng này tác động tiêu cực đến khả năng chú ý, trí nhớ và điểm số học tập [1, 5].

Nguồn năng lượng cho não bộ hoạt động

Sau một đêm dài không nạp thức ăn, cơ thể cạn kiệt nguồn dự trữ đường và năng lượng ngắn hạn ^[2]. Não bộ cần glucose liên tục để duy trì các chức năng nhận thức, xử lý thông tin và tập trung tinh thần ^[3].

Việc không ăn sáng khiến cơ thể bị đói trong ngắn hạn ^[4]. Khi không có năng lượng bổ sung kịp thời, các hoạt động nhận thức trong suốt buổi sáng ở trường sẽ suy giảm nhanh hơn ^[4]. Trẻ thiếu năng lượng thường rơi vào trạng thái mệt mỏi, giảm tỉnh táo và giảm mức độ gắn kết với bài học [3, 7].

Bỏ bữa sáng kéo tụt điểm số ra sao?

Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2023 tại huyện Hidhabu Abote, Ethiopia khảo sát 422 học sinh trung học ngẫu nhiên ^[1]. Kết quả cho thấy tỷ lệ bỏ ăn sáng là 41,3% ^[1]. Phân tích hồi quy đa biến ghi nhận việc bỏ bữa sáng làm tăng nguy cơ suy giảm kết quả học tập chung lên gấp 5,18 lần (AOR: 5,18; KTC 95%: 1,54-7,46) ^[1].

Ở từng môn học cụ thể, học sinh nhịn sáng có nguy cơ bị điểm kém môn Toán cao gấp 3,88 lần (AOR: 3,88; KTC 95%: 1,34-11,22) và môn Tiếng Anh cao gấp 2,92 lần (AOR: 2,92; KTC 95%: 1,38-7,58) ^[1]. Nghiên cứu chỉ ra các lý do chính khiến trẻ không ăn sáng gồm thiếu thời gian, không thấy ngon miệng vào buổi sáng và lo lắng về tăng cân ^[1].

Tại Hàn Quốc, một nghiên cứu cắt ngang năm 2021 trên 1.684 học sinh trung học ghi nhận 29,2% học sinh bỏ ăn sáng ^[5]. Phân tích hồi quy đa biến khẳng định kết quả học tập kém có liên quan chặt chẽ với hành vi nhịn ăn sáng (OR: 1,575; KTC 95%: 1,166-2,126) ^[5]. Nghiên cứu cũng ghi nhận học sinh nhịn ăn sáng dành trung bình 186,2 phút mỗi ngày trong tuần cho điện thoại thông minh, cao hơn nhóm ăn sáng đầy đủ (110,2 phút) ^[5].

Tác động ngắn hạn lên trí nhớ và sự tập trung

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2016 đã phân tích 45 nghiên cứu từ 43 bài báo khoa học về tác động của bữa sáng đối với nhận thức ở trẻ em và thanh thiếu niên ^[3]. Trong đó có 34 nghiên cứu đánh giá tác động cấp tính của một bữa sáng đơn lẻ, gồm 24 nghiên cứu so sánh giữa việc ăn sáng và nhịn đói ^[3]. Kết quả cho thấy ăn sáng mang lại lợi ích ngắn hạn ngay trong buổi sáng đối với các nhiệm vụ đòi hỏi sự chú ý, chức năng điều hành và trí nhớ so với trạng thái nhịn đói ^[3].

Nghiên cứu thử nghiệm năm 2013 kiểm tra 40 thanh thiếu niên (tuổi trung bình 14,2) thường xuyên bỏ bữa sáng ^[6]. Người tham gia được đánh giá vào lúc 8h00 và 10h45 với hai trạng thái: nhịn ăn hoặc ăn bữa sáng có chỉ số đường huyết thấp gồm 35g ngũ cốc AllBran cùng 125ml sữa ít béo ^[6]. Kết quả cho thấy sau khi ăn sáng, học sinh cảm thấy tỉnh táo hơn, no bụng hơn và cải thiện hiệu suất nhận thức ở các bài kiểm tra trí nhớ như nhớ lại từ khó (Hard Word Recall) và chuỗi tính nhẩm (Serial 3's, Serial 7's) trong suốt buổi sáng ^[6].

Nghiên cứu thuộc dự án Cogni-Action năm 2021 tại Chile trên 1.181 thanh thiếu niên từ 10-14 tuổi cũng đánh giá điểm nhận thức tổng thể qua 8 nhiệm vụ ^[7]. Kết quả ghi nhận học sinh ăn sáng ngay trước khi thực hiện nhiệm vụ nhận thức và không bỏ bữa thường xuyên có hiệu suất nhận thức tốt hơn hẳn ^[7]. Điểm số này càng thể hiện rõ khi bữa sáng có từ 2 thành phần chất lượng trở lên và có chứa các sản phẩm từ sữa ^[7].

Nghiên cứu trên diện rộng năm 2021 tại các trường công lập ở Nam Úc khảo sát 61.825 học sinh từ lớp 4 đến lớp 12 ^[2]. Kết quả cho thấy nhóm luôn bỏ bữa sáng (chiếm 9,6%) có mức độ gắn kết nhận thức thấp hơn đáng kể so với nhóm không bao giờ bỏ (hệ số beta = -0,26; KTC 95%: -0,29 đến -0,25) sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu ^[2]. Mức độ tương tác với giáo viên và đánh giá môi trường học đường ở nhóm nhịn sáng cũng giảm sút ^[2].

Lợi ích thực tế và hạn chế của bằng chứng

Việc ăn sáng đầy đủ giúp cải thiện khả năng tập trung, tăng mức độ gắn kết học tập và hỗ trợ kết quả các bài kiểm tra trí nhớ ngắn hạn [3, 5, 7]. Hiệu quả này diễn ra tức thì trong buổi sáng, hỗ trợ học sinh tiếp thu bài giảng tốt hơn ^[3].

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay vẫn có giới hạn phương pháp luận. Tổng quan hệ thống năm 2016 ghi nhận tình trạng thiếu nghiên cứu trên đối tượng thanh thiếu niên, ít can thiệp trong môi trường tự nhiên, kích thước mẫu nhỏ và các bài kiểm tra nhận thức chưa đủ độ nhạy ^[3]. Dữ liệu về tác động lâu dài của các chương trình can thiệp bữa sáng hoặc ảnh hưởng của các thành phần bữa sáng cụ thể vẫn chưa đồng nhất ^[3].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều bạn trẻ nhịn ăn sáng vì nghĩ rằng đây là cách hiệu quả để kiểm soát cân nặng hoặc giảm béo [1, 4]. Một nghiên cứu định tính năm 2015 chỉ ra việc nhịn sáng để kiểm soát cân nặng thường gặp ở nữ sinh lớn tuổi, liên quan đến nỗi lo hình thể và nguy cơ rối loạn ăn uống ^[4].

Thực tế, nhịn bữa sáng không đồng nghĩa với việc duy trì được thể trạng tốt hơn ^[7]. Tại nghiên cứu năm 2021 ở Chile, những học sinh thừa cân hoặc béo phì thường xuyên bỏ bữa sáng lại có hiệu suất nhận thức kém hơn so với các bạn cùng trang lứa có cân nặng bình thường ^[7]. Bữa ăn sáng lành mạnh cung cấp các dưỡng chất thiết yếu như chất xơ, canxi và thúc đẩy lối sống cân bằng chứ không gây béo nếu dùng đúng cách [2, 3].

Nhóm học sinh nào bị ảnh hưởng nặng nhất?

Nghiên cứu tổng quan chỉ ra tác động có lợi của bữa sáng lên trí nhớ và sự tập trung biểu hiện rõ ràng hơn ở những trẻ bị suy dinh dưỡng ^[3]. Tình trạng đói ngắn hạn khiến chức năng nhận thức của trẻ thiếu dinh dưỡng hoặc sống trong hoàn cảnh thiếu an ninh lương thực trở nên mong manh và dễ suy giảm hơn ^[4].

Học sinh thừa cân hoặc béo phì nhưng có thói quen nhịn sáng cũng là nhóm chịu suy giảm nhận thức rõ rệt ^[7]. Ngoài ra, nữ sinh là đối tượng có tỷ lệ nhịn ăn sáng cao hơn đáng kể so với nam sinh do áp lực hình thể hoặc thói quen sinh hoạt [1, 4, 8]. Cha mẹ và nhà trường cần ưu tiên hỗ trợ các nhóm đối tượng nhạy cảm này [6, 8].

Hướng dẫn xây dựng bữa sáng trước giờ đến trường

Để tối ưu hóa năng lượng cho não bộ mà không làm chậm giờ học, gia đình có thể áp dụng các giải pháp thực tế:

Về thời điểm: Học sinh nên ăn sáng tại nhà ngay trước khi đến trường hoặc trước khi bước vào các giờ học cần tập trung cao độ ^[7]. Không nên để tình trạng bụng rỗng kéo dài sang giữa buổi học ^[4].

Về thành phần: Bữa sáng nên kết hợp tối thiểu hai nhóm thực phẩm chất lượng, ưu tiên nhóm sữa hoặc chế phẩm từ sữa để hỗ trợ nhận thức ^[7]. Có thể lựa chọn thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp kết hợp sữa ít béo nhằm duy trì cảm giác no và tỉnh táo lâu hơn ^[6]. Ngoài ra, bữa ăn nên giàu chất xơ và canxi để đảm bảo vi chất ^[2].

Về thời gian chuẩn bị: Khi buổi sáng bận rộn, nên chuẩn bị trước từ tối hôm trước hoặc dùng các món ăn đơn giản, tiện lợi như sữa kèm bánh ngũ cốc nguyên cám để tránh tình trạng nhịn đói vì thiếu thời gian [1, 7].

Bữa sáng đóng vai trò duy trì sự tập trung ngắn hạn và hỗ trợ kết quả học tập ở trường [1, 5]. Phụ huynh và học sinh nên chủ động tạo lập thói quen ăn sáng đều đặn với các thực phẩm giàu dinh dưỡng [2, 6]. Nếu trẻ có các vấn đề bệnh lý tiêu hóa hoặc rối loạn ăn uống, gia đình cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được hướng dẫn can thiệp phù hợp.