Bổ sung selen cho tuyến giáp: Bằng chứng lâm sàng nói gì?

Nhiều người mắc các bệnh lý tuyến giáp, đặc biệt là viêm tuyến giáp tự miễn, thường tìm đến các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe với mong muốn phục hồi chức năng tuyến giáp nhanh hơn. Trong số các vi chất được truyền tai nhau, selen thường xuyên được nhắc đến như một giải pháp hỗ trợ làm giảm viêm và cải thiện chỉ số kháng thể. Tuy nhiên, liệu việc uống bổ sung selen có thực sự mang lại hiệu quả bảo vệ rõ rệt hay không?

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện tại là: Selen có thể hỗ trợ làm giảm nồng độ kháng thể kháng giáp ở một số người bệnh, nhưng giá trị lâm sàng tổng thể vẫn chưa thực sự đồng nhất và chưa đủ độ tin cậy để coi đây là phương pháp điều trị thay thế thuốc kê đơn.

Cơ chế tác động của vi chất selen với tuyến giáp

Tuyến giáp là một trong những cơ quan chứa nồng độ selen cao nhất trên mỗi gam mô trong cơ thể con người. Vi chất này là thành phần cốt lõi cấu tạo nên nhiều loại enzyme và protein chuyên biệt gọi chung là selenoprotein, đóng vai trò điều hòa nhiều hoạt động sinh học quan trọng ^[1]. Ngoài việc là một vi chất dinh dưỡng thiết yếu cho sức khỏe tuyến giáp, selen còn có mối liên hệ trực tiếp đến sức khỏe của gan ^[1].

Viêm tuyến giáp Hashimoto là nguyên nhân phổ biến nhất dẫn đến tình trạng suy giáp ^[1]. Bệnh lý tự miễn mạn tính này có xu hướng ngày càng gia tăng ca mắc ^[2]. Khi hệ thống miễn dịch nhận diện nhầm các mô tuyến giáp là tác nhân lạ, phần lớn người bệnh sẽ xuất hiện nồng độ kháng thể kháng peroxidase tuyến giáp (anti-TPO) tăng cao trong huyết thanh ^[2]. Sự hiện diện kéo dài của kháng thể anti-TPO tác động tiêu cực đến cấu trúc và gây tổn thương tuyến giáp theo thời gian ^[2]. Vì vậy, việc can thiệp bằng vi chất để ức chế quá trình sinh kháng thể này là một hướng đi nhận được nhiều sự quan tâm ^[2].

Bằng chứng từ các phân tích tổng quan Cochrane

Năm 2013 và 2014, một phân tích tổng quan hệ thống quy chuẩn của mạng lưới Cochrane đã được công bố nhằm đánh giá tác động thực tế của selen đối với viêm tuyến giáp Hashimoto ^[3], ^[4]. Nghiên cứu này đặt ra kỳ vọng rằng việc bổ sung selen có thể giúp giảm nồng độ kháng thể, giảm liều thuốc hormone thay thế levothyroxine (LT4) cần dùng, cũng như cải thiện tâm trạng và chất lượng cuộc sống cho người bệnh ^[3], ^[4].

Nhóm nghiên cứu đã tìm kiếm dữ liệu trên các hệ thống y khoa lớn gồm The Cochrane Library, MEDLINE, EMBASE và Web of Science, đồng thời áp dụng phương pháp GRADE để thẩm định chất lượng ^[3], ^[4]. Kết quả đã tổng hợp được 4 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 463 người tham gia, có thời gian theo dõi trung bình là 7,5 tháng (dao động từ 3 đến 18 tháng) ^[3], ^[4].

Khi phân tích sâu về kết quả, một thử nghiệm ghi nhận việc dùng 200 microgam sodium selenite kết hợp với điều chỉnh liều LT4 giúp cải thiện tình trạng sức khỏe chủ quan so với nhóm dùng giả dược kết hợp LT4 (tỷ số nguy cơ RR 4,67; khoảng tin cậy 95%: 1,61 đến 13,50) ^[3]. Ngoài ra, ba nghiên cứu khác chỉ ra rằng dùng 200 microgam selenomethionine dưới dạng đơn trị liệu hoặc kết hợp với LT4 đã làm giảm đáng kể nồng độ kháng thể anti-TPO so với giả dược (p < 0,001) ^[3].

Dù mức giảm kháng thể này đạt ý nghĩa thống kê, ý nghĩa lâm sàng thực tế của nó đối với quá trình tiến triển bệnh vẫn chưa rõ ràng ^[3]. Các nhà nghiên cứu cũng không thể tiến hành gộp phân tích do sự khác biệt lâm sàng quá lớn giữa các can thiệp ^[4]. Đồng thời, các mục tiêu quan trọng như thay đổi chất lượng cuộc sống, giảm liều LT4 vào cuối kỳ điều trị và chi phí kinh tế đều chưa được đánh giá đầy đủ ^[4]. Do bốn nghiên cứu này đều có nguy cơ sai lệch từ mức không rõ ràng đến mức cao, tổng quan Cochrane kết luận bằng chứng ủng hộ hoặc bác bỏ hiệu quả của selen vẫn chưa đầy đủ và chưa đủ tin cậy để đưa ra các quyết định điều trị lâm sàng ^[3].

Các dữ liệu lâm sàng mới được cập nhật

Nhiều nghiên cứu lâm sàng bổ sung đã được triển khai nhằm làm rõ thêm vai trò của selen ở các nhóm đối tượng khác nhau. Vào năm 2021, một nghiên cứu tại Ba Lan tiến hành can thiệp trên phụ nữ mới được chẩn đoán mắc viêm tuyến giáp Hashimoto và chưa từng điều trị trước đó, thuộc nhóm có chức năng tuyến giáp bình thường hoặc suy giáp dưới lâm sàng ^[5]. Có 36 bệnh nhân từ 20 đến 52 tuổi đủ điều kiện, trong đó 29 người đã hoàn thành liệu trình uống 100 microgam sodium selenite(IV) mỗi ngày trong vòng 6 tháng ^[5].

Kết quả sau 6 tháng cho thấy việc bổ sung đã làm giảm đáng kể nồng độ kháng thể anti-TPO ^[5]. Điều này mang lại hiệu ứng ổn định chức năng giáp, giúp các chỉ số tuyến giáp duy trì trong giới hạn bình thường suốt thời gian nghiên cứu ^[5]. Nồng độ selen và SELENOP trong huyết thanh của người bệnh đều tăng lên, chứng minh việc bổ sung có hiệu quả hấp thu tốt ^[5]. Tuy vậy, can thiệp này không tạo ra sự thay đổi nào đối với các thông số chống oxy hóa được đo lường ^[5].

Gần đây hơn, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi năm 2025 đã khảo sát tác động của selenomethionine trên nấm men đối với 40 bệnh nhân viêm tuyến giáp Hashimoto, chia đều vào nhóm can thiệp và nhóm giả dược ^[1]. Nhóm can thiệp sử dụng liều 200 microgam selen mỗi ngày trong 60 ngày ^[1]. Kết quả ghi nhận nồng độ chất chỉ thị stress oxy hóa malondialdehyde (MDA) trong huyết tương giảm rõ rệt, kèm theo mức tăng chỉ số huyết sắc tố (hemoglobin) có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) ^[1].

Mặt khác, các chỉ số enzym catalase, hồ sơ lipid huyết thanh và enzym gan không ghi nhận sự thay đổi đáng kể so với trước khi dùng hoặc so với nhóm chứng (p > 0,05) ^[1]. Nồng độ TSH và kháng thể anti-TPO ở nhóm này chỉ giảm nhẹ nhưng chưa đạt ý nghĩa thống kê (p > 0,05) ^[1].

Cũng trong năm 2025, một phân tích tổng quan hệ thống và gộp quy mô lớn dựa trên 21 nghiên cứu với 1.610 đối tượng đã cung cấp thêm góc nhìn toàn diện ^[6]. Kết quả gộp cho thấy nồng độ kháng thể anti-TPO giảm rõ rệt sau 3 tháng bổ sung (SMD = -0,46; khoảng tin cậy 95%: -0,74 đến -0,18; p = 0,001) và tiếp tục duy trì mức giảm sau 6 tháng (SMD = -0,80; khoảng tin cậy 95%: -1,38 đến -0,21; p = 0,008) ^[6]. Kháng thể kháng thyroglobulin (TgAb) cũng giảm tại thời điểm 3 tháng (SMD = -0,46; khoảng tin cậy 95%: -0,79 đến -0,12; p = 0,007), dù không còn duy trì sự giảm này ở mốc 6 tháng ^[6]. Đáng chú ý, nồng độ TSH đã giảm có ý nghĩa sau 6 tháng (SMD = -0,18; khoảng tin cậy 95%: -0,35 đến -0,01; p = 0,03) ^[6]. Nghiên cứu đi đến kết luận bổ sung selen hỗ trợ giảm TPOAb và TSH, cải thiện tâm trạng hoặc sự thoải mái chủ quan, đồng thời chỉ ra dạng selenomethionine mang lại hiệu quả vượt trội hơn so với sodium selenite và men selen ^[6].

Góc nhìn từ thực tế thực hành y khoa

Mặc dù các dữ liệu phân tích có xu hướng tích cực, việc ứng dụng selen trên thực tế vẫn còn nhiều khoảng cách so với hướng dẫn điều trị chính thức. Một khảo sát thực tế vào năm 2018 được công bố năm 2020 của Hiệp hội Tuyến giáp Châu Âu (ETA) trên 212 bác sĩ chuyên khoa đã chỉ ra thực trạng đáng chú ý ^[7].

Chỉ có một nhóm thiểu số (20%, tương ứng 29 trên 147 bác sĩ phản hồi) cho rằng các bằng chứng khoa học hiện có là đủ mạnh để bảo đảm cho việc kê đơn selen cho người mắc Hashimoto ^[7]. Ngược lại, có tới 65% số bác sĩ (95 trên 147 người) vẫn kê đơn selen định kỳ hoặc thường xuyên trên thực tế lâm sàng ^[7]. Selen chủ yếu được khuyến nghị cho nhóm bệnh nhân Hashimoto chưa phải dùng thuốc hormone thay thế LT4 (chiếm 69%) với mục đích hạ thấp nồng độ kháng thể lưu hành ^[7].

Sự chênh lệch giữa bằng chứng lý thuyết và thực hành lâm sàng này cho thấy selen thường được xem như một lựa chọn hỗ trợ thăm dò hơn là một chỉ định y khoa bắt buộc. Khảo sát cũng nhấn mạnh rằng theo các hướng dẫn hiện hành của ETA, selen không nằm trong danh mục khuyến cáo chính thức dành cho bệnh nhân Hashimoto ^[7].

Những hiểu lầm thường gặp

Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng uống selen có thể chữa dứt điểm bệnh viêm tuyến giáp tự miễn hoặc giúp người bệnh bỏ hẳn thuốc hormone thay thế. Cần khẳng định rằng selen không phải là thuốc đặc trị và không thể đảo ngược hoàn toàn cơ chế tự miễn của bệnh ^[2].

Viêm tuyến giáp Hashimoto có thể gây ra nhiều triệu chứng toàn thân như lo âu, tâm trạng tiêu cực, trầm cảm, khô da, sợ lạnh, sưng quanh mắt, chuột rút, mệt mỏi, khàn giọng, táo bón, suy nghĩ chậm chạp và giảm trí nhớ do thiếu hụt hormone giáp gây nên ^[4]. Việc bổ sung selen chủ yếu hỗ trợ hạ bớt nồng độ kháng thể hoặc giảm phần nào chỉ số TSH ^[6], hoàn toàn không thay thế được việc bổ sung hormone LT4 khi tuyến giáp đã mất khả năng bài tiết tự nhiên ^[4]. Người bệnh không được tự ý giảm liều hoặc bỏ thuốc điều trị khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Việc sử dụng các chế phẩm bổ sung selen không phù hợp với tất cả mọi người. Dữ liệu từ khảo sát của Hiệp hội Tuyến giáp Châu Âu cho thấy rất ít chuyên gia y tế khuyến nghị bổ sung selen cho phụ nữ mang thai mắc Hashimoto ^[7]. Do đó, phụ nữ có thai và đang cho con bú không nên tự ý dùng viên uống vi chất này mà cần có sự đánh giá cẩn trọng từ nhân viên y tế ^[7].

Những người có tiền sử bệnh lý mạn tính hoặc đang trong phác đồ điều trị hormone tuyến giáp cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ phụ trách trước khi dùng thêm bất kỳ loại thực phẩm bổ sung nào. Việc tự ý tăng liều selen có thể tiềm ẩn những tác động không mong muốn đối với sức khỏe mà không mang lại thêm lợi ích lâm sàng nào.

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn

Nếu được bác sĩ đồng thuận cho phép bổ sung, việc nắm vững cách lựa chọn và liều lượng là rất quan trọng:

• Dạng hợp chất: Theo dữ liệu từ phân tích gộp năm 2025, selenomethionine được ghi nhận đem lại hiệu quả tốt hơn so với dạng sodium selenite hoặc men chứa selen trong việc hỗ trợ người bệnh ^[6].
• Liều lượng: Trong các thử nghiệm lâm sàng, mức liều thường được nghiên cứu là khoảng 100 microgam ^[5] đến 200 microgam selen mỗi ngày ^[3], ^[1]. Đây là mức liều an toàn đã qua kiểm nghiệm trong các nghiên cứu kéo dài từ 2 đến 6 tháng ^[1], ^[5].
• Cách sử dụng: Bổ sung đều đặn theo liệu trình được khuyến cáo, không tự ý tăng gấp đôi liều dùng nếu quên thuốc.
• Theo dõi định kỳ: Người bệnh cần kiểm tra lại các chỉ số kháng thể anti-TPO và hormone tuyến giáp sau 3 đến 6 tháng để bác sĩ đánh giá mức độ đáp ứng của cơ thể ^[6].

Bên cạnh các viên uống bổ sung, xây dựng một chế độ ăn uống cân bằng, duy trì lối sống lành mạnh và tái khám đúng lịch hẹn luôn là nền tảng cốt lõi giúp kiểm soát tốt các rối loạn chức năng tuyến giáp.

Tóm lại, selen là một vi chất có vai trò sinh học nhất định và có thể hỗ trợ làm giảm nồng độ kháng thể cũng như chỉ số TSH ở người mắc viêm tuyến giáp Hashimoto ^[6]. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng vẫn chưa hoàn toàn thống nhất và không xem đây là phương pháp điều trị thay thế ^[3], ^[7]. Người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để xây dựng kế hoạch quản lý bệnh toàn diện, an toàn và cá nhân hóa.