Chàm sữa hay viêm da cơ địa khiến nhiều phụ huynh đau đầu vì làn da trẻ luôn khô rát, ngứa ngáy. Lo ngại tác dụng phụ của thuốc bôi chứa corticoid, nhiều người tìm đến các loại kem chiết xuất từ thảo dược như hoa tím thơm với hy vọng làm dịu da an toàn.

Thực tế, kem bôi chứa chiết xuất thuộc họ hoa tím (như Viola tricolor hoặc Viola yedoensis) có tiềm năng kháng viêm nhưng chưa chứng minh được hiệu quả vượt trội hơn kem dưỡng ẩm nền thông thường trong điều trị viêm da cơ địa nói chung [1] [2]. Tác dụng của thảo dược này chủ yếu thể hiện rõ khi thời tiết lạnh và khô, hoặc mới dừng ở mức độ nghiên cứu trên động vật [1] [2].

Gánh nặng từ vòng xoắn ngứa - gãi của viêm da cơ địa

Viêm da cơ địa (chàm thể tạng) là bệnh viêm da mạn tính, hay tái phát, ảnh hưởng đến khoảng 1 trên 10 người trong suốt cuộc đời [3]. Bệnh đặc trưng bởi tình trạng da khô, phù nề, đỏ rát và ngứa dữ dội [4] [2]. Tình trạng này thường khởi phát ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ (thường gọi là chàm sữa), nhưng hoàn toàn có thể kéo dài đến tuổi trưởng thành [4].

Nguyên nhân gây bệnh là sự tương tác phức tạp giữa rối loạn điều hòa miễn dịch, đột biến gen ở lớp biểu bì và các yếu tố môi trường làm phá vỡ hàng rào bảo vệ da [3] [5]. Khi da tổn thương và ngứa ngáy, người bệnh gãi liên tục, tạo thành vòng xoắn bệnh lý "ngứa - gãi" tự duy trì rất khó dứt [3].

Nếu bệnh tiến triển nặng mà không được kiểm soát, người bệnh có thể mất ngủ, nhiễm trùng da mạn tính do vi khuẩn và rơi vào trầm cảm [4]. Bệnh không chỉ làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng sống của cá nhân mà còn gây tổn thất kinh tế lớn cho xã hội [2].

Cơ chế tác động của thảo dược họ hoa tím và thuốc điều trị

Trong các phác đồ y khoa chuẩn, thuốc bôi corticoid là lựa chọn đầu tay cho các đợt bùng phát viêm da cơ địa nhờ khả năng điều hòa miễn dịch rộng [3] [5]. Tuy nhiên, việc sử dụng corticoid bôi dài ngày không được khuyến khích vì có thể gây teo da và ức chế miễn dịch [5]. Bên cạnh đó, các thuốc ức chế calcineurin dạng bôi không chứa steroid như tacrolimus hay pimecrolimus cũng được dùng để can thiệp vào các chất trung gian gây viêm mà không gây teo da [6] [5].

Chính vì nỗi sợ tác dụng phụ của thuốc Tây, các thảo dược tự nhiên thuộc họ Hoa tím (Violaceae) được đưa vào nghiên cứu để tìm giải pháp thay thế [1] [2]. Chiết xuất từ loài Viola yedoensis vốn là vị thuốc cổ truyền quen thuộc, thường dùng trị các chứng viêm và phản ứng dị ứng ngoài da [2]. Dù các hoạt chất sinh học và khả năng kháng viêm của thảo dược này đã được ghi nhận, cơ chế chính xác khi xử lý phản ứng dị ứng da vẫn đang được làm rõ [2].

Các nhà khoa học đánh giá tác động của thảo dược thông qua việc theo dõi các chỉ số sinh học phân tử gây viêm trong máu như interleukin IL-1beta, IL-6 và yếu tố hoại tử khối u TNF-alpha [2]. Đồng thời, biểu hiện của các enzyme thúc đẩy viêm như iNOS, COX-2, tỷ lệ tế bào miễn dịch T CD4+/CD8+ và số lượng đại thực bào kích hoạt (CD68) tại vùng da tổn thương cũng là đích ngắm khi thử nghiệm dược liệu này [2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về chiết xuất hoa tím?

Số lượng thử nghiệm lâm sàng được công bố về việc bôi thuốc mỡ thảo dược trị viêm da cơ địa hiện còn rất ít [1]. Một nghiên cứu công bố năm 2007 đã thực hiện thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng trên 88 bệnh nhân người lớn từ 18 đến 65 tuổi mắc viêm da cơ địa mức độ nhẹ đến trung bình [1]. Người bệnh được bôi thuốc mỡ chứa chiết xuất Viola tricolor kết hợp cùng Mahonia aquifolium và Centella asiatica (rau má) trong 4 tuần theo phương pháp so sánh nửa người (một bên bôi thuốc thảo dược, một bên bôi kem nền) [1].

Các nhà nghiên cứu đánh giá hiệu quả qua thang điểm 4 mức độ đối với tình trạng đỏ da, phù nề/sẩn, rỉ dịch/đóng vảy, trầy xước và dày sừng, đồng thời đo mức độ ngứa bằng thước đo 10 cm [1]. Kết quả tổng thể cho thấy thuốc mỡ thảo dược chỉ giúp giảm các triệu chứng chính và phụ nhỉnh hơn một chút so với kem nền thông thường, sự khác biệt này không có ý nghĩa thống kê [1].

Tuy nhiên, do thời tiết trong thời gian nghiên cứu thay đổi từ nắng ấm sang rất lạnh và khô, nhóm nghiên cứu đã phân tích sâu hơn trên nhóm phụ gồm 64 bệnh nhân điều trị khi nhiệt độ ngoài trời trung bình từ 10 độ C trở xuống [1]. Trong điều kiện lạnh khô này, kem thảo dược lại cho thấy hiệu quả cải thiện triệu chứng chính có ý nghĩa thống kê cao so với kem nền [1].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2021 đã thử nghiệm chiết xuất ethanol từ loài Viola yedoensis trên mô hình chuột ICR bị gây tổn thương da giống viêm da cơ địa bằng hóa chất DNCB [2]. Chuột được điều trị bằng chiết xuất thảo dược hoặc thuốc kháng viêm dexamethasone trong 3 tuần để quan sát bệnh lý da, sự hình thành sẹo và phân tích thành phần hoạt chất bằng phương pháp sắc ký lỏng ghép khối phổ hiện đại [2]. Dù mở ra hướng đi tiềm năng, trích đoạn công bố mới dừng ở mô hình thử nghiệm trên chuột chứ chưa có số liệu lâm sàng trên người cho riêng chiết xuất đơn lẻ này [2].

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược và thuốc trị chàm

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng các phương pháp y học tích hợp hoặc kem thảo dược có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị tiêu chuẩn. Thực tế, y văn hiện tại khẳng định vẫn thiếu bằng chứng đủ mạnh để ủng hộ việc dùng y học tích hợp trong điều trị viêm da cơ địa [3]. Ngay cả thử nghiệm trên người của kem chứa Viola tricolor cũng kết luận sản phẩm không vượt trội hơn kem dưỡng ẩm nền trong điều kiện thời tiết bình thường [1].

Sai lầm thứ hai là tự ý mua thuốc kháng histamin đường uống để cắt cơn ngứa cho trẻ. Các hướng dẫn điều trị chỉ rõ thuốc kháng histamin đường uống không được khuyến cáo thường quy vì không làm giảm ngứa hiệu quả và không có tác dụng đủ mạnh lên tổn thương chàm [3] [7].

Ngoài ra, nhiều bậc cha mẹ kiêng khem quá mức thực phẩm cho con khi thấy da nổi chàm. Khuyến cáo chuyên môn nêu rõ việc ăn kiêng chỉ nên áp dụng cụ thể khi đã được chẩn đoán xác định có dị ứng với loại thực phẩm đó [7].

Ai nên thận trọng khi điều trị viêm da cơ địa?

Nhóm đầu tiên cần thận trọng là phụ huynh có con nhỏ bị chàm sữa. Dù thuốc mỡ thảo dược chứa Viola tricolor từng được thử nghiệm mở (không đối chứng) trên trẻ em, nhưng dữ liệu kiểm chứng chặt chẽ bằng thử nghiệm mù đôi mới chỉ thực hiện ở người lớn từ 18 đến 65 tuổi [1]. Do đó, không nên tự ý coi kem thảo dược là thuốc đặc trị cho trẻ sơ sinh.

Những người đang dùng thuốc bôi điều hòa miễn dịch không chứa steroid như pimecrolimus hoặc tacrolimus cũng phải theo dõi sát làn da [6]. Dù thử nghiệm lâm sàng không chỉ ra sự gia tăng nguy cơ nhiễm trùng da nói chung, bác sĩ và người bệnh vẫn phải cảnh giác với các bệnh nhiễm virus như chàm herpeticum (do virus Herpes) hoặc u mềm lây [6].

Thực tế y khoa từng ghi nhận ca bệnh u mềm lây xuất hiện ở vùng trước tai sau khi bôi pimecrolimus [6]. Một báo cáo khác năm 2000 ghi nhận 2 ca bị chàm herpeticum trong số 36 bệnh nhân bôi thuốc mỡ tacrolimus 0,1% [8]. Trong đó, một nam bệnh nhân 29 tuổi phát ban mụn nước lan tỏa trên mặt ở ngày điều trị thứ 4 (điểm mức độ nặng SCORAD là 73, nồng độ thuốc trong máu 7,5 ng/ml) và để lại sẹo mặt đáng kể sau khi điều trị bằng acyclovir đường tĩnh mạch [8]. Ca thứ hai là phụ nữ 23 tuổi phát bệnh ở tuần điều trị thứ 9 trên cổ, mặt, vai và chân với điểm SCORAD là 41 [8].

Đối với người dùng corticoid bôi tại chỗ, cần tránh lạm dụng kéo dài để phòng nguy cơ teo da [5]. Người bệnh có dấu hiệu bội nhiễm vi khuẩn hoặc virus cần khám bác sĩ ngay để được chỉ định thuốc kháng khuẩn, sát trùng hoặc kháng sinh chống tụ cầu phù hợp [3] [7].

Áp dụng chăm sóc da thực tế và an toàn

Nền tảng cơ bản nhất trong kiểm soát viêm da cơ địa không phải là tìm kiếm các loại thảo dược đắt tiền, mà là duy trì liệu pháp dưỡng ẩm [3] [7]. Người bệnh cần bôi kem dưỡng ẩm (emollients) rộng rãi, thường xuyên và tắm hàng ngày bằng các sản phẩm làm sạch không chứa xà phòng [3]. Đồng thời, cần chú ý tránh các yếu tố kích ứng đặc hiệu và không đặc hiệu từ môi trường [7].

Nếu muốn sử dụng các loại kem bôi chứa chiết xuất họ hoa tím, người bệnh có thể cân nhắc dùng như một sản phẩm hỗ trợ làm dịu da, đặc biệt là vào mùa đông khi thời tiết lạnh (dưới 10 độ C) và hanh khô [1]. Khi có đợt bùng phát viêm đỏ mạnh, người bệnh cần tuân thủ phác đồ đầu tay của bác sĩ là dùng corticoid bôi ngắn hạn hoặc kết hợp thuốc ức chế calcineurin tại các vùng da nhạy cảm [3] [7]. Một nghiên cứu năm 2009 trên 26 bệnh nhân từ 6 đến 56 tuổi cho thấy thuốc mỡ corticoid (như methylprednisolone aceponate 0,1%) mang lại hiệu quả kháng viêm, giảm ngứa rõ rệt ở 25/26 người bệnh và dung nạp tốt khi dùng đúng chỉ định [4].

Với các trường hợp nặng không đáp ứng điều trị cơ bản, bác sĩ có thể chỉ định chiếu tia cực tím (ưu tiên bước sóng UVA1 hoặc UVB 311 nm), dùng thuốc kháng viêm toàn thân, hoặc các thuốc thế hệ mới như crisaborole, dupilumab dù chi phí hiện còn cao [3] [7]. Ngoài ra, việc tham gia các chương trình giáo dục sức khỏe hoặc tư vấn tâm lý khi căng thẳng gây bùng phát bệnh cũng được chứng minh mang lại lợi ích thiết thực [7].

Viêm da cơ địa là bệnh lý mạn tính đòi hỏi sự kiên trì trong chăm sóc hàng ngày bằng kem dưỡng ẩm và tránh yếu tố kích ứng [3] [7]. Các sản phẩm chứa chiết xuất hoa tím thơm có thể hỗ trợ làm dịu da trong thời tiết lạnh khô, nhưng không thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị khi bệnh bùng phát [1] [3]. Người bệnh, đặc biệt là trẻ nhỏ có làn da nhạy cảm, cần được thăm khám bác sĩ chuyên khoa để có phác đồ an toàn và hiệu quả nhất.