Ghẻ là bệnh ngoài da phổ biến gây ngứa ngáy dữ dội do ký sinh trùng xâm nhập và đào rãnh dưới lớp sừng. Trong dân gian, nhiều bài thuốc truyền miệng sử dụng khoáng chất như hùng hoàng hoặc thư hoàng tán bột bôi ngoài để diệt ký sinh trùng và sát khuẩn. Tuy nhiên, việc bôi các hợp chất chứa kim loại nặng lên vùng da đang trầy xước, lở loét tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường.
Hùng hoàng có bản chất hóa học chủ yếu là hợp chất sulfua của asen, hay còn gọi là thạch tín [1]. Asen khi xâm nhập vào cơ thể qua đường tiêu hóa, hô hấp hoặc hấp thu qua da đều có thể gây ra nhiều rối loạn bệnh lý nguy hiểm [2]. Do đó, việc hiểu rõ cơ chế hấp thu và rủi ro ngộ độc khi bôi ngoài da là điều vô cùng quan trọng đối với sức khỏe cộng đồng.
Hàng rào da tổn thương tạo điều kiện hấp thu độc chất
Lớp sừng của biểu bì bình thường đóng vai trò như một bức tường bảo vệ kiên cố, ngăn chặn sự xâm nhập của các chất ngoại sinh vào hệ tuần hoàn [3]. Khi da khỏe mạnh, mức độ hấp thu các hoạt chất bôi ngoài thường bị kiểm soát chặt chẽ bởi cấu trúc biểu bì nguyên vẹn [4]. Tuy nhiên, các bệnh viêm da hoặc tổn thương do gãi cào sẽ phá vỡ lớp sừng bảo vệ này [3].
Khi hàng rào da bị tổn thương, liên kết giữa các tế bào biểu bì bị nới lỏng, hiện tượng mất nước qua biểu bì gia tăng và tính thấm của mạch máu dưới da tăng lên rõ rệt [3]. Những biến đổi này tạo điều kiện thuận lợi cho sự khuếch tán thụ động của các hoạt chất qua da đi thẳng vào máu [3]. Khi bị ghẻ, bệnh nhân thường gãi nhiều gây trợt loét, chảy máu và hình thành các vết trợt da hở, khiến da mất đi hoàn toàn khả năng ngăn chặn độc tố [4, 8].
Asen trong hùng hoàng có thể ngấm sâu vào tuần hoàn
Nhiều người lầm tưởng rằng các khoáng vật không tan hoặc khó tan sẽ chỉ nằm trên bề mặt và không thể đi vào cơ thể. Tuy nhiên, các nghiên cứu thực tế cho thấy các khoáng chất chứa asen hoàn toàn có khả năng hấp thu qua da và gây phơi nhiễm toàn thân [5, 8]. Việc hấp thu asen qua da đã được ghi nhận có thể dẫn đến các hội chứng tiêu hóa, rối loạn thoái hóa thần kinh, bệnh tim mạch, đái tháo đường, tổn thương da và làm tăng nguy cơ ung thư phổi, thận, bàng quang [2].
Mức độ hấp thu của hùng hoàng còn phụ thuộc vào dạng tinh thể của khoáng chất. Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã phân tích cấu trúc tinh thể của hùng hoàng và ghi nhận sự tồn tại của hai dạng thù hình là alpha-As4S4 và beta-As4S4 [5]. Kết quả thử nghiệm độ thấm qua da và dược động học cho thấy dạng tinh thể alpha-As4S4 có hàm lượng asen hòa tan cao hơn, dẫn tới sinh khả dụng qua da cả trên mô hình in vitro lẫn in vivo đều cao hơn dạng beta-As4S4, đồng thời có tốc độ thải trừ nhanh hơn [5]. Điều này chứng minh asen trong hùng hoàng thực tế đi qua được hàng rào da và xuất hiện trong hệ tuần hoàn sinh học [5].
Bằng chứng y khoa: Hậu quả nghiêm trọng từ ca ngộ độc thực tế
Nghiên cứu lâm sàng thực tế đã ghi nhận tai biến chết người liên quan trực tiếp đến việc dùng thuốc bôi chứa hùng hoàng trên vùng da bị tổn thương [1]. Một báo cáo ca bệnh năm 2013 mô tả trường hợp nam thanh niên 24 tuổi bị viêm da cơ địa [1]. Bệnh nhân này được chỉ định dùng thuốc thảo dược đường uống kết hợp bôi thuốc mỡ chứa hùng hoàng trên diện rộng toàn thân trong 18 ngày [1].
Sau 7 ngày sử dụng thuốc, người bệnh xuất hiện các dấu hiệu nhiễm độc toàn thân bao gồm chán ăn, chóng mặt, khó chịu vùng bụng, phát ban ngứa và tróc vảy da [1]. Tình trạng tiếp tục tiến triển nặng nề thành phù toàn thân, buồn nôn, nôn mửa, thiểu niệu, tiêu chảy, nổi ban bọng nước, sốt và khó thở [1]. Bệnh nhân nhập viện vào ngày thứ 19 trong tình trạng hoại tử thượng bì nhiễm độc (hội chứng TEN) phức tạp kèm nhiễm trùng mô mềm, nhiễm trùng huyết, sau đó tử vong do sốc nhiễm khuẩn và suy đa tạng [1].
Kết quả xét nghiệm tử thiết cho thấy nồng độ asen trong máu nạn nhân lên tới 1225 mcg/L [1]. Phân tích mẫu ba loại thuốc mỡ không nhãn mác mà bệnh nhân đã sử dụng phát hiện hàm lượng asen cực cao, lần lượt là 45427 ppm, 5512 ppm và 4229 ppm [1]. Báo cáo kết luận asen từ hùng hoàng có thể hấp thu vào hệ tuần hoàn qua việc bôi lặp lại nhiều lần trên vùng da không còn nguyên vẹn, dẫn tới phản ứng da nghiêm trọng đe dọa tính mạng [1].
Đánh giá mức độ an toàn của dược chất bôi ngoài: Sự khác biệt giữa các nhóm chất
Để đánh giá một sản phẩm bôi ngoài, y học thường thực hiện các thử nghiệm giai đoạn I trên da khỏe mạnh của người tình nguyện nhằm xác định khả năng kích ứng, nhạy cảm, độc tính quang học và mức độ hấp thu qua da [4]. Nhiều loại hoạt chất hiện đại kiểm soát rất tốt sinh khả dụng tại chỗ để điều trị nấm mà không gây kích ứng mô [6]. Thậm chí một số thuốc độc tế bào như mechlorethamine bôi ngoài da ở nồng độ 0,02% điều trị u sùi dạng nấm đã được chứng minh là hấp thu vào máu không đáng kể, không tìm thấy nồng độ thuốc trong huyết thanh ngay cả khi bôi diện rộng trên vùng da trợt loét suốt 6 tháng [7].
Tuy nhiên, với các khoáng chất kim loại nặng như hùng hoàng, đặc tính hóa lý hoàn toàn khác biệt. Asen và thủy ngân là các kim loại nặng có độc tính rất cao ngay cả ở nồng độ thấp [2]. Việc sử dụng dài ngày hoặc dùng quá liều các bài thuốc chứa hùng hoàng tạo ra sự tích lũy độc chất đáng kể trong cơ thể [2]. Bên cạnh đó, việc băng ép kín hoặc bôi trên diện rộng càng làm tăng mạnh sự khuếch tán của các chất độc hại qua lớp sừng bị hỏng [4, 8].
Những hiểu lầm tai hại khi dùng hùng hoàng chữa bệnh ngoài da
Hiểu lầm phổ biến nhất trong dân gian là cho rằng hùng hoàng hay thư hoàng có nguồn gốc khoáng vật tự nhiên nên lành tính, chỉ tác dụng bề mặt diệt ký sinh trùng mà không ảnh hưởng đến lục phủ ngũ tạng. Thực tế lịch sử y học cổ truyền từng dùng hùng hoàng trị bệnh ngoài da và ung thư máu [5]. Tuy nhiên, bản chất hùng hoàng chứa asen sulfua, một dạng thạch tín có khả năng gây ngộ độc nặng nề khi ngấm qua da [1].
Một sai lầm nghiêm trọng khác là quan niệm da càng loét thì bôi thuốc bột, thuốc mỡ dân gian càng nhanh khô miệng vết thương. Khi da bị ghẻ cào xước, hàng rào bảo vệ bị phá vỡ hoàn toàn [3]. Bôi trực tiếp các chế phẩm chứa kim loại nặng lên nền da này tương đương với việc mở cửa cho độc tố đi thẳng vào máu, biến một bệnh lý da liễu thông thường thành ngộ độc cấp tính hoặc mãn tính [4, 8].
Ai cần tuyệt đối tránh xa các bài thuốc bôi chứa hùng hoàng?
Người đang mắc bệnh ghẻ kèm tổn thương trầy xước, nhiễm trùng thứ phát hoặc có mụn mủ tuyệt đối không được tự ý bôi các chế phẩm chứa hùng hoàng hay thư hoàng [4, 8]. Việc da bị mất tính toàn vẹn khiến nguy cơ ngấm asen tăng lên gấp nhiều lần [4, 8]. Những người mắc các bệnh viêm da mạn tính làm hỏng lớp sừng như viêm da cơ địa, vảy nến cũng đối mặt với nguy cơ hấp thu độc chất tương tự [4, 8].
Bệnh nhân có tiền sử bệnh lý tim mạch, suy giảm chức năng gan, thận cần tránh tiếp xúc với asen dưới mọi hình thức vì asen gây độc trực tiếp lên hệ tuần hoàn và cơ quan bài tiết [2]. Cần lưu ý rằng dữ liệu về độ an toàn của hùng hoàng chủ yếu ghi nhận qua các trường hợp ngộ độc và thử nghiệm trên động vật [5, 6, 8]. Hiện chưa có nghiên cứu kiểm chứng an toàn cho phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ em; do đó các nhóm đối tượng này càng phải tránh xa các bài thuốc bôi dân gian chưa kiểm chứng.
Khuyến cáo chăm sóc y tế an toàn khi bị ghẻ
Khi có biểu hiện ngứa ngáy nhiều về đêm, xuất hiện các mụn nước hoặc đường hang ở kẽ ngón tay, nếp lằn chỉ cổ tay, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được thăm khám. Bác sĩ sẽ chẩn đoán chính xác nguyên nhân và kê các loại thuốc điều trị ghẻ đặc hiệu đã được kiểm định an toàn, thay vì tự ý dùng thuốc bột khoáng chất theo truyền miệng.
Trong quá trình điều trị, tuyệt đối không cào gãi mạnh làm rách da diện rộng nhằm hạn chế nhiễm trùng thứ phát và giảm nguy cơ thẩm thấu các chất lạ qua biểu bì [3]. Quần áo, chăn màn cần được giặt giũ, phơi nắng hoặc là ủi nhiệt độ cao để diệt ký sinh trùng. Nếu trước đó đã lỡ bôi các loại thuốc đông y, thuốc gia truyền không rõ nguồn gốc chứa hùng hoàng mà xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi, chán ăn, chóng mặt, đau bụng hoặc phát ban lan rộng, người bệnh cần đến bệnh viện cấp cứu ngay lập tức để được kiểm tra độc chất và can thiệp kịp thời [1].
Tóm lại, hùng hoàng là khoáng vật chứa asen có độc tính cao và hoàn toàn có thể hấp thu qua da tổn thương đi vào máu gây suy tạng [5, 8]. Người dân không nên mạo hiểm tính mạng bằng các bài thuốc bôi ghẻ truyền miệng chưa được khoa học kiểm chứng an toàn. Khi gặp các vấn đề về da liễu, việc thăm khám bác sĩ chuyên khoa là lựa chọn duy nhất bảo đảm hiệu quả và tính mạng.