Nhiều người có thói quen hái các loại lá cây quanh nhà để nấu nước rửa mặt hoặc đắp trực tiếp lên các nốt mụn viêm với mong muốn làm xẹp mụn nhanh chóng. Gần đây, trào lưu sử dụng lá cây phượng tím (Jacaranda mimosifolia) để trị mụn trứng cá đang được chia sẻ trên các hội nhóm làm đẹp tự nhiên. Tuy nhiên, việc tự ý bôi nước ép từ loại cây cảnh này lên da mặt liệu có an toàn và mang lại hiệu quả như lời đồn?

Câu trả lời ngắn gọn là bạn không nên tự ý bôi nước lá phượng tím tươi lên da mặt để trị mụn. Dù các chiết xuất từ cây phượng tím trong phòng thí nghiệm cho thấy hoạt tính chống oxy hóa và kháng viêm nhất định, việc dùng trực tiếp nước lá thô tiềm ẩn nguy cơ cao gây kích ứng và viêm da tiếp xúc. Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh nước lá phượng tím an toàn hay có tác dụng trị mụn trứng cá trên người.

Cơ chế sinh học: Kháng viêm trong ống nghiệm khác xa khi dùng ngoài da

Cây phượng tím là loài cây thân gỗ thường được trồng ở các vùng khí hậu không có sương giá trên khắp thế giới [1]. Dưới góc độ hóa thực vật học, lá và hoa của cây phượng tím chứa nhiều hoạt chất thứ cấp thuộc nhóm polyphenol, flavonoid, flavonol và tannin [1, 2].

Về mặt lý thuyết sinh học, các phản ứng viêm trong cơ thể và mô sưng tấy thường do các enzym chuyển hóa gây ra, điển hình là lipoxygenase (LOX) hay cyclooxygenase-2 (COX-2) [1, 2]. Khi các hợp chất tự nhiên có khả năng ức chế các enzym này, chúng giúp làm giảm các chất trung gian gây viêm. Đây là lý do nhiều người kỳ vọng chiết xuất từ lá phượng tím có thể giúp giảm tình trạng sưng đỏ của các nốt mụn trứng cá [1].

Bên cạnh đó, các polyphenol và flavonoid trong cây phượng tím còn đóng vai trò là chất chống oxy hóa mạnh, dọn dẹp các gốc tự do như hydro peroxide, gốc hydroxyl và anion superoxide [1]. Tuy nhiên, các phản ứng này chỉ được ghi nhận trong điều kiện dung môi tinh chế chuyên biệt; việc tiếp xúc thô trực tiếp với biểu bì da người lại là một quá trình hoàn toàn khác [1].

Các nghiên cứu nói gì về chiết xuất lá và hoa phượng tím?

Khoa học hiện đại đã thực hiện một số thử nghiệm để kiểm tra thành phần và hoạt tính sinh học từ các bộ phận của cây phượng tím.

Năm 2020, một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm đã tiến hành đánh giá chiết xuất methanol thô và các phân đoạn chiết xuất từ lá phượng tím khô [1]. Các nhà khoa học đã sử dụng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) và đo quang phổ để định lượng hoạt chất cùng hoạt tính sinh học [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất methanol thô có hàm lượng phenolic tổng, flavonoid tổng, flavonol, tannin và ortho-diphenol cao nhất, vượt trội hơn so với các phân đoạn chiết bằng chloroform, ethyl acetate và cặn chiết nước [1]. Chiết xuất này cũng thể hiện hoạt tính chống oxy hóa cao nhất với giá trị EC50 lần lượt là 48 ± 1,3 đối với thử nghiệm DPPH, 45 ± 2,4 đối với gốc hydro peroxide, 42 ± 1,3 đối với gốc hydroxyl và 46 ± 1,3 µg/mL đối với gốc superoxide [1]. Đồng thời, chiết xuất methanol thể hiện tiềm năng kháng viêm thông qua việc ức chế enzym lipoxygenase (LOX) với giá trị IC50 đạt 1,3 µg/mL [1]. Ngoài ra, nghiên cứu ghi nhận hoạt tính kháng khuẩn thử nghiệm trên các chủng Bacillus subtilis, Klebsiella pneumonia, Pseudomonas aeruginosa, Staphylococcus aureus và kháng nấm đối với Aspergillus flavus, Aspergillus fumigatus, Fusarium oxysporum [1].

Năm 2024, một nghiên cứu khác phân tích chiết xuất methanol từ hoa phượng tím bằng phương pháp sắc ký và quang phổ, phân lập được 14 chất chuyển hóa thứ cấp, bao gồm 8 flavonoid, 2 glucoiridoid và 4 triterpenoid [2]. Trong thử nghiệm chống oxy hóa bằng phương pháp ABTS và FRAP, hai hợp chất chloroflavonin A và 4',5,7-trihydroxyflavone đạt tỷ lệ dọn dẹp gốc tự do lần lượt là 98,63% và 97,89% ở nồng độ 300 µg/mL [2]. Mô phỏng liên kết phân tử và động lực học phân tử cho thấy chloroflavonin A có khả năng ức chế kép hai enzym COX-2 và NADPH-Oxidase-5 (NOX-5) với ái lực liên kết lần lượt là -9,7 và -8,2 kcal/mol, cho thấy tiềm năng kháng viêm trong hệ thống sinh học mô phỏng [2].

Một nghiên cứu khác đã bào chế màng hydrogel kết hợp giữa alginate/pectin với thuốc atorvastatin và dịch chiết lá phượng tím để đánh giá sự lành vết thương [3]. Màng hydrogel này được phân tích cấu trúc qua hồng ngoại FTIR và thử nghiệm độ bền kéo [3]. Trong thử nghiệm giải phóng hoạt chất in vitro, dịch chiết lá phượng tím giải phóng 30,24% sau 2 giờ và đạt 50,23% sau 24 giờ [3]. Khi ủ với hồng cầu, màng hydrogel chứa dịch chiết phượng tím chỉ gây tán huyết khoảng 1,665 ± 0,063%, tương đương với màng rỗng 1,76 ± 0,035%, cho thấy tính tương thích sinh học tốt [3]. Khi thử nghiệm trên mô hình chuột sống, màng hydrogel mang dịch chiết giúp khép miệng vết thương tốt hơn so với gạc vô trùng và màng rỗng, với tình trạng viêm ít nhất và độ lắng đọng collagen cao nhất [3].

Ngoài ra, nghiên cứu về các loài cùng chi Jacaranda ghi nhận chiết xuất rễ Jacaranda decurrens dùng đường uống ở chuột đực với các liều 500, 1000 và 2000 mg/kg không gây dấu hiệu ngộ độc cấp tính sau 14 ngày (LD50 lớn hơn 2000 mg/kg), đồng thời liều 100 và 300 mg/kg giúp giảm đáng kể phù nề bàn chân do carrageenan và giảm hoạt tính myeloperoxidase [4]. Dầu hạt phượng tím cũng được ghi nhận có khả năng kích hoạt quá trình tự chết của tế bào ung thư bạch cầu ở người [5].

Giới hạn của bằng chứng và nguy cơ độc tính tế bào

Mặc dù các dữ liệu ban đầu cho thấy hoạt tính sinh học thú vị, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ các giới hạn nghiêm ngặt của những nghiên cứu này. Hầu hết các thử nghiệm đều tiến hành trong ống nghiệm (in vitro) hoặc trên động vật (chuột thí nghiệm), hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên da mặt người [1, 2, 3, 6]. Đặc biệt, vi khuẩn gây mụn trứng cá thông thường (Cutibacterium acnes) không nằm trong danh sách các chủng vi khuẩn được kiểm tra độ nhạy cảm trong nghiên cứu lá phượng tím [1].

Đáng chú ý hơn, chiết xuất thực vật không phải lúc nào cũng an toàn. Một hợp chất có tên jacaranone được phân lập từ lá phượng tím (Jacaranda mimosifolia) đã được biết đến với hoạt tính gây độc tế bào [5]. Khi nghiên cứu trên các dòng tế bào ung thư, các hợp chất phenolic ở nồng độ cao có thể chuyển hóa thành chất tiền oxy hóa (pro-oxidant), làm gia tăng các gốc oxy hóa nội bào, làm giảm điện thế màng ty thể và kích hoạt enzym caspase-3, dẫn đến quá trình chết tế bào theo chương trình hoặc thậm chí hoại tử tế bào [5].

Điều này đồng nghĩa với việc, khi tự giã nát lá cây tươi để đắp, bạn không thể kiểm soát được nồng độ các chất gây độc này. Hàng rào bảo vệ da mặt mỏng manh có thể bị tổn thương trực tiếp bởi độc tố thực vật, dẫn đến phản ứng viêm da tiếp xúc dị ứng, ngứa ngáy, đỏ rát và khiến ổ mụn viêm lan rộng hơn.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá cây tự nhiên trị mụn

Nhiều người lầm tưởng rằng mọi thứ đến từ cây cỏ thiên nhiên đều lành tính và không có tác dụng phụ. Đây là quan điểm sai lầm phổ biến, bởi cây cỏ chứa hàng trăm hợp chất thô khác nhau, bao gồm cả kháng thể thực vật, nhựa cây và độc tố tự nhiên nhằm tự bảo vệ trước sâu bọ.

Một hiểu lầm khác là cho rằng việc rửa mặt bằng nước đun từ lá phượng tím cũng tương tự như sử dụng chiết xuất trong mỹ phẩm. Trên thực tế, các nghiên cứu khoa học sử dụng các dung môi chiết xuất đặc biệt như methanol hay hydrogel polymer có kiểm soát nghiêm ngặt, loại bỏ tạp chất và định chuẩn nồng độ [1, 3]. Nước nấu thủ công chỉ chứa cặn chiết nước tồn lưu (vốn có hoạt tính thấp nhất theo nghiên cứu [1]) cùng vô số tạp chất không tan và vi sinh vật từ môi trường bên ngoài.

Thậm chí, việc đắp các bã lá tươi còn làm bít tắc cổ nang lông, tạo môi trường yếm khí thuận lợi cho các ổ viêm nhiễm bùng phát nặng nề hơn.

Ai nên thận trọng và tuyệt đối tránh tự ý sử dụng?

Nhóm người đang có tình trạng mụn viêm mủ, mụn bọc nặng hoặc nền da đang bị trầy xước không được tự ý đắp bất kỳ loại nước lá tự chế nào. Lớp màng bảo vệ da lúc này đã suy yếu, các chất lạ xâm nhập sâu sẽ dễ dàng gây nhiễm trùng thứ phát.

Những người có cơ địa viêm da cơ địa, viêm da tiếp xúc hoặc da nhạy cảm cần tránh xa thói quen này. Việc tiếp xúc với các dị nguyên thực vật chưa qua tinh chế sẽ kích hoạt phản ứng dị ứng cấp tính.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ vị thành niên chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào liên quan đến việc hấp thụ các hoạt chất từ phượng tím qua da; do đó cần tuyệt đối tránh áp dụng các mẹo dân gian truyền miệng này.

Áp dụng chăm sóc da thực tế và khuyến cáo an toàn

Nếu bạn đang gặp rắc rối với mụn trứng cá, giải pháp an toàn và hiệu quả nhất là tuân thủ các phác đồ y khoa đã được chuẩn hóa.

Đối với việc chăm sóc hàng ngày, hãy duy trì thói quen làm sạch da mặt bằng nước sạch và sữa rửa mặt dịu nhẹ hai lần mỗi ngày. Không nên cào gãi, tự nặn mụn hoặc tự ý bôi các dung dịch ngâm lá không rõ nguồn gốc.

Nếu bạn quan tâm đến các giải pháp kháng viêm từ thảo mộc, hãy tìm kiếm các sản phẩm mỹ phẩm đã được cấp phép, nơi các chiết xuất thực vật được phân lập chuẩn hóa liều lượng và kiểm nghiệm độ tương thích sinh học nghiêm ngặt. Khi tình trạng mụn viêm kéo dài, sưng to hoặc đau nhức, hãy đến gặp bác sĩ chuyên khoa da liễu để được thăm khám và kê đơn các hoạt chất bôi ngoài da đã được kiểm chứng an toàn.

Tóm lại, dù cây phượng tím chứa một số hoạt chất tiềm năng chống viêm và chống oxy hóa trong ống nghiệm, việc tự ý bôi nước lá phượng tím lên mặt trị mụn chứa đựng nhiều nguy cơ kích ứng hơn là lợi ích. Hãy bảo vệ làn da của bạn bằng những phương pháp điều trị mụn khoa học, có căn cứ rõ ràng và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ da liễu trước khi thử nghiệm bất kỳ nguyên liệu mới nào.