Thanh cao từ lâu đã là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền phương Đông, thường được dùng để giải nhiệt, trị chàm ngứa hay viêm nhiễm ngoài da [1]. Khi các bệnh lý viêm mạn tính ngày càng gia tăng, nhiều người tìm kiếm các giải pháp tự nhiên và đặt câu hỏi liệu chiết xuất thanh cao có thực sự mang lại hiệu quả kháng viêm mạnh mẽ như lời đồn.
Các bằng chứng khoa học thực nghiệm cho thấy chiết xuất thanh cao (Artemisia apiacea) sở hữu hoạt tính kháng viêm và chống dị ứng rõ rệt trong phòng thí nghiệm và trên động vật [1, 2]. Tuy nhiên, hiện tại vẫn chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để khẳng định chiết xuất này có thể thay thế thuốc điều trị viêm thông thường.
Cơ chế tác động kháng viêm của thanh cao
Khi cơ thể đối mặt với tác nhân kích thích, các tế bào miễn dịch phản ứng bằng cách giải phóng ồ ạt các hóa chất trung gian gây viêm. Quá trình này kích hoạt các con đường tín hiệu nội bào phức tạp, dẫn đến sưng đau, ngứa ngáy và tổn thương mô tế bào xung quanh.
Nghiên cứu tế bào chỉ ra chiết xuất ethanol từ thanh cao (Artemisia apiacea) có khả năng can thiệp trực tiếp vào chuỗi tín hiệu gây viêm [1]. Cụ thể, chiết xuất này ức chế sự kích hoạt của các protein truyền tín hiệu nội bào như p38, kinase điều hòa tín hiệu ngoại bào (ERK) và STAT-1 trong tế bào biểu bì da HaCaT bị kích thích bởi TNF-alpha và IFN-gamma [1]. Đồng thời, chiết xuất ngăn chặn sự phân hủy của IkappaB-alpha và cản trở yếu tố phiên mã gây viêm NF-kappaB p65 di chuyển vào nhân tế bào [1].
Nhờ chặn đứng các con đường truyền tin này, chiết xuất giúp giảm tiết các chất trung gian hóa học gây viêm nguy hiểm. Trong tế bào HaCaT, chiết xuất làm giảm sản sinh thụ thể RANTES, interleukin-6 (IL-6), interleukin-8 (IL-8) và chemokine điều hòa kích hoạt tuyến ức (TARC) theo mức độ phụ thuộc vào liều lượng [1].
Nghiên cứu trên động vật và ống nghiệm nói gì?
Hoạt tính sinh học của thanh cao (Artemisia apiacea) đã được kiểm chứng qua các mô hình thực nghiệm tiêu biểu sau:
Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã đánh giá tác dụng của chiết xuất ethanol thanh cao (Artemisia apiacea Hance) trên mô hình chuột bị viêm da cơ địa do 2,4-dinitrobenzene (DNCB) kích hoạt [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất này giúp giảm độ dày của tai và độ dày vùng da lưng của chuột theo mức độ phụ thuộc vào liều [1]. Nghiên cứu kết luận chiết xuất đã cải thiện đáng kể tình trạng tổn thương da trên mô hình chuột bị viêm da dị ứng thông qua ức chế các con đường p38, ERK và NF-kappaB [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã xem xét tác dụng chống dị ứng của chiết xuất thanh cao (Artemisia apiacea) trên chuột cống [2]. Các nhà nghiên cứu gây sốc phản vệ toàn thân ở chuột bằng hợp chất 48/80 và dùng chiết xuất từ ngọn hoa thanh cao khô qua đường uống trước đó 1 giờ [2]. Kết quả ghi nhận chiết xuất ở liều 200 mg/kg và 400 mg/kg đã ức chế sốc phản vệ toàn thân theo liều lượng [2]. Chiết xuất này cũng làm giảm giải phóng histamine, giảm hành vi gãi ngứa và giảm tính thấm thành mạch ở chuột [2]. Giới hạn lớn nhất của nghiên cứu này là mới chỉ tiến hành trên chuột đực với phản ứng kích thích nhân tạo, chưa phản ánh được đáp ứng phức tạp trên cơ thể người [2].
Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng
Những dữ liệu từ phòng thí nghiệm mang lại triển vọng lớn trong việc ứng dụng thanh cao để hỗ trợ kiểm soát các phản ứng viêm da, dị ứng và giảm tiết histamine [1, 2]. Việc chiết xuất có thể tác động trực tiếp vào các protein tín hiệu viêm mở ra hướng đi cho các chế phẩm bôi ngoài da tiềm năng [1].
Mặc dù vậy, khoảng trống nghiên cứu hiện nay vẫn còn rất lớn. Toàn bộ các phát hiện về Artemisia apiacea nêu trên chỉ mới dừng lại ở mô hình tế bào biệt hóa và động vật gặm nhấm [1, 2]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên người với cỡ mẫu lớn để xác định hiệu quả thực tế, liều lượng an toàn và độc tính lâu dài. Do đó, người dùng không thể vội vàng coi đây là phương pháp trị bệnh đã được khoa học chứng minh hoàn toàn.
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược thanh cao
Nhiều người lầm tưởng rằng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc tây. Hiện nay, các loại thuốc điều trị viêm da cơ địa phổ biến như corticosteroid tuy có nguy cơ tác dụng phụ nhưng đã có dữ liệu nghiên cứu rõ ràng [1]. Chiết xuất thảo dược đang được nghiên cứu để tìm kiếm giải pháp thay thế ít tác dụng phụ hơn, song chưa thể thay thế ngay phác đồ y khoa [1].
Một hiểu lầm khác là tự ý hái cành lá thanh cao tươi đun nước uống hoặc giã nát đắp lên vùng da tổn thương. Các nghiên cứu đều sử dụng dịch chiết chuẩn hóa (như chiết xuất ethanol) với nồng độ hoạt chất tinh khiết [1, 2]. Thảo dược tự nhiên chưa qua xử lý có thể chứa tạp chất, vi khuẩn, nấm mốc hoặc nồng độ hoạt chất không đồng đều, dễ gây kích ứng hoặc ngộ độc.
Ai nên thận trọng khi tiếp cận?
Hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu về tính an toàn và hiệu quả của chiết xuất thanh cao trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý dùng các sản phẩm chiết xuất đậm đặc từ thanh cao khi chưa có hướng dẫn y tế.
Người có cơ địa viêm da dị ứng nặng hoặc tổn thương da hở cần cẩn trọng. Dù chiết xuất cho thấy tiềm năng giảm ngứa và sưng tai trên chuột, việc tự ý bôi đắp chế phẩm không rõ nguồn gốc lên da người có thể dẫn đến nhiễm trùng hoặc viêm da tiếp xúc thứ phát [1]. Người đang dùng các thuốc ức chế miễn dịch hoặc thuốc chống dị ứng cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh tương tác thuốc bất lợi.
Cách tiếp cận và áp dụng thực tế an toàn
Người tiêu dùng quan tâm đến thảo dược thanh cao chỉ nên tiếp cận dưới dạng hỗ trợ tham khảo và tuân thủ các nguyên tắc thận trọng. Nếu có ý định sử dụng các sản phẩm bổ trợ sức khỏe chứa thành phần thanh cao, cần chọn sản phẩm có xuất xứ minh bạch, được cấp phép lưu hành.
Luôn dùng một lượng vừa phải theo khuyến cáo của nhà sản xuất hoặc bác sĩ chuyên khoa. Không tự ý tăng liều với hy vọng đạt hiệu quả kháng viêm nhanh chóng. Trước khi thoa bất kỳ loại kem bôi ngoài da nào chứa chiết xuất thảo mộc mới, nên thử một lượng nhỏ lên vùng da lành ở cẳng tay để theo dõi phản ứng dị ứng trong 24 giờ.
Chiết xuất thanh cao (Artemisia apiacea) là một dược liệu giàu tiềm năng với hoạt tính kháng viêm và chống dị ứng đã được ghi nhận trong ống nghiệm và trên động vật [1, 2]. Tuy nhiên, vì thiếu thử nghiệm lâm sàng trên người, người bệnh không nên tự ý dùng để thay thế thuốc chữa bệnh mà cần chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ khi gặp các vấn đề sức khỏe.
