Bột thân thiên tuế lược: Giá trị dinh dưỡng hay rủi ro tích lũy độc?

Nhiều vùng nông thôn hay vùng cao lưu truyền thói quen khai thác thân cây thiên tuế để cạo lấy bột, chế biến món bánh hoặc làm thực phẩm dự trữ. Không ít lời đồn thổi cho rằng đây là nguồn bột tự nhiên thơm ngon, bổ dưỡng và có tác dụng bồi bổ sinh lực. Tuy nhiên, hành động tiêu thụ bột từ cây thuộc chi Thiên tuế (Cycas), bao gồm thiên tuế lược (Cycas pectinata), tiềm ẩn mối đe dọa sức khỏe vô cùng lớn từ độc tố tích lũy trường diễn.

Trả lời thẳng thắn cho câu hỏi liệu bột thân thiên tuế lược mang lại giá trị dinh dưỡng hay rủi ro tích lũy độc: Rủi ro tổn hại thần kinh và nhiễm độc nội tạng vượt xa mọi giá trị tinh bột thông thường. Các bằng chứng khoa học cho thấy các loài thiên tuế chứa các hợp chất gây thoái hóa thần kinh và độc tính tiềm tàng trên gan, thận khi dùng liều cao, tuyệt đối không nên khai thác hay sử dụng làm thực phẩm hằng ngày.

Thân cây thiên tuế chứa lượng tinh bột cao

Ở nhiều góc độ sinh học, thân của các loài cây thuộc chi Thiên tuế thực sự là kho dự trữ năng lượng rất lớn của thực vật. Tinh bột và đường đôi chiếm ưu thế lớn trong thành phần carbohydrate không cấu trúc (NSC) tại mô thân cây ^[1].

Một nghiên cứu phân tích carbohydrate trên thân cây Cycas micronesica cho thấy thân cây trồng trong chậu tích lũy lượng tinh bột đạt 129 mg/g và tổng NSC đạt 314 mg/g ^[1]. Khi sinh trưởng ngoài tự nhiên, lượng tinh bột trong thân cây đạt tới 200 mg/g và tổng NSC là 370 mg/g ^[1]. Ở những cây đực khỏe mạnh được bảo vệ, nồng độ tinh bột trong mô thân ghi nhận mức xấp xỉ 300 mg/g và tổng carbohydrate không cấu trúc còn cao hơn nữa ^[1]. Trên cây Cycas revoluta, lượng tinh bột thân cây cũng đạt mức 200 mg/g và NSC đạt 380 mg/g ^[1].

Tại vị trí sâu đục của bọ kiến vương dừa trên thân cây C. micronesica, nồng độ tinh bột đo được đạt 145 mg/g ^[2]. Lượng tinh bột dự trữ dồi dào này giải thích vì sao trong lịch sử, cư dân một số hòn đảo từng chế biến bột hạt hoặc thân cây thiên tuế làm nguồn lương thực cứu đói ^[3].

Bằng chứng về độc tố gây thoái hóa thần kinh

Mặc dù có lượng tinh bột đáng kể, thực vật thuộc chi Thiên tuế mang theo những độc tố tự nhiên nguy hiểm. Lịch sử y học từng ghi nhận tại đảo Guam, bột hạt thiên tuế Cycas micronesica từng là nguồn cung cấp tinh bột chính trong bữa ăn của cư dân bản địa ^[3]. Tuy nhiên, việc ăn bột này sau đó đã bị xóa bỏ hoàn toàn vì liên quan mật thiết đến tỷ lệ mắc bệnh xơ cứng cột bên teo cơ - phức hợp sa sút trí tuệ Parkinson (ALS-PDC) cực kỳ cao ở người dân nơi đây ^[3].

Nguyên nhân bắt nguồn từ các sterol tự do và dạng glucoside của chúng, cụ thể là stigmasterol, beta-sitosterol cùng các dẫn xuất stigmasterol beta-d-glucoside và beta-sitosterol beta-d-glucoside ^[3]. Các hợp chất này đã được tìm thấy trong bột thiên tuế và được chứng minh là tác nhân gây ra các biểu hiện thoái hóa thần kinh ở động vật có vú ^[3].

Nghiên cứu định lượng phân bố trên các bộ phận của cây cho thấy cả 4 hợp chất gây độc thần kinh này đều hiện diện khắp nơi: hạt, lá noãn, hạt phấn, lá, thân và rễ ^[3]. Rễ cây chứa nồng độ sterol tự do cao nhất, trong khi phiến lá quang hợp chứa nồng độ steryl glucoside cao nhất ^[3]. Mặc dù nồng độ của các hợp chất này trong mô thân cây thấp hơn so với các cơ quan khác, chúng vẫn hiện diện và không hề bị triệt tiêu ^[3]. Khi ăn bột thân cây trong thời gian dài, nguy cơ phơi nhiễm và tích lũy chất độc trường diễn vào hệ thần kinh trung ương là điều không thể tránh khỏi.

Độc tính cấp và bán trường diễn của thiên tuế lược

Đối với loài thiên tuế lược (Cycas pectinata), các nghiên cứu độc học hiện đại trên động vật cho thấy rõ giới hạn an toàn ngặt nghèo của loài thực vật này. Trong y học dân gian ở vùng Đông Bắc Ấn Độ, quả thiên tuế lược từng được dùng làm thuốc, song nghiên cứu đánh giá bài bản cho thấy nguy cơ ngộ độc nội tạng rất rõ rệt ^[4].

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đánh giá độc tính cấp và bán trường diễn đường uống của chiết xuất methanol từ quả thiên tuế lược trên mô hình chuột nhắt trắng ^[4]. Nghiên cứu độc tính cấp dùng liều đơn 1000, 3000 và 5000 mg/kg; nghiên cứu bán trường diễn cho chuột uống liều 100, 300 và 500 mg/kg mỗi ngày trong 28 ngày liên tục ^[4]. Kết quả cho thấy liều gây chết trung bình (LD50) của chiết xuất là 4000 mg/kg ^[4].

Ở mức liều 5000 mg/kg (cấp tính) và liều 500 mg/kg (uống hằng ngày suốt 28 ngày), chiết xuất đều thể hiện độc tính rõ rệt đối với chuột ^[4]. Trong thử nghiệm độc tính cấp, mức liều 3000 mg/kg và 5000 mg/kg gây độc tính nhẹ trên thận, làm biến đổi cấu trúc mô thận xấu đi và làm tăng nồng độ creatinine huyết thanh ^[4]. Liều 3000 mg/kg cũng làm gia tăng số lượng tế bào bạch cầu (WBC) ^[4]. Dù ở mức liều 100 và 300 mg/kg chuột không biểu hiện tác hại trên gan, thận hay huyết học sau 28 ngày, khoảng cách giữa liều an toàn và liều gây tổn thương cơ quan là rất hẹp ^[4].

Mặc dù phân tích hóa thực vật ghi nhận chiết xuất quả thiên tuế lược chứa 32 hợp chất chính mang các hoạt tính sinh học dự đoán như chống khối u, chống oxy hóa, điều hòa chuyển hóa steroid, việc tự ý tiêu thụ các bộ phận của cây mà không qua kiểm soát y khoa là cực kỳ rủi ro ^[4].

Một nghiên cứu khác năm 2020 trên chuột nhắt trắng đánh giá chiết xuất methanol của thiên tuế lược qua thử nghiệm bơi cưỡng bức và treo đuôi ^[5]. Chiết xuất ở liều 200 và 400 mg/kg thể hiện hoạt tính chống trầm cảm tương đương với fluoxetine (10 mg/kg) và phenelzine (20 mg/kg), đồng thời thử nghiệm trên ấu trùng tôm Artemia cho thấy độc tính yếu (ED50 đạt 358,65 microg/mL so với thuốc chuẩn vincristine sulfate là 2,39 microg/mL) ^[5]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh đây mới chỉ là thử nghiệm sàng lọc ban đầu trên động vật và mô hình tế bào, chiết xuất thể hiện độc tính mức độ trung bình và đòi hỏi nghiên cứu sâu hơn về cơ chế chứ không thể xem là thực phẩm ăn uống tùy tiện ^[5].

Hiểu lầm thường gặp: "Bột ngâm rửa kỹ là hết độc"

Nhiều người dân nhầm tưởng rằng việc chặt thân cây thiên tuế, băm nhỏ, ngâm nước nhiều ngày rồi lọc lấy tinh bột lắng xuống sẽ loại bỏ được mọi chất độc. Đây là một quan niệm sai lầm nguy hiểm có thể trả giá bằng sức khỏe hệ thần kinh.

Các steryl glucoside và sterol tự do tồn tại trong mô thân cây thiên tuế là những hợp chất liên kết hữu cơ bền vững ^[3]. Quá trình ngâm nước hay phơi sấy truyền thống không thể đảm bảo loại bỏ hoàn toàn các phân tử này. Dù nồng độ độc chất trong mô thân thấp hơn so với rễ hay lá, việc tiêu thụ bột thân cây lặp đi lặp lại khiến các chất độc thần kinh tích tụ dần trong mô mỡ và tế bào thần kinh theo thời gian ^[3].

Hơn nữa, người chế biến thủ công hoàn toàn không có phương tiện kiểm định nồng độ độc tố còn sót lại. Sự đánh đổi giữa một chút tinh bột thông thường với nguy cơ tổn thương não bộ mạn tính là điều hoàn toàn không đáng có.

Những ai tuyệt đối không được tiếp xúc hay dùng bột thiên tuế?

Dựa trên các nghiên cứu khoa học hiện có, bột và các chế phẩm từ thân, quả hay hạt cây thiên tuế lược không phải là thực phẩm an toàn:

• Toàn bộ cộng đồng: Tuyệt đối không khai thác thân cây thiên tuế lược để làm bột ăn, làm bánh hay nấu cháo. Độc tính thoái hóa thần kinh liên quan đến phức hợp bệnh ALS-PDC là tổn thương vĩnh viễn không thể phục hồi ^[3].
• Người có bệnh lý nền về thận: Thử nghiệm cho thấy chiết xuất từ thiên tuế có thể gây tổn thương cấu trúc thận và làm tăng creatinine huyết thanh ở liều cao ^[4]. Người bị suy thận hoặc suy giảm chức năng thận khi phơi nhiễm sẽ đối mặt nguy cơ suy thận tiến triển nhanh.
• Trẻ em, phụ nữ mang thai và người cao tuổi: Đây là những đối tượng cực kỳ nhạy cảm với độc chất thần kinh và độc tính tế bào. Hiện nay hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào về việc sử dụng bột thân thiên tuế lược trên các nhóm đối tượng này; dữ liệu độc tính chỉ mới được thử nghiệm trên chuột nhắt và ấu trùng tôm ^{[4] [5]}.

Cần lưu ý thêm, các loài thiên tuế hoang dã như Cycas pectinata đang đối mặt với các nguy cơ suy giảm quần thể trong tự nhiên và cần được bảo tồn nghiêm ngặt sinh cảnh sống ^[6]. Khai thác thân cây không chỉ rước họa ngộ độc mà còn hủy hoại nghiêm trọng hệ sinh thái.

Khuyến nghị và cách ứng xử đúng đắn

Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình trước các trào lưu sử dụng thảo dược lạ hay thực phẩm hoang dã, bạn cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Lựa chọn nguồn tinh bột an toàn: Tinh bột phục vụ năng lượng hằng ngày nên đến từ các loại ngũ cốc, củ truyền thống đã được chứng minh an toàn qua hàng ngàn năm như gạo, khoai lang, ngô, sắn. Không tìm kiếm cảm giác mới lạ từ các loài cây có chứa độc tính tự nhiên.
• Dừng ngay việc truyền miệng các bài thuốc từ thiên tuế: Mặc dù phân tích trong phòng thí nghiệm ghi nhận một số hoạt tính kháng trầm cảm hay chống oxy hóa ở chuột, các chiết xuất này chưa từng được cấp phép làm thuốc điều trị cho người ^{[4] [5]}. Không tự ý ngâm rượu, sắc nước uống từ hạt, lá hay thân thiên tuế.
• Đến viện ngay khi có dấu hiệu ngộ độc: Nếu lỡ ăn phải bột hoặc bộ phận của cây thiên tuế và xuất hiện các triệu chứng bất thường như chóng mặt, nôn ói, bí tiểu, yếu cơ hay lú lẫn, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được xử trí kịp thời, không tự chữa tại nhà.

Bột thân thiên tuế lược có thể chứa hàm lượng tinh bột đáng kể về mặt sinh lý thực vật học, nhưng rủi ro tổn hại nội tạng và thoái hóa thần kinh do độc tố tích lũy trường diễn là một sự thật y khoa rõ ràng. Hãy bảo vệ sức khỏe bằng sự hiểu biết khoa học, kiên quyết từ bỏ những thói quen ăn uống tiềm ẩn hiểm họa cho hệ thần kinh.