Mùa nóng, trẻ sơ sinh dễ nổi mẩn đỏ, rôm sảy vùng cổ, bẹn, lưng. Nhiều gia đình giữ thói quen rắc bột thiên hoa phấn (bột rễ cây qua lâu) lên da trẻ với mong muốn hút ẩm, làm mát và làm dịu vết mẩn.

Tuy nhiên, rắc bột thảo dược trực tiếp lên da trẻ sơ sinh không trị khỏi rôm sảy mà còn gây nguy cơ bít tắc lỗ chân lông, kích ứng da và suy hô hấp nếu trẻ hít phải bụi bột [1]. Dù chiết xuất cây qua lâu có tiềm năng hỗ trợ lành thương trên thực nghiệm, việc thoa bột thô lên da trẻ hoàn toàn khác biệt và tiềm ẩn nhiều rủi ro [1, 3].

Thói quen dùng bột thiên hoa phấn và cơ chế tác động lên da trẻ

Trong y học cổ truyền, thiên hoa phấn là phần rễ phơi khô nghiền bột của cây qua lâu (Trichosanthes kirilowii). Loại bột này chứa hàm lượng lớn tinh bột tự nhiên. Khi rắc lên da, các hạt tinh bột hút mồ hôi và chất nhờn, tạo cảm giác khô ráo tức thì trên bề mặt da trẻ.

Tuy nhiên, làn da đóng vai trò là lớp bảo vệ ngoài cùng của cơ thể nhằm duy trì sự cân bằng nội môi [2]. Cấu trúc ngoài cùng của da là lớp sừng, được tạo thành từ các tế bào sừng (keratinocyte) hình lục giác dẹt và liên tục được tái tạo nhờ quá trình phân chia tế bào ở lớp dưới [2]. Khi da trẻ bị tổn thương hoặc nổi mẩn, cơ thể cần quá trình sửa chữa nhanh chóng qua các giai đoạn: đông máu và cầm máu, giai đoạn viêm, giai đoạn tăng sinh và giai đoạn tái tạo [2].

Ở trẻ sơ sinh, cấu trúc lớp sừng còn rất mỏng và tuyến mồ hôi chưa hoàn thiện. Khi rắc bột thiên hoa phấn lên vùng da đang đổ mồ hôi, bột ngấm nước sẽ vón cục. Các hạt bột vón này bám chặt vào bề mặt da, làm bít tắc lỗ chân lông, ngăn cản quá trình thoát mồ hôi tự nhiên và làm trầm trọng thêm tình trạng viêm da, rôm sảy.

Nghiên cứu khoa học nói gì về dược liệu qua lâu và các loại bột bôi da?

Các nghiên cứu hiện đại đã phân tích rõ đặc tính vật lý của tinh bột qua lâu cũng như tác động sinh học của chiết xuất dược liệu này trên tế bào da.

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành đánh giá và phân tích đặc tính của các hạt nano tinh bột (SNP) được sản xuất từ tinh bột tự nhiên nhóm A, B và C (tương ứng từ ngô, khoai tây và phần thịt quả qua lâu Trichosanthes kirilowii) bằng phương pháp kết tủa nano [3]. Nghiên cứu kiểm tra khả năng hấp phụ urê của các hạt này trong các môi trường có độ pH, nồng độ urê và thời gian hấp phụ khác nhau [3]. Đặc tính của hạt tinh bột được đo lường qua góc tiếp xúc nước (WCA), kính hiển vi điện tử truyền qua, diện tích bề mặt riêng, sắc ký thẩm thấu gel và phân tích thế năng zeta [3].

Kết quả cho thấy hạt nano tinh bột từ qua lâu (nhóm C) có khả năng hấp phụ urê tốt hơn so với tinh bột ngô (nhóm A) và khoai tây (nhóm B) [3]. Đặc tính kỵ nước của hạt tinh bột thúc đẩy quá trình hấp phụ này, với các thông số tối ưu là góc tiếp xúc nước (WCA) trong khoảng 31-33 và khối lượng phân tử trung bình số (Mn) trong khoảng 1900-2100 kDa [3]. Điều này chứng minh tinh bột qua lâu có khả năng bám dính và hấp phụ chất lỏng mạnh, nhưng nghiên cứu chỉ thực hiện trong môi trường lọc máu nhân tạo, hoàn toàn không phải thử nghiệm làm khô da ở trẻ nhỏ [3].

Về tác dụng trên tế bào da, một nghiên cứu khác công bố năm 2022 đã thử nghiệm hiệu quả làm lành vết thương của dịch chiết qua lâu (Trichosanthes kirilowii) thông qua việc thúc đẩy sự tăng sinh tế bào sừng [2]. Trong thử nghiệm in vitro (trong ống nghiệm) bằng phương pháp MTT, việc xử lý với 100 mug/mL dịch chiết qua lâu giúp cải thiện 145,38% sự tăng sinh tế bào sừng so với nhóm đối chứng dùng DMSO [2]. Đồng thời, dịch chiết này làm tăng 238,2% độ đóng kín vết thương nhờ quá trình tái biểu mô hóa trong thử nghiệm làm lành vết thương in vitro [2].

Phân tích sâu hơn bằng kỹ thuật western blot và qRT-PCR cho thấy dịch chiết qua lâu thúc đẩy quá trình phosphoryl hóa ERK1/2, kích thích biểu hiện của các yếu tố phiên mã AP-1 (c-fos và c-jun), các chất điều hòa chu kỳ tế bào (cyclin), cùng các yếu tố tăng trưởng kích thích tạo mạch máu mới là CTGF và VEGF [2]. Khi thử nghiệm in vivo (trên cơ thể sống) với mô hình chuột, dịch chiết qua lâu cải thiện quá trình lành thương và tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về độ đóng vết thương so với nhóm chứng DMSO vào ngày thứ 6 và thứ 7 [2]. Dù các nhà khoa học gợi ý dịch chiết qua lâu là thành phần tiềm năng mới để chăm sóc da và làm lành vết thương, nghiên cứu này chỉ mới dừng lại ở tế bào nuôi cấy và mô hình chuột sử dụng dịch chiết tinh chế, không phải dạng bột thô rắc lên da người [2].

Ngược lại, việc dùng các loại bột tinh bột cho trẻ sơ sinh đã được ghi nhận gây nguy hiểm trên lâm sàng. Một báo cáo y khoa năm 1996 đã mô tả ca bệnh của một trẻ sơ sinh 1 tháng tuổi phải nhập khoa cấp cứu trong tình trạng suy hô hấp và viêm phổi nặng do hít phải bột tinh bột ngô trong lúc thay tã [1]. Trước đó, bột tinh bột ngô được sử dụng rộng rãi để chăm sóc da trẻ định kỳ nhằm thay thế bột phấn rôm (talcum) vì nhiều người tin rằng nó ít gây hại cho đường hô hấp hơn [1]. Bệnh nhi này chỉ hồi phục sau 5 ngày phải thở máy hỗ trợ [1]. Các tác giả kết luận việc sử dụng bất cẩn bột tinh bột để chăm sóc da trẻ có thể dẫn đến tai nạn hít sặc và gây bệnh hô hấp nghiêm trọng [1].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại

Các dữ liệu khoa học hiện tại cho thấy sự khác biệt rất lớn giữa "dịch chiết tinh chế dùng trong phòng thí nghiệm" và "bột thô tự nghiền dùng tại nhà". Dịch chiết qua lâu ở nồng độ tiêu chuẩn 100 mug/mL có khả năng kích hoạt tín hiệu tế bào giúp đóng kín vết thương trên chuột sau 6-7 ngày [2]. Trong khi đó, tinh bột qua lâu nguyên chất lại mang đặc tính hấp phụ và kỵ nước đặc thù [3].

Giới hạn lớn nhất là chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá độ an toàn và hiệu quả của việc rắc bột thiên hoa phấn lên da trẻ sơ sinh bị rôm sảy. Việc áp dụng kết quả từ mô hình chuột sang làn da nhạy cảm của trẻ sơ sinh là thiếu cơ sở khoa học. Hơn nữa, bột thảo dược mua trôi nổi thường không đảm bảo độ vô khuẩn, dễ lẫn tạp chất, nấm mốc hoặc kim loại nặng, khi bám vào các nốt rôm sảy bị trầy xước sẽ làm tăng nguy cơ nhiễm trùng da.

Những hiểu lầm thường gặp khi xử trí mẩn đỏ ở trẻ sơ sinh

Hiểu lầm phổ biến nhất của phụ huynh là đánh đồng mọi loại bột có nguồn gốc thực vật (như bột qua lâu, bột ngô, bột sắn dây) đều an toàn tuyệt đối. Thực tế, phổi của trẻ sơ sinh rất non nớt. Bất kỳ loại bột mịn nào bay lơ lửng trong không khí khi rắc lên cổ, ngực trẻ đều có thể đi thẳng vào phế quản, gây viêm phổi hóa học và suy hô hấp phải thở máy như ca bệnh trẻ 1 tháng tuổi đã được ghi nhận [1].

Hiểu lầm thứ hai là nhìn thấy nốt mẩn đỏ, bong vảy nào trên da trẻ cũng quy kết là rôm sảy do nóng trong và tự ý đắp bột làm mát. Thực tế, các biểu hiện đỏ da, nổi sẩn, mụn nước hay đóng vảy ở trẻ sơ sinh có thể là dấu hiệu của nhiều bệnh lý da liễu phức tạp khác cần điều trị y tế chuyên biệt.

Cụ thể, trẻ có thể mắc viêm da tiết bã ở trẻ nhỏ (ISD), bao gồm cả tình trạng "cứt trâu" ở da đầu [4]. Một tổng quan hệ thống của Cochrane năm 2019 đã phân tích 6 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên 310 trẻ em (báo cáo kết quả ở 297 trẻ, phần lớn dưới 7 tháng tuổi, 60% là bé trai) từ lúc mới sinh đến 24 tháng tuổi [4]. Bệnh này gây đỏ da và mảng vảy nhờn, kéo dài từ vài tuần đến vài tháng [4]. Dù lành tính và có thể tự giới hạn, hiệu quả của các phương pháp điều trị được quảng cáo phổ biến vẫn chưa rõ ràng [4].

Nguy hiểm hơn, vết mẩn đỏ có thể là nhiễm nấm da thực sự. Một báo cáo năm 2006 ghi nhận một trẻ sơ sinh 25 ngày tuổi bị sưng đỏ mí mắt trên bên trái, khám thấy mảng phát ban hình vòng, đóng vảy màu vàng kích thước 16 x 10 mm [5]. Soi tươi mẫu cạo da trong dung dịch kali hydroxit 10% đã phát hiện nấm Microsporium canis, và trẻ chỉ khỏi bệnh sau khi điều trị bằng thuốc bôi miconazole [5].

Một báo cáo khác năm 2012 tại Trung Quốc ghi nhận ca bệnh nấm da mặt ở một bé trai sơ sinh 15 ngày tuổi sinh đủ tháng, bú mẹ hoàn toàn [6]. Trẻ xuất hiện ban đỏ, sẩn và mụn nước từ ngày tuổi thứ 13 và lan rộng dần [6]. Khám da liễu thấy ban đỏ hình tròn đường kính 1,5 cm ở gốc mũi kèm sẩn và vảy; trên má phải và dưới mắt trái có ban đỏ hình vòng kích thước khoảng 1 x 1 cm2, bờ rõ có mụn nước [6]. Nguyên nhân được xác định do lây nấm Trichophyton tonsurans từ bố mẹ (người mẹ bị nấm thân và nấm da đầu, người bố bị nấm ẩn) [6]. Loại nấm này chiếm từ 21,1% đến 44,9% các ca nhiễm nấm da tại Mỹ, và từng được báo cáo chiếm tới 88,9% trong nhóm 189 trẻ có kết quả cấy nấm da đầu dương tính tại Columbus, Ohio [6]. Bệnh nhi 15 ngày tuổi này đã được chữa khỏi sau 2 tuần bôi kem amorolfine và không tái phát trong 12 tháng theo dõi, trong khi người mẹ phải ngừng cho con bú để uống thuốc kháng nấm terbinafine trong 4 tuần [6].

Nếu phụ huynh nhầm lẫn các vết nấm da (như nhiễm Microsporium canis hay Trichophyton tonsurans) hoặc viêm da tiết bã với rôm sảy thông thường và rắc bột tinh bột lên, lớp bột ẩm ướt sẽ tạo môi trường thuận lợi cho vi nấm phát triển mạnh hơn, làm bệnh lan rộng và khó điều trị.

Ai nên thận trọng?

Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 24 tháng tuổi là nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng, không nên sử dụng các loại bột rắc ngoài da dù là bột khoáng hay bột thảo dược tự nhiên [2, 5]. Đặc biệt, trẻ sinh non, trẻ có tiền sử khò khè, viêm phế quản hoặc trẻ đang có các vấn đề về đường hô hấp tuyệt đối không được tiếp xúc với bụi phấn, bột tinh bột để tránh nguy cơ suy hô hấp cấp [1].

Trẻ đang có các tổn thương da hở, mụn nước vỡ, rỉ dịch vàng, hoặc các mảng đỏ hình vòng, đóng vảy nhờn không được tự ý đắp bột thiên hoa phấn hay bất kỳ loại lá cây, bột thảo dược nào [4, 5, 6]. Người lớn trong gia đình nếu đang mắc các bệnh nấm da, nấm da đầu cần cách ly tiếp xúc trực tiếp vùng da bệnh với trẻ và điều trị dứt điểm để tránh lây nhiễm chéo cho trẻ sơ sinh [6].

Cách áp dụng thực tế để chăm sóc da trẻ an toàn

Thay vì tìm kiếm các loại bột rắc tiềm ẩn nhiều rủi ro, phụ huynh có thể kiểm soát và phòng ngừa rôm sảy cho trẻ bằng các biện pháp vật lý an toàn, dựa trên nguyên tắc giữ da thông thoáng và bảo vệ hàng rào tế bào sừng tự nhiên của da [2].

Về môi trường và trang phục: Giữ phòng ngủ của trẻ thoáng mát, nhiệt độ ổn định để hạn chế tiết mồ hôi quá mức. Cho trẻ mặc quần áo rộng rãi, chất liệu vải mềm, thấm hút mồ hôi tốt. Thay tã và quần áo ngay khi bị ẩm ướt.

Về vệ sinh da: Tắm rửa hàng ngày cho trẻ bằng nước ấm sạch. Có thể sử dụng các sản phẩm làm sạch dịu nhẹ dành riêng cho trẻ sơ sinh. Sau khi tắm, dùng khăn bông mềm thấm khô nhẹ nhàng các vùng nếp gấp như cổ, nách, bẹn, tuyệt đối không chà xát mạnh làm tổn thương lớp sừng của da [2].

Về xử trí khi có mẩn đỏ: Nếu trẻ chỉ bị rôm sảy nhẹ do nóng, việc làm mát môi trường và giữ da sạch khô sẽ giúp các nốt mẩn tự lặn sau vài ngày. Nếu phụ huynh muốn sử dụng các sản phẩm có chứa chiết xuất thảo dược (như chiết xuất qua lâu), chỉ nên chọn các dạng kem bôi, gel hoặc dung dịch đã được tinh chế, chuẩn hóa nồng độ và được cấp phép lưu hành cho trẻ nhỏ, không dùng dạng bột rắc thô [2, 3].

Khi thấy da trẻ xuất hiện các mảng đỏ hình tròn có bờ rõ, nổi mụn nước, đóng vảy vàng hoặc vảy nhờn kéo dài, cần đưa trẻ đến khám bác sĩ chuyên khoa Nhi hoặc Da liễu để được xét nghiệm chính xác và kê đơn thuốc bôi phù hợp [4, 5, 6]. Phụ huynh cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bôi bất kỳ sản phẩm nào lên da trẻ, đặc biệt khi trẻ có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị.

Dược liệu qua lâu tuy có tiềm năng thúc đẩy tế bào sừng làm lành vết thương khi được bào chế dưới dạng dịch chiết tinh khiết trong phòng thí nghiệm, nhưng việc rắc bột thiên hoa phấn thô lên da trẻ sơ sinh lại mang đến nguy cơ bít tắc lỗ chân lông và tai nạn suy hô hấp nghiêm trọng [2, 3]. Giữ da trẻ sạch thoáng, mặc đồ thấm hút tốt và thăm khám bác sĩ kịp thời khi có dấu hiệu viêm nhiễm bất thường mới là giải pháp bảo vệ làn da đầu đời an toàn và khoa học nhất.