Táo bón mạn tính gây khó chịu lớn cho người cao tuổi. Nhiều gia đình truyền tai nhau dùng hạt qua lâu (qua lâu nhân) sắc uống để bôi trơn đường ruột và giúp đi ngoài dễ dàng hơn.
Hạt qua lâu có khả năng làm mềm phân và hỗ trợ giảm táo bón mạn tính theo ghi nhận của y học cổ truyền [1]. Tuy nhiên, các nghiên cứu khoa học hiện đại chủ yếu mới dừng lại ở thử nghiệm trên động vật hoặc phân tích thành phần hóa học trong phòng thí nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng xác định liều dùng chuẩn và độ an toàn tuyệt đối cho người già [2]. Do đó, người cao tuổi không nên tự ý dùng dược liệu này kéo dài mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ.
Cơ chế tác động của qua lâu đối với đường ruột
Cây qua lâu (Trichosanthes kirilowii Maxim.) thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae) [3]. Trong y học cổ truyền Trung Quốc và Hàn Quốc, toàn bộ quả, vỏ quả, hạt và rễ của cây đều được dùng làm thuốc [3]. Riêng phần hạt qua lâu (Trichosanthis semen), lấy từ loài Trichosanthes kirilowii hoặc Trichosanthes rosthornii, từ lâu đã được sử dụng để làm thông thoáng đường ruột và giảm táo bón mạn tính [1].
Hạt qua lâu là nguồn cung cấp dầu thực vật ăn được có giá trị dinh dưỡng cao [4]. Lượng dầu béo dồi dào trong nhân hạt đóng vai trò làm trơn thành ruột theo kinh nghiệm dân gian. Bên cạnh dầu béo, cây qua lâu còn chứa các hợp chất carbohydrate như đường đơn (fructose, glucose), đường đa (stachyose, raffinose) và đặc biệt là nhóm polysaccharide [5].
Các phân tử polysaccharide từ cây qua lâu được chứng minh có khả năng cải thiện chức năng bài tiết phân thông qua nhiều cơ chế sinh học [2]. Chúng giúp tăng tỷ lệ vận chuyển thức ăn qua đường tiêu hóa [2]. Đồng thời, hoạt chất này điều chỉnh các chất dẫn truyền thần kinh tại ruột: làm tăng các chất kích thích nhu động ruột (như SP, MTL, ACH) và ức chế các chất làm chậm nhu động ruột (như NO, VIP, ET-1) [2]. Ngoài ra, polysaccharide còn thúc đẩy sản sinh axit béo chuỗi ngắn (SCFAs), phục hồi sự đa dạng của hệ vi sinh vật đường ruột và củng cố hàng rào bảo vệ niêm mạc đại tràng [2].
Nghiên cứu khoa học nói gì về hạt và quả qua lâu?
Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã đánh giá tác dụng nhuận tràng của hoạt chất polysaccharide chiết xuất từ cây qua lâu (TKP) trên mô hình chuột bị táo bón chức năng do thuốc diphenoxylate gây ra [2]. Các nhà khoa học theo dõi chức năng bài tiết phân, phản ứng viêm đường ruột, mức độ tiết chất dẫn truyền thần kinh và cấu trúc hệ vi sinh vật [2]. Kết quả cho thấy TKP làm giảm các triệu chứng bệnh lý của táo bón bằng cách tăng tốc độ vận chuyển đường tiêu hóa [2]. Hoạt chất này làm giảm chất chỉ điểm oxy hóa MDA, tăng hoạt tính các enzyme chống oxy hóa SOD và GSH-Px, đồng thời ức chế đáng kể các chất gây viêm tại đại tràng (IL-6, IL-1beta, TNF-alpha) và tăng biểu hiện protein liên kết chặt (ZO-1, occludin) [2]. Giới hạn của nghiên cứu này là chỉ thực hiện trên chuột và dùng hoạt chất chiết xuất chứ không phải hạt qua lâu thô, cũng không nêu số lượng cá thể chuột hay thời gian dùng cụ thể trong tóm tắt [2].
Về thành phần dầu béo trong hạt, một nghiên cứu công bố năm 2022 đã phân tích tác động của việc gia nhiệt bằng lò vi sóng ở mức công suất 700 W trong thời gian 0, 2, 4 và 6 phút đối với thành phần lipid, tính chất hóa học và khả năng chống oxy hóa của dầu hạt qua lâu [4]. Kết quả chỉ ra rằng phần nhân hạt (seed kernel) cho hiệu suất thu hồi dầu và chỉ số axit cao hơn so với phần vỏ hạt (seed shell) [4]. Ngược lại, dầu chiết từ phần vỏ hạt lại chứa hàm lượng chất chống oxy hóa tocopherol (nhóm vitamin E) và khả năng bắt gốc tự do DPPH cao hơn nhân hạt [4]. Khi quay vi sóng trong 2 phút, dầu vỏ hạt đạt hàm lượng tocopherol cao nhất là 1930,60 mg/kg [4]. Nếu gia nhiệt trong 6 phút, hiệu suất tiết dầu và hoạt tính chống oxy hóa DPPH đều đạt mức cao nhất bất kể có giữ lại vỏ hạt hay không [4]. Nghiên cứu này giúp làm rõ bản chất lượng dầu béo trong hạt qua lâu nhưng chỉ là phân tích hóa phẩm trong phòng thí nghiệm, không thử nghiệm khả năng bôi trơn ruột trực tiếp trên cơ thể người [4].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2019 đã lập bản đồ dinh dưỡng trên 63 mẫu lấy từ 9 bộ phận khác nhau (vỏ quả, hạt, thịt quả, thân, lá, rễ chính, vỏ rễ chính, rễ phụ, vỏ rễ phụ) của cây qua lâu bằng các phương pháp sắc ký hiện đại (HPLC-ELSD, UHPLC-MS/MS) [5]. Nhóm nghiên cứu định lượng 5 loại carbohydrate, 14 nucleoside và 21 axit amin [5]. Kết quả cho thấy hàm lượng nucleoside ở mọi bộ phận đều dưới 1,5 mg/g [5]. Phần rễ và vỏ rễ giàu axit amin nhất, đạt trung bình lần lượt 15,39 mg/g và 16,38 mg/g [5]. Trong khi đó, phần thịt quả chứa lượng carbohydrate vượt trội hơn cả, bao gồm 22,91% glucose, 20,63% fructose và 27,29% polysaccharide [5]. Nghiên cứu này khẳng định giá trị dinh dưỡng của các bộ phận cây qua lâu nhưng không cung cấp số liệu lâm sàng trên bệnh nhân táo bón [5].
Ngoài ra, hạt qua lâu còn được tìm hiểu về các tác dụng sinh học khác trên mô hình động vật. Nghiên cứu năm 1996 tách quả qua lâu khô thành toàn quả, hạt và phần còn lại, sau đó ngâm chiết với cồn ethanol 50% để thử nghiệm trên chuột nhắt và chuột cống bị gây viêm, phù nề [6]. Khi cho uống, chỉ có dịch chiết từ toàn quả và dịch chiết từ hạt mới có tác dụng kháng viêm và giảm đau, giúp các nhà khoa học kết luận chính phần hạt đã mang lại hiệu quả kháng viêm cho quả qua lâu [6]. Một nghiên cứu năm 2019 khác thử nghiệm dịch chiết cồn của hạt qua lâu (TKSE) trên tế bào ung thư đại trực tràng (HT-29, CT-26) và chuột mang khối u [1]. Cho chuột uống TKSE ở liều 100 hoặc 300 mg/kg giúp ức chế khối u phát triển và không gây sụt cân như thuốc hóa trị đối chứng 5-Fu [1]. Tuy có nhắc đến công dụng trị táo bón mạn tính của hạt qua lâu trong phần đặt vấn đề, nghiên cứu năm 2019 này chỉ tập trung vào mục tiêu chống khối u trên chuột [1].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Nhìn vào bức tranh khoa học, hạt và quả qua lâu chứa nhiều thành phần có lợi cho đường ruột [2]. Dầu béo tập trung nhiều ở phần nhân hạt giúp cung cấp chất béo thực vật [4]. Chất chống oxy hóa tocopherol ở vỏ hạt và hoạt chất polysaccharide giúp giảm viêm đại tràng, chống стресс oxy hóa, tăng cường nhu động ruột và nuôi dưỡng lợi khuẩn tạo axit béo chuỗi ngắn trên mô hình động vật [2]. Hạt qua lâu cũng góp phần giảm viêm và giảm đau tại chỗ theo ghi nhận trên thực nghiệm [6].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là toàn bộ các bằng chứng về cơ chế nhuận tràng, chống viêm hay liều lượng (như mức 100-300 mg/kg dịch chiết trên chuột) đều đến từ thí nghiệm trên tế bào và động vật gặm nhấm [1]. Trong các dữ liệu nghiên cứu hiện có, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên nào được thực hiện trực tiếp trên người cao tuổi bị táo bón mạn tính. Do đó, y học hiện đại chưa thể đưa ra con số cụ thể về liều lượng gram hạt khô mỗi ngày hay thời gian dùng an toàn cho người già dựa trên các trích đoạn này.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hạt qua lâu
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là cứ bỏ hết vỏ hạt, chỉ lấy nhân hạt mới tốt. Thực tế nghiên cứu năm 2022 chỉ ra rằng nhân hạt tuy chứa nhiều dầu hơn nhưng lớp vỏ hạt lại giàu chất chống oxy hóa tocopherol hơn hẳn [4]. Việc giữ hay bỏ vỏ hạt sẽ làm thay đổi tính chất hóa học và thành phần axit béo của chế phẩm thu được [4].
Hiểu lầm thứ hai là mọi loại hạt qua lâu mua trên thị trường đều giống hệt nhau về dược tính. Một nghiên cứu phân tích hệ gen lục lạp công bố năm 2021 tại Hàn Quốc cho thấy chi Qua lâu (Trichosanthes) có tới 90-100 loài [7]. Trong khi loài T. rosthornii chỉ có ở Trung Quốc, thì tại Hàn Quốc tồn tại hai biến chủng là T. kirilowii var. kirilowii và T. kirilowii var. japonica [7]. Hai loại này có hình dạng lá và quả khác nhau, hiệu quả dược lý cũng khác nhau nên không được phép nhầm lẫn hay trộn lẫn trong sản phẩm thương mại [7]. Các nhà khoa học thậm chí đề xuất tách T. japonica thành một loài độc lập và phải dùng mã vạch DNA (DNA-barcodes) để kiểm định đúng nguyên liệu làm thuốc [7].
Hiểu lầm thứ ba là dùng càng nhiều thịt quả hoặc hạt qua lâu thì càng an toàn cho mọi người. Thực tế, phần thịt quả qua lâu chứa lượng đường tự nhiên khá cao, bao gồm 22,91% glucose và 20,63% fructose [5]. Người cao tuổi nếu dùng cả quả mà không kiểm soát lượng đường có thể ảnh hưởng đến chế độ ăn kiêng.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người cao tuổi có hệ tiêu hóa nhạy cảm và thường mắc kèm nhiều bệnh lý nền nên cần đặc biệt thận trọng. Một nghiên cứu sinh học phân tử năm 2022 cho biết trong hạt qua lâu có chứa một loại protein làm bất hoạt ribosome tên là Trichosanthrip, đồng thời chứa gen mã hóa chất ức chế enzyme alpha-amylase (TkAAI) biểu hiện mạnh nhất ở phần hạt [3]. Chất TkAAI này có khả năng ức chế enzyme amylase của tuyến tụy — loại enzyme chịu trách nhiệm tiêu hóa tinh bột [3]. Dù mở ra tiềm năng nghiên cứu thuốc hỗ trợ bệnh tiểu đường, hoạt tính sinh học phức tạp của các protein trong hạt sống cho thấy không nên tự ý ăn hạt qua lâu tươi hoặc chưa qua chế biến đúng cách [3].
Bên cạnh đó, nhân hạt qua lâu có hàm lượng dầu và chỉ số axit cao [4]. Những người già đang bị tiêu chảy, phân lỏng hoặc rối loạn tiêu hóa cấp tính không nên dùng vì tính chất làm thông thoáng đường ruột của hạt có thể làm tình trạng đi ngoài nặng thêm [1]. Người cao tuổi đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính, người có tiền sử dị ứng với các thực vật thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae) cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng [3].
Cách áp dụng thực tế và an toàn cho người cao tuổi
Để xử lý táo bón mạn tính ở người già một cách an toàn, các biện pháp nền tảng không dùng thuốc vẫn phải được ưu tiên hàng đầu. Người cao tuổi cần uống đủ nước ấm mỗi ngày, tăng cường chất xơ hòa tan từ rau xanh, trái cây tươi và duy trì vận động nhẹ nhàng như đi bộ để kích thích nhu động ruột tự nhiên.
Nếu muốn sử dụng hạt qua lâu (qua lâu nhân) như một giải pháp hỗ trợ nhuận tràng, gia đình tuyệt đối không tự mua nguyên liệu trôi nổi không rõ nguồn gốc để tránh nhầm lẫn giữa các loài có dược tính khác nhau [7]. Về cách chế biến, nghiên cứu cho thấy việc gia nhiệt (như rang hoặc xử lý nhiệt bằng vi sóng trong thời gian ngắn từ 2 đến 6 phút ở mức 700 W trong điều kiện thí nghiệm) giúp hạt tiết ra nhiều dầu béo hơn và tăng hoạt tính chống oxy hóa [4]. Khi dùng trong y học cổ truyền, việc đập dập cả vỏ và nhân hạt trước khi sắc hoặc hãm nhiệt có thể giúp tận dụng được cả lượng dầu béo trong nhân lẫn chất tocopherol quý giá ở lớp vỏ hạt [4].
Vì các tài liệu nghiên cứu hiện tại không ấn định liều lượng chuẩn bằng gram cho người cao tuổi, việc xác định liều dùng cụ thể mỗi ngày và thời gian một đợt uống bắt buộc phải do bác sĩ Y học cổ truyền thăm khám và kê đơn.
Tóm lại, hạt qua lâu có cơ sở khoa học bước đầu về khả năng cung cấp dầu béo, chống viêm và kích thích nhu động ruột thông qua hoạt chất polysaccharide cũng như các chất chống oxy hóa [2]. Tuy nhiên, do thiếu các thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người, người cao tuổi bị táo bón mạn tính chỉ nên xem đây là biện pháp hỗ trợ khi có chỉ định của thầy thuốc, kết hợp chặt chẽ với chế độ ăn uống và sinh hoạt lành mạnh.
