Nhiều người mắc chứng rối loạn mỡ máu thường được khuyên dùng các loại thảo dược hoặc hạt thực vật để bồi bổ sức khỏe. Tuy nhiên, khi thấy hạt qua lâu (qua lâu nhân) có độ béo ngậy và chứa nhiều dầu, không ít bệnh nhân lo ngại việc sử dụng dược liệu này sẽ làm lượng mỡ trong máu tăng vọt.

Thực tế, các dữ liệu khoa học hiện có cho thấy dầu chiết xuất từ hạt qua lâu không làm tăng mỡ máu mà ngược lại còn giúp giảm cholesterol toàn phần, chất béo trung tính (triglyceride) và cholesterol xấu (LDL-C) trên các mô hình động vật thử nghiệm [1], [2]. Thành phần chủ đạo tạo nên tác dụng này là các acid béo không bão hòa đa, đặc biệt là acid linolenic liên hợp, giúp điều hòa quá trình chuyển hóa chất béo ở gan và cân bằng hệ vi sinh đường ruột [1], [2]. Dù vậy, vì đây là loại hạt rất giàu năng lượng và các nghiên cứu hiện tại mới dừng ở mức tiền lâm sàng trên động vật, người bệnh vẫn cần sử dụng có chừng mực và đúng cách [1], [2], [3].

Băn khoăn về lượng chất béo dồi dào trong hạt qua lâu

Cây qua lâu (Trichosanthes kirilowii) thuộc họ Bầu bí, có hạt từ lâu đã được sử dụng phổ biến trong y học cổ truyền phương Đông để hỗ trợ điều trị ho, viêm nhiễm, đái tháo đường và táo bón [4]. Bên cạnh vai trò làm thuốc, hạt qua lâu rang chín có hương vị thơm béo đặc trưng nên còn được dùng trực tiếp như một loại thực phẩm ăn vặt [4]. Đây cũng là nguồn cung cấp dầu thực vật ăn được có giá trị dinh dưỡng cao [5].

Chính vì đặc tính giàu dầu này mà nhiều người bị rối loạn chuyển hóa mỡ cảm thấy e dè khi cầm trên tay các thang thuốc hoặc món ăn có chứa qua lâu nhân. Một phân tích công bố năm 2000 chỉ ra rằng phần nhân của hạt qua lâu chứa một loại dầu màu xanh lục chiếm tới 62% trọng lượng chất khô [3]. Ngoài lượng dầu dồi dào, phần nhân hạt còn chứa tới 30% chất đạm (protein) và khoảng 2,5% các loại đường đơn, đường đa tính trên trọng lượng khô [3].

Trong lượng dầu chiết xuất từ nhân hạt qua lâu, chất béo trung tính (triglyceride) chiếm tới 95%, bên cạnh 2% glycolipid, 1,3% phospholipid và 1,8% chất diệp lục (chlorophyll) [3]. Khi nhìn vào con số 95% triglyceride trong dầu hạt, người có mỡ máu cao rất dễ liên tưởng đến nguy cơ tích tụ thêm mỡ trong lòng mạch. Tuy nhiên, tác động của một loại chất béo lên cơ thể không chỉ nằm ở tổng khối lượng, mà phụ thuộc chặt chẽ vào cấu trúc các acid béo tạo nên nó.

Giải mã thành phần acid béo và cơ chế hạ mỡ máu

Điểm khác biệt cốt lõi của dầu hạt qua lâu nằm ở tỷ lệ cao các acid béo không bão hòa [2], [3]. Phân tích thành phần hóa học cho thấy các phân tử triglyceride, glycolipid và phospholipid trong nhân hạt chứa chủ yếu là hai acid béo không bão hòa gồm acid linoleic, acid oleic, cùng một phần acid béo bão hòa là acid palmitic [3]. Đáng chú ý nhất là sự hiện diện của nhóm acid béo không bão hòa đa có cấu trúc đặc biệt mang tên acid linolenic liên hợp [1], [2].

Trong thành phần triglyceride của nhân hạt, có tới 19% là acid béo C18:3 mang cấu hình liên hợp được gọi tên riêng là acid trichosanic [3]. Ở phần glycolipid và phospholipid dù không có acid trichosanic nhưng lại chứa một loại acid béo C18:3 có nối đôi liên hợp khác với tỷ lệ lần lượt là 21% và 3% [3]. Chính các acid béo không bão hòa đa này đóng vai trò quyết định trong việc điều chỉnh lại rối loạn chuyển hóa lipid [1], [2].

Khi đi vào cơ thể động vật bị rối loạn mỡ máu do ăn nhiều chất béo, dầu hạt qua lâu tác động trực tiếp lên các khâu chuyển hóa tại gan [1]. Cụ thể, dầu hạt qua lâu ức chế protein SREBP-1c (một yếu tố điều hòa quá trình tổng hợp acid béo), từ đó làm giảm việc sản xuất thêm mỡ mới tại gan [1]. Song song đó, tinh chất từ dầu hạt làm tăng hoạt động của enzyme CYP7A1 (cholesterol 7-alpha hydroxylase), thúc đẩy gan tăng cường phân giải và chuyển hóa cholesterol thành acid mật để đào thải ra ngoài [1].

Không chỉ hoạt động ở gan, dầu hạt qua lâu còn phát huy tác dụng thông qua trục ruột - gan [1]. Việc bổ sung dầu hạt qua lâu giúp cải thiện tình trạng mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột và giảm sự tích tụ các acid mật sơ cấp tại manh tràng [1]. Đồng thời, hoạt chất trong dầu còn tham gia điều chỉnh các con đường chuyển hóa năng lượng và acid amin trong máu, kết hợp với khả năng chống oxy hóa để bảo vệ tế bào gan và thành mạch trước tổn thương do mỡ máu cao gây ra [1], [2].

Bằng chứng khoa học từ các nghiên cứu cụ thể

Để làm rõ tác động của hạt qua lâu đối với các chỉ số lipid máu, nhiều nhóm nghiên cứu đã tiến hành các thử nghiệm tiền lâm sàng trên mô hình động vật ăn chế độ giàu chất béo.

Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã đánh giá tác dụng hạ mỡ máu và chống oxy hóa của dầu hạt qua lâu và hoạt chất flavonoid trên mô hình chuột nhắt bị tăng lipid máu do chế độ ăn giàu chất béo [2]. Chuột được chia nhóm để cho uống dầu hạt qua lâu đơn thuần, flavonoid đơn thuần, hoặc kết hợp cả dầu hạt qua lâu và flavonoid [2]. Kết quả ghi nhận việc dùng dầu hạt qua lâu riêng lẻ hay kết hợp đều làm giảm đáng kể nồng độ cholesterol toàn phần, triglyceride và LDL-C (cholesterol xấu) trong huyết thanh [2]. Đặc biệt, khi kết hợp dầu hạt qua lâu với flavonoid, hiệu quả hạ mỡ máu và tăng cường enzyme chống oxy hóa (như superoxide dismutase, glutathione peroxidase) càng rõ rệt hơn nhờ tác dụng hiệp đồng [2]. Quan sát mô học bằng phương pháp nhuộm hematoxylin-eosin cũng cho thấy nhóm chuột dùng dạng kết hợp giảm hẳn các tổn thương ở mô gan và động mạch chủ do mỡ máu cao gây ra [2].

Tiếp nối hướng đi này, một nghiên cứu công bố năm 2024 tiếp tục khảo sát sâu hơn trên mô hình chuột cống bị tăng lipid máu do chế độ ăn nhiều mỡ [1]. Kết quả xác nhận việc bổ sung dầu hạt qua lâu giàu acid linolenic liên hợp giúp cải thiện tình trạng rối loạn lipid máu, giảm gan nhiễm mỡ, giảm căng thẳng oxy hóa và phản ứng viêm ở chuột [1]. Ở nhóm dùng dầu hạt qua lâu liều cao, hệ vi sinh đường ruột được phục hồi theo hướng tăng tỷ lệ các vi khuẩn có lợi như Romboutsia và nhóm Oscillospiraceae, đồng thời giảm các nhóm vi khuẩn Christensenellaceae_R-7, Phascolarctobacterium và Bacteroides [1]. Phân tích huyết thanh cũng cho thấy liều cao dầu hạt qua lâu giúp đảo ngược sự biến đổi bất thường của 24 chất chuyển hóa (bao gồm cả glucose, leucine, isoleucine và acetylcarnitine) do chế độ ăn nhiều mỡ gây ra [1].

Ngoài phần hạt, các bộ phận khác của quả qua lâu hoặc các bài thuốc phối hợp cũng được ghi nhận có lợi trên chuyển hóa mỡ. Một nghiên cứu năm 2024 trên chuột nhắt tăng mỡ máu cho thấy chất đường đa (polysaccharide) chiết xuất từ vỏ quả qua lâu giúp giảm tích tụ mỡ ở gan, hạ cholesterol toàn phần, triglyceride, LDL-C và làm tăng cholesterol tốt (HDL-C) thông qua việc phá vỡ các hạt micelle chứa cholesterol, từ đó ức chế hấp thu cholesterol tại ruột [6]. Một thử nghiệm khác công bố năm 2011 trên 20 con thỏ New Zealand ăn nhiều mỡ và gây tổn thương động mạch chậu cũng ghi nhận: nhóm 8 con thỏ dùng bài thuốc kết hợp nhân sâm (0,64 g/kg), qua lâu (2,14 g/kg) và đại hoàng chế rượu (0,43 g/kg) trong 6 tuần có mức cholesterol toàn phần, triglyceride và LDL-C thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm thỏ bệnh không dùng thuốc [7].

Lợi ích ghi nhận và giới hạn của bằng chứng

Nhìn vào chuỗi dữ liệu trên, lợi ích rõ ràng nhất của hạt qua lâu là cung cấp nguồn acid béo không bão hòa đa và các chất chống oxy hóa như tocopherol (một dạng vitamin E) có lợi cho tim mạch và quá trình chuyển hóa mỡ [1], [2], [5]. Các hoạt chất này vừa ngăn cản quá trình tổng hợp mỡ mới, vừa thúc đẩy đào thải cholesterol qua đường mật, lại vừa bảo vệ thành mạch máu khỏi sự tấn công của các gốc tự do [1], [2].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng hiện tại. Toàn bộ các kết quả khả quan về khả năng hạ cholesterol và triglyceride của dầu hạt qua lâu nêu trên đều được thực hiện trên mô hình động vật (chuột nhắt, chuột cống, thỏ) với các tinh chất chiết xuất có liều lượng kiểm soát trong phòng thí nghiệm [1], [2], [7]. Hiện chưa có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người bệnh rối loạn mỡ máu để xác định liều lượng hạt qua lâu ăn trực tiếp bao nhiêu là đủ để đạt hiệu quả tương tự mà không gây dư thừa calo.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hạt qua lâu

Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là đánh đồng mọi loại chất béo thực vật đều gây tăng mỡ máu như mỡ động vật. Thực chất, rối loạn mỡ máu đặc trưng bởi sự tăng cao triglyceride, cholesterol toàn phần và LDL-C, nhưng việc bổ sung đúng các lipid ăn uống chứa nhiều acid béo không bão hòa và flavonoid từ hạt qua lâu lại là yếu tố giúp kiểm soát nồng độ các yếu tố nguy cơ này [2].

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng chỉ có phần nhân hạt mới quý nên vứt bỏ hoàn toàn phần vỏ hạt khi chế biến dầu hoặc làm thuốc. Một nghiên cứu công bố năm 2022 khảo sát ảnh hưởng của việc gia nhiệt bằng lò vi sóng đối với hạt qua lâu đã chỉ ra rằng lớp vỏ hạt ảnh hưởng lớn đến tính chất hóa học và khả năng chống oxy hóa của dầu [5]. Cụ thể, dầu ép từ phần vỏ hạt qua lâu có hoạt tính chống oxy hóa (đo bằng chỉ số DPPH) và hàm lượng tocopherol cao hơn hẳn so với dầu ép từ phần nhân hạt, đạt mức tocopherol cao nhất tới 1930,60 mg/kg khi quay vi sóng ở mức 700 W trong 2 phút [5]. Ngược lại, phần nhân hạt cho sản lượng dầu nhiều hơn nhưng chỉ số acid cũng cao hơn [5].

Hiểu lầm thứ ba là nghĩ rằng thấy hạt qua lâu tốt cho mỡ máu thì có thể ăn thoải mái như các loại hạt dưa, hạt bí ngày Tết. Cần nhớ rằng hạt qua lâu là một loại thực phẩm cực kỳ giàu năng lượng với 62% trọng lượng khô của nhân là dầu và 30% là chất đạm [3]. Việc tiêu thụ quá nhiều hạt cùng lúc vẫn sẽ nạp vào cơ thể một lượng calo lớn, không có lợi cho người đang cần kiểm soát cân nặng và hội chứng chuyển hóa.

Ai nên thận trọng khi sử dụng qua lâu nhân?

Người đang mắc bệnh rối loạn chuyển hóa mỡ, gan nhiễm mỡ hoặc bệnh lý tim mạch đang điều trị bằng thuốc tây y cần thận trọng, không tự ý bỏ thuốc hạ mỡ máu để chuyển sang ăn hạt qua lâu hay uống dầu qua lâu. Các nghiên cứu mới chỉ định hướng việc dùng tinh chất hạt qua lâu như một giải pháp hỗ trợ hoặc phát triển thực phẩm bổ sung cho các bệnh lý liên quan đến chế độ ăn nhiều mỡ [2].

Những người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, hay bị tiêu chảy hoặc rối loạn tiêu hóa cũng cần lưu ý. Bản thân hạt qua lâu chứa lượng dầu lên tới 62% ở phần nhân và từ lâu đã được y học cổ truyền dùng để trị chứng táo bón (nhuận tràng) [3], [4]. Dùng lượng lớn hạt hoặc dầu hạt qua lâu có thể gây tình trạng đi ngoài phân lỏng.

Ngoài ra, người có bệnh lý nền phức tạp hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng qua lâu nhân dài ngày. Trong nghiên cứu năm 2011, khi phối hợp qua lâu cùng nhân sâm và đại hoàng trên mô hình động vật, các chỉ số lipid và chất gây viêm có sự biến đổi qua từng giai đoạn điều trị khác nhau, cho thấy việc dùng dược liệu cần có sự theo dõi sát sao của người có chuyên môn [7].

Áp dụng thực tế: Chế biến và sử dụng sao cho đúng?

Trong đời sống hàng ngày, hạt qua lâu thường được đem rang chín để dùng làm thực phẩm hoặc phối hợp trong các bài thuốc cổ truyền [4]. Một nghiên cứu năm 2014 phân tích 40 hợp chất dễ bay hơi trong hạt sống và hạt rang cho thấy quá trình rang giúp làm giảm các aldehyde mạch ngắn gây mùi hăng và tạo ra các hợp chất như alkyl pyrazine, 3-methylbutanal giúp hạt có mùi thơm đậm đà, dễ ăn hơn rất nhiều [4].

Nếu sử dụng hạt qua lâu hoặc chế biến lấy dầu tại nhà bằng phương pháp gia nhiệt hiện đại như lò vi sóng, thời gian làm nóng là yếu tố đáng lưu tâm. Nghiên cứu năm 2022 cho thấy việc xử lý hạt qua lâu bằng lò vi sóng ở công suất 700 W trong khoảng thời gian từ 2 đến 6 phút giúp làm tăng sản lượng dầu thu được và cải thiện hoạt tính chống oxy hóa của dầu, bất kể có giữ lại vỏ hạt hay không [5]. Giữ lại cả vỏ hạt khi ép hoặc chế biến ở thời gian phù hợp (như mốc 2 phút để tối ưu lượng tocopherol) sẽ giúp tận dụng tối đa nguồn chất chống oxy hóa tự nhiên của hạt [5].

Để đạt lợi ích tốt nhất cho mạch máu và gan, không nên chỉ trông cậy vào lượng acid béo trong hạt mà nên kết hợp với chế độ ăn giàu hợp chất thực vật flavonoid (có nhiều trong rau củ quả tươi, trà xanh hoặc bản thân phần chiết xuất chứa flavonoid của cây qua lâu). Nghiên cứu năm 2020 đã chứng minh sự kết hợp đồng thời giữa dầu hạt qua lâu và flavonoid mang lại hiệu quả hạ mỡ máu và bảo vệ gan, động mạch vượt trội hơn hẳn so với việc chỉ dùng dầu đơn độc [2]. Khi ăn hạt qua lâu rang như món ăn phụ, chỉ nên dùng một lượng nhỏ vừa phải để thay thế cho các món ăn vặt chứa chất béo bão hòa, đồng thời tính toán cân đối vào tổng năng lượng nạp vào trong ngày [3].

Tóm lại, người bị rối loạn chuyển hóa mỡ không cần phải kiêng tuyệt đối qua lâu nhân vì lo sợ tăng cholesterol máu. Nhờ chứa hàm lượng cao acid béo không bão hòa đa liên hợp, hạt qua lâu có tiềm năng hỗ trợ giảm mỡ máu, cải thiện hệ vi sinh đường ruột và chống oxy hóa khi được dùng đúng cách [1], [2]. Hãy coi đây là một thành phần hỗ trợ lành mạnh trong bức tranh tổng thể gồm chế độ ăn cân bằng, vận động thể lực và tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ.