Nhiều người Việt có thói quen hái các loại cây dại có gai quanh vườn để sắc nước uống giải độc gan. Tuy nhiên, việc nhầm lẫn giữa các loài cây họ Cà (Solanaceae) có thể dẫn tới hậu quả ngộ độc nghiêm trọng.
Cà gai leo là cây thuốc quen thuộc, trong khi cây cà trời (tên khoa học là Solanum mammosum, dân gian còn gọi là cà vú dê) là loài có độc tính cao, tuyệt đối không được tự ý sắc uống thay thế thảo dược.
Đa dạng sinh học họ Cà và nguy cơ nhầm lẫn
Chi Cà (Solanum) thuộc họ Cà (Solanaceae) là một trong những chi thực vật lớn nhất thế giới với khoảng 1.200 loài [1]. Các loài trong chi này phân bố rộng khắp từ vùng nhiệt đới đến ôn đới và thích nghi với nhiều điều kiện sinh thái khác nhau [1]. Chi Cà bao gồm nhiều cây lương thực quen thuộc như khoai tây (S. tuberosum), cà chua (S. lycopersicum), cà tím (S. melongena) [1].
Bên cạnh các cây thực phẩm, chi Cà còn có các loài cây dược liệu và cây cảnh đặc thù như Solanum mammosum [1]. Do sự đa dạng hình thái và nhiều loài mang gai nhọn hoặc lá xẻ thùy tương đồng, người thu hái không chuyên rất dễ nhầm lẫn giữa cây làm thuốc và cây chứa độc tố.
Cơ chế tác động và đặc điểm cấu trúc tế bào
Việc phân biệt các loài trong chi Cà dựa trên nhiều cấp độ từ hình thái bên ngoài đến cấu trúc vi mô và di truyền. Về mặt vi học, đặc điểm lông tơ (trichome) trên bề mặt thân lá đóng vai trò then chốt để nhận diện loài trong chi Solanum [2]. Mật độ và dạng phân nhánh của lông tơ giúp phân định các nhóm thực vật khác nhau [2].
Ở cấp độ phân tử và tế bào học, phần lớn loài chi Cà thuộc nhóm có số lượng nhiễm sắc thể cơ bản x = 12, chiếm 97% các loài được kiểm tra [1]. Dạng lưỡng bội 2n = 24 là phổ biến nhất ở phần lớn các loài [3]. Tuy nhiên, cây cà trời (Solanum mammosum) lại thể hiện đặc điểm di truyền rất khác biệt khi sở hữu bộ nhiễm sắc thể bất thường 2n = 22 [3].
Nghiên cứu tế bào học chỉ ra rằng Solanum mammosum thuộc phân chi Leptostemonum, nhánh Acanthophora, có bộ nhiễm sắc thể tương đối bất đối xứng [3]. Sự bất đối xứng này liên quan trực tiếp đến các đặc điểm hình thái tiến hóa riêng biệt như hạt có cánh và quả dạng núm vú đặc trưng [3]. Đây là cơ sở sinh học khẳng định cà trời tách biệt hoàn toàn về mặt loài so với các loại cà thông thường khác.
Nghiên cứu nói gì về cây cà trời (Solanum mammosum)
Nghiên cứu về hạt phấn công bố năm 2020 trên các loài thuộc họ Cà ghi nhận rằng việc phân tích hình thái hiển vi hạt phấn qua kính hiển vi quang học (LM) và kính hiển vi quét điện tử (SEM) đóng vai trò quyết định giúp nhận diện chính xác các loài thực vật [4]. Dạng hạt phấn điển hình ở họ Cà là hạt 3 rãnh lỗ (tricolporate) giải phóng ở dạng đơn hạt [4].
Năm 2006, một nghiên cứu tế bào học tiến hành trên 13 loài Cà Nam Mỹ đã phân tích số lượng và cấu trúc nhiễm sắc thể [3]. Nghiên cứu xác nhận Solanum mammosum có số lượng nhiễm sắc thể 2n = 22, khác biệt với mức 2n = 24 của phần lớn loài họ hàng [3]. Karyotype của loài này có độ bất đối xứng cao, phản ánh sự biến đổi cấu trúc nhiễm sắc thể trong quá trình phân hóa tiến hóa [3].
Năm 2021, một nhóm nghiên cứu đã đánh giá hoạt tính chống oxy hóa của dịch chiết nước từ lá Solanum mammosum và ứng dụng tổng hợp hạt nano bạc (AgNPs-Sm) có kích thước 5,2 ± 2,3 nm [5]. Thử nghiệm qua các phương pháp ORAC-FL, CAA, DPV, CV cho thấy dịch chiết và hạt nano thể hiện hoạt tính chống oxy hóa ở cấp độ tế bào [5]. Phân tích vi sinh học ghi nhận dịch chiết Solanum mammosum không gây độc đối với vi khuẩn Bacillus sp. và Escherichia coli [5].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2023 đánh giá tác động của Solanum mammosum lên các chủng lợi khuẩn tiêu hóa như Streptococcus thermophilus và Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus khi mô phỏng môi trường khắc nghiệt của hệ tiêu hóa [6]. Kết quả thực nghiệm cho thấy vật liệu từ Solanum mammosum không tạo ra sự thay đổi có ý nghĩa thống kê (p > 0.05) đối với khả năng sống sót của lợi khuẩn so với đối chứng [6].
Lợi ích nghiên cứu và giới hạn của bằng chứng
Các nghiên cứu hiện đại chỉ ra tiềm năng của dịch chiết lá Solanum mammosum trong việc khử tạo hạt nano ứng dụng cho y sinh học nhờ hàm lượng hợp chất phenolic [5]. Dịch chiết lá cũng cho thấy khả năng chống oxy hóa trong điều kiện phòng thí nghiệm [5].
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện có chỉ dừng lại ở quy mô ống nghiệm và phân tích hóa học [5]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn khi sử dụng Solanum mammosum qua đường uống ở người. Trong tài liệu phân loại học quốc tế, loài này được xếp vào nhóm cây cảnh và dược liệu cần kiểm soát nghiêm ngặt do độc tính tự nhiên [1]. Do đó, người dân không thể dựa vào các hoạt tính chống oxy hóa trong ống nghiệm để tự ý thu hái sử dụng [5].
Hiểu lầm thường gặp giữa cà trời và thảo dược uống
Hiểu lầm nguy hiểm nhất là việc đánh đồng mọi loại cây chi Cà có gai mọc hoang đều có tác dụng thanh nhiệt và giải độc gan giống như cà gai leo. Nhiều người cho rằng thảo mộc tự nhiên hái trên rừng, ven đồi đều lành tính và uống nhiều chỉ có lợi.
Thực tế, quả Solanum mammosum có hình dáng rất đặc biệt với các u lồi ở cuống quả (dạng vú bò), khi chín có màu vàng tươi đẹp mắt [3]. Cà gai leo làm thuốc có quả nhỏ hình cầu, chín đỏ, thân nhỏ nhiều gai cong. Sự nhầm lẫn giữa hai loài cây này có thể dẫn tới hậu quả nghiêm trọng vì độc tính tiềm ẩn trong các bộ phận của cây cà trời chưa được khử độc.
Ai nên thận trọng
Mọi người dân tuyệt đối không tự ý thu hái cây cà trời (Solanum mammosum) để đun sắc làm nước uống. Độc tính tự nhiên của cây có thể gây nguy hiểm tới tính mạng nếu nuốt phải các bộ phận chưa qua xử lý chuẩn hóa.
Người mắc các bệnh lý nền về gan, thận, phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ càng cần tránh xa các loại quả mọc hoang không rõ nguồn gốc. Người đang điều trị bệnh bằng thuốc tây cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nam nào để tránh tương tác bất lợi.
Cách áp dụng thực tế và phòng ngừa ngộ độc
Để đảm bảo an toàn sức khỏe cho bản thân và gia đình, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc nhận diện và sử dụng dược liệu:
- Mua dược liệu tại các cơ sở đông y có uy tín, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và được kiểm nghiệm đạt chuẩn chất lượng.
- Không tự ý hái các loại cây dại có gai, có quả màu vàng cam hoặc có u lồi cuống quả mang về làm trà giải độc.
- Cây cà trời (Solanum mammosum) chủ yếu chỉ dùng làm cây cảnh chưng Tết nhờ màu sắc bắt mắt [1]. Cần để xa tầm tay trẻ em để tránh việc trẻ tò mò ăn phải quả.
- Khi nghi ngờ uống nhầm nước sắc từ cây cà trời và xuất hiện triệu chứng bất thường, cần lập tức đến cơ sở y tế gần nhất và mang theo mẫu cây để bác sĩ xử trí kịp thời.
Mỗi loài cây trong tự nhiên đều có đặc tính sinh học và thành phần hóa học riêng biệt. Nhận biết chính xác hình thái, hiểu rõ giới hạn an toàn là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe khi sử dụng thảo dược tự nhiên.
