Nhiều người truyền tai nhau dùng cây cách cỏ để hạ đường huyết. Cây mọc hoang dã, dễ tìm, được coi như bài thuốc cứu cánh cho người bệnh tiểu đường. Tuy nhiên, việc tự ý dùng thảo dược chưa kiểm chứng tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Cây cách cỏ có thực sự hạ được đường huyết hay chỉ là lời đồn thổi vô căn cứ? Bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy loài cây này chứa hoạt chất có tiềm năng hạ đường huyết, nhưng tất cả dữ liệu mới chỉ dừng ở mức thử nghiệm trên tế bào và động vật [1, 3]. Người bệnh chưa thể dùng loài cây này thay thuốc điều trị.

Bối cảnh và thói quen sử dụng cách cỏ trong dân gian

Cách cỏ, tên khoa học Premna herbacea, thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae), vốn là cây thuốc mọc sát đất [1, 2]. Tại các vùng bản địa như bang Assam của Ấn Độ, người dân từ lâu đã dùng rễ và thân cây làm phương thuốc chăm sóc sức khỏe truyền thống [1]. Tại Việt Nam, nhiều người cũng tìm kiếm loài cây này để đun nước uống nhằm kiểm soát bệnh tiểu đường.

Thói quen nghe theo kinh nghiệm dân gian khiến nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên an toàn tuyệt đối. Việc đun sắc không kiểm soát liều lượng, quy trình chiết xuất có thể không mang lại hiệu quả như mong muốn. Để đánh giá thực chất, các nhà khoa học đã tiến hành phân lập và thử nghiệm các hợp chất từ cây trên mô hình thực nghiệm [1, 3].

Cơ chế tác động sinh học của cách cỏ với đường huyết

Cơ chế sinh học của chiết xuất cách cỏ tập trung vào việc kích thích tiêu thụ glucose và cải thiện độ nhạy insulin của tế bào [1]. Khi cơ thể kháng insulin, tế bào cơ không thể tiếp nhận đường từ máu hiệu quả, dẫn đến đường huyết tăng cao [1].

Chiết xuất methanol từ cây cách cỏ (MEPH) được chứng minh giúp tăng cường hấp thu glucose ở các tế bào cơ xương L6 bị kháng insulin do axit béo tự do gây ra [1]. Phân lập sâu hơn từ cây thu được hai hoạt chất chính là verbascoside và isoverbascoside (ISOVER) [1]. Trong đó, isoverbascoside là chất có hoạt tính sinh học nổi bật nhất từ chi Premna [1]. Hoạt chất này kích hoạt chuỗi tín hiệu protein kinase B/AMPK, đồng thời làm giảm sự phosphoryl hóa của p38MAPK và JNK [1].

Ngoài ra, ISOVER còn làm tăng phosphoryl hóa của mTOR, từ đó giảm bớt tình trạng kháng insulin [1]. Mô phỏng liên kết phân tử chỉ ra rằng ISOVER tăng độ nhạy insulin bằng cách ức chế cạnh tranh enzyme kinase JNK1 [1]. Một cơ chế khác nằm ở khả năng ức chế các enzyme tiêu hóa carbohydrate như alpha-amylase và alpha-glucosidase, giúp làm chậm quá trình hấp thu đường vào máu [2].

Nghiên cứu khoa học: Kết quả thực nghiệm trên động vật

Năm 2021, một nghiên cứu đánh giá chiết xuất methanol của Premna herbacea trên chuột cống đực Sprague Dawley (SD) bị tiểu đường do chế độ ăn nhiều chất béo và nhiều fructose (HF-HFD) [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất này làm giảm nồng độ glucose trong máu tăng cao ở chuột thí nghiệm [1]. Đồng thời, các thử nghiệm in vitro trên tế bào cơ L6 xác nhận hoạt chất ISOVER làm tăng hấp thu glucose và điều hòa các dấu ấn protein liên quan [1].

Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2020 cũng tập trung phân lập các hợp chất mới từ rễ cây Premna herbacea [2]. Nhóm nghiên cứu đã phân lập được 3 hợp chất mới thuộc nhóm geranilane gồm 1-Benzoyloxy-8-tetradecanoyloxy-geranilane, 1-Benzoyloxy-8-(octadec-9-enoyl) geranilane và 1-Benzoyloxy-8-octadecanoyloxygeranilane [2]. Cấu trúc phân tử được xác định rõ qua phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1H NMR, 13C NMR và 2D-NMR [2]. Thử nghiệm in vitro ghi nhận hoạt tính ức chế enzyme alpha-amylase và alpha-glucosidase [2]. Thử nghiệm in vivo trên mô hình chuột đái tháo đường do streptozotocin-nicotinamide xác nhận hợp chất 1-Benzoyloxy-8-(octadec-9-enoyl) geranilane có hoạt tính hạ đường huyết và chống oxy hóa đáng kể [2].

Một loài cùng chi là Premna spinosa cũng được công bố nghiên cứu năm 2022 để kiểm chứng tác dụng chuyển hóa [3]. Thử nghiệm dùng chiết xuất vỏ thân Premna spinosa trên chuột bạch tạng mắc tiểu đường do STZ-nicotinamide và tăng lipid máu do triton [3]. Chuột được cho dùng các liều 200, 400 và 800 mg/kg thể trọng [3]. Kết quả ghi nhận chiết xuất vỏ thân làm giảm phụ thuộc liều đối với glucose máu, cholesterol toàn phần và triglyceride [3].

Lợi ích ghi nhận và giới hạn của bằng chứng

Những nghiên cứu trên cho thấy cây cách cỏ sở hữu hoạt tính hạ glucose máu thực sự thông qua các hợp chất hóa thực vật xác định [1, 3]. Đây là cơ sở khoa học khẳng định kinh nghiệm sử dụng của dân gian có căn cứ sinh học [1]. Hoạt chất từ rễ cây vừa giúp hạ đường huyết vừa có hoạt tính chống oxy hóa [2]. Thêm vào đó, chiết xuất cồn từ rễ cách cỏ từng được ghi nhận an toàn ở liều uống lên tới 8,0 g/kg trên chuột nhắt [4]. Chiết xuất này cũng thể hiện đặc tính hạ sốt ở thỏ, giảm đau nhẹ và giảm viêm mạn tính ở chuột [4].

Dù vậy, giới hạn lớn nhất hiện nay là chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người. Các dữ liệu hiện hành hoàn toàn đến từ tế bào nuôi cấy L6 hoặc động vật gặm nhấm như chuột SD, chuột albino [1, 2, 3]. Chuyển hóa ở động vật gặm nhấm không tương đương với cơ thể người. Liều lượng chiết xuất cô đặc bằng dung môi methanol trong phòng thí nghiệm hoàn toàn khác với việc đun nước sắc thủ công tại nhà [1, 3].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cách cỏ

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi cách cỏ như vị thuốc "chữa dứt điểm" bệnh tiểu đường. Bệnh đái tháo đường type 2 là bệnh mạn tính liên quan đến rối loạn chuyển hóa phức tạp [3]. Không có thảo dược nào có thể đảo ngược hoàn toàn căn bệnh này nếu không có chế độ ăn uống, tập luyện và can thiệp y tế đúng cách.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "uống nước lá, rễ cây đun sắc cũng tốt như thuốc chiết xuất". Trong nghiên cứu, các nhà khoa học phải dùng dung môi hữu cơ để tinh sạch từng hợp chất chuyên biệt như ISOVER hay dẫn xuất geranilane [1, 3]. Đun sôi thảo mộc thô sơ qua nước có thể không giải phóng được hoạt chất hoặc làm biến tính phân tử sinh học có lợi.

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng thảo dược tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng không độc. Dù chiết xuất cồn của rễ có biên độ an toàn cấp tính rộng trên chuột nhắt (đến 8,0 g/kg) [4], việc tự ý đun uống dài ngày chưa được kiểm soát về độc tính bán trường diễn và tương tác với các loại thuốc tây.

Những ai cần thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?

Người bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc tây (như metformin, sulfonylurea hoặc insulin) tuyệt đối không tự ý uống thêm nước sắc cách cỏ đậm đặc. Sự cộng hưởng giữa hoạt chất thảo dược và thuốc hạ đường huyết có thể dẫn đến tụt đường huyết đột ngột, gây nguy hiểm tính mạng.

Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú không nên tự ý dùng dịch chiết từ thảo mộc hoang dã. Hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu về an toàn trên thai kỳ hay khả năng qua sữa mẹ của các hợp chất từ cây Premna herbacea.

Bệnh nhân suy giảm chức năng gan, thận nặng cần cẩn trọng. Cơ chế chuyển hóa và đào thải các dẫn xuất geranilane hoặc phenylethanoid glycoside qua gan, thận ở người suy tạng chưa được nghiên cứu rõ ràng [1, 3]. Người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nội tiết trước khi dùng bất kỳ thảo dược hỗ trợ nào.

Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng

Cho đến khi có thuốc tiêu chuẩn hóa hoặc thực phẩm bảo vệ sức khỏe từ cách cỏ được cấp phép, người dân không nên tự thu hái rễ cây để sắc uống chữa bệnh. Việc sử dụng dược liệu không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nguy cơ nhầm lẫn loài thực vật hoặc nhiễm nấm mốc, kim loại nặng.

Nếu bạn đang tìm cách ổn định đường huyết, hãy xây dựng lối sống lành mạnh đã được khoa học chứng minh:

  • Thiết lập chế độ ăn cân đối, giảm thực phẩm giàu đường nhanh và tinh bột tinh chế.
  • Tăng cường chất xơ từ rau củ, uống đủ nước mỗi ngày.
  • Duy trì vận động thể chất ít nhất 30 phút mỗi ngày để tăng độ nhạy insulin tự nhiên của cơ bắp.
  • Tuân thủ đơn thuốc và lịch tái khám định kỳ theo chỉ dẫn của bác sĩ điều trị.

Các nghiên cứu khoa học xác nhận cây cách cỏ chứa nhiều hợp chất tự nhiên có khả năng hạ đường huyết và cải thiện đề kháng insulin trên động vật [1, 3]. Tuy nhiên, từ mô hình chuột thí nghiệm đến viên thuốc điều trị cho người bệnh là một khoảng cách rất xa. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, không bỏ thuốc điều trị theo chỉ định để chạy theo các bài thuốc truyền miệng chưa hoàn thiện kiểm chứng lâm sàng.