Cây tầm ruột là loại cây quen thuộc mọc ở vườn nhà khắp làng quê Việt Nam, thường được biết đến với chùm quả chua giòn dùng làm mứt, ngâm đường giải khát. Tuy nhiên, nhiều người truyền tai nhau đào rễ, cạo vỏ thân để ngâm rượu uống trị đau nhức xương khớp, bồi bổ gân cốt. Đây là hành vi tiềm ẩn nhiều rủi ro cho tính mạng nếu không hiểu rõ đặc tính từng bộ phận cây.
Rễ và vỏ thân tầm ruột chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học mạnh, trong đó có các độc chất tế bào có thể gây hại nếu tự ý thu hái ngâm rượu [1]. Khác với quả dùng làm thực phẩm phổ biến, các bộ phận khác chưa có đủ bằng chứng lâm sàng chứng minh tính an toàn khi uống lâu dài hay liều lượng lớn [2].
Nguy cơ tiềm ẩn từ thói quen tự ngâm rượu vỏ rễ
Nhiều người lầm tưởng cây tầm ruột lành tính thì mọi bộ phận từ lá, quả, thân cho đến rễ đều có thể dùng làm thuốc uống bồi bổ. Rượu ngâm dược liệu tự phát thường không kiểm soát được nồng độ cồn, không định lượng hoạt chất chiết xuất ra, cũng như thời gian ngâm ủ không theo quy chuẩn y học. Rượu là dung môi chiết xuất mạnh các nhóm chất kém phân cực từ vỏ và rễ, làm tăng nồng độ độc tố dung dịch uống phải.
Các nghiên cứu cho thấy việc sử dụng tùy tiện các bộ phận không phải quả của cây tầm ruột có thể dẫn đến phản ứng bất lợi [1, 3]. Tại một số vùng ở Đông Nam Á như bán đảo Mã Lai, loại cây này từng được coi là cây có độc nếu dùng không đúng cách [3]. Do đó, thói quen tự đào rễ ngâm rượu uống hàng ngày đối mặt với nguy cơ tích tụ chất độc hại vào nội tạng.
Độc tính tế bào và các hợp chất có trong vỏ, rễ
Về mặt hóa học thực vật, rễ, vỏ thân, lá và quả tầm ruột chứa nhiều hợp chất thuộc nhóm triterpene, diterpene, sesquiterpene và glycoside [2]. Đáng chú ý, các nhà khoa học đã phân lập được bốn hợp chất cleistanthane diterpenoid mới, đặt tên là phyllaciduloid A-D, trực tiếp từ rễ và thân cây tầm ruột [1]. Những chất này thể hiện hoạt tính độc tính tế bào khi thử nghiệm trên các dòng tế bào ung thư người trong phòng thí nghiệm [1].
Bên cạnh đó, việc phân lập các chất trong lá tầm ruột cũng phát hiện bốn hợp chất mới thuộc nhóm dichapetalin (pacidusin A-D) [3]. Chiết xuất không phân cực từ lá tầm ruột cho thấy độc tính tế bào đáng kể trên các dòng tế bào người bình thường gồm BEAS-2B và L02 với giá trị nồng độ ức chế tối thiểu IC50 lần lượt là 2,15 mg/mL và 1,64 mg/mL [3]. Từng chất pacidusin phân lập được cũng gây độc tế bào trung bình trên hai dòng tế bào bình thường này với dải IC50 từ 12,44 đến 22,55 microM [3].
Hàm lượng bốn chất dichapetalin chính trong lá khô đo bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao lên tới 0,488 mg/g [3]. Nghiên cứu chỉ ra các độc chất này có thể dẫn đến tác dụng phụ nghiêm trọng đối với sức khỏe nếu dùng liều cao [3]. Do đó, việc tự ý ngâm chiết rượu từ lá, thân, vỏ rễ có thể vô tình tích tụ những hợp chất gây độc này.
Nghiên cứu nói gì về hiệu quả và giới hạn của tầm ruột
Một bài tổng quan công bố năm 2020 đã điểm lại các nghiên cứu về cây tầm ruột trong y học dân gian [2]. Cây từng được dùng trong dân gian để hỗ trợ viêm, thấp khớp, viêm phế quản, hen suyễn, bệnh gan và tiểu đường tại Ấn Độ, châu Á và châu Mỹ [2]. Các thử nghiệm tiền lâm sàng ghi nhận hoạt tính bảo vệ gan, hạ đường huyết trên động vật sống, cùng hoạt tính chống oxy hóa, kháng viêm, kháng khuẩn và ức chế alpha-glucosidase trong ống nghiệm [2].
Tuy vậy, bài tổng quan nhấn mạnh một thực tế: hoàn toàn chưa có nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng nào trên người đối với cây tầm ruột [2]. Một số nghiên cứu chỉ thực hiện đơn lẻ hoặc sử dụng chiết xuất liều rất cao, khiến độ tin cậy của dữ liệu còn hạn chế [2]. Đa số công trình không định danh rõ thành phần có hoạt tính, thậm chí thiếu nhóm đối chứng dương để so sánh [2]. Nghiên cứu thực nghiệm hiện tại chưa đủ để kiểm chứng các bài thuốc kinh nghiệm truyền miệng [2].
Năm 2011, một nghiên cứu trên chuột cống trắng Wistar bị tổn thương gan do ngộ độc paracetamol (APAP, 2 g/kg) hoặc thioacetamide (TAA, 100 mg/kg) [4]. Chiết xuất nước và cồn từ lá tầm ruột được cho uống ở liều 200 và 400 mg/kg cân nặng mỗi ngày trong 7 ngày, so sánh với silymarin (100 mg/kg) [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất lá và silymarin ngăn ngừa sự tăng men gan AST, ALT, ALP và bilirubin toàn phần, bảo vệ gan nhờ hàm lượng phenol và flavonoid cao [4]. Dù vậy, đây chỉ là thử nghiệm trên chuột với chiết xuất từ lá, không thể suy diễn cho việc người tự ý ngâm rượu vỏ rễ uống.
Đối lập an toàn: Ăn quả giòn ngọt và rủi ro từ vỏ rễ
Quả tầm ruột là thực phẩm ăn được, an toàn và được sử dụng rộng rãi từ lâu đời tại nhiều quốc gia [2]. Người dân dùng quả tươi làm gia vị chua, nấu canh, ngâm đường hoặc làm mứt mà không gặp độc tính nguy hiểm.
Trái lại, vỏ, rễ và lá cây lại chứa những hợp chất độc tính tế bào cần được xử lý thận trọng [3, 6]. Việc người dân đánh đồng quả ăn được nghĩa là vỏ rễ cũng uống được là sự ngộ nhận nguy hiểm. Rễ và vỏ tích lũy nhiều chất thứ cấp bảo vệ cây trước sâu bọ và nấm mốc, nhiều chất trong đó có hại cho cơ thể người khi hấp thụ qua đường uống.
Hiểu lầm thường gặp về rượu thuốc tự chế
Sai lầm phổ biến là quan niệm "cây cỏ tự nhiên ngâm rượu thì lành tính, không bổ dọc cũng bổ ngang". Trên thực tế, dung dịch rượu ethylic làm tăng khả năng chiết xuất các ancaloit, tecpen và các hợp chất không tan trong nước, vô tình đẩy nồng độ độc tố lên cao.
Nhiều người tin rằng đau nhức xương khớp uống rượu rễ tầm ruột sẽ khỏi dứt điểm. Khoa học hiện đại chưa có bằng chứng lâm sàng nào cho thấy rễ tầm ruột chữa khỏi bệnh khớp ở người [2]. Uống rượu tự ngâm không kiểm soát có nguy cơ gây độc tế bào, viêm gan hoặc suy giảm chức năng các cơ quan nội tạng [3]. Rượu thuốc không thể thay thế phác đồ điều trị chuẩn của bác sĩ.
Ai nên thận trọng tuyệt đối?
Người có bệnh lý về gan, thận, tiêu hóa tuyệt đối không nên dùng các chế phẩm tự chế từ lá, vỏ hay rễ tầm ruột. Việc tiếp xúc với các độc chất tế bào có thể làm gan tổn thương thêm [3].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em cần tránh xa các loại rượu thuốc ngâm rễ, vỏ cây tầm ruột. Dữ liệu khoa học an toàn trên các nhóm đối tượng này hoàn toàn chưa có [2]. Người cao tuổi có nhiều bệnh nền đang dùng thuốc chuyển hóa qua gan cũng không được tự ý thử nghiệm vì nguy cơ tương tác thuốc bất lợi.
Cách sử dụng quả an toàn và xử lý khi ngộ độc
Đối với quả tầm ruột, người tiêu dùng có thể yên tâm sử dụng với lượng vừa phải trong bữa ăn hàng ngày như ăn tươi, làm mứt hoặc nước giải khát [2]. Tuy nhiên, nên hạn chế ăn quá nhiều quả chua khi bụng đói để bảo vệ niêm mạc dạ dày.
Tuyệt đối dừng ngay việc đào rễ, cạo vỏ thân để ngâm rượu uống theo các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc. Nếu gia đình đang có bình rượu ngâm rễ cây tầm ruột, tốt nhất nên loại bỏ, không nên uống thử. Nếu vô tình uống phải và xuất hiện triệu chứng bất thường như đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, mệt lả hoặc rối loạn vận động, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để kiểm tra và xử trí kịp thời.
