Nhiều gia đình Việt có thói quen ngâm các loại củ, rễ cây rừng vào rượu trắng để làm rượu thuốc uống bồi bổ mỗi ngày. Cây cao cẳng bắc bộ cũng thường được truyền miệng là thảo dược quý, giúp thanh nhiệt, bổ khí huyết và tăng cường sức dẻo dai. Dù vậy, thói quen uống rượu thuốc tùy tiện tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường cho sức khỏe.
Các bằng chứng khoa học cho thấy cồn chiết xuất hoạt chất rất mạnh, nhưng dung nạp quá mức saponin từ thảo mộc có thể trực tiếp làm hoại tử tế bào gan và suy thận. Rượu ngâm không phải là thức uống vô hại, uống sai cách sẽ biến vị thuốc bổ thành chất độc hại cho cơ thể.
Cơ chế chiết xuất dược liệu qua dung dịch cồn
Từ lâu, phương pháp làm cồn thuốc (tincture) đã được áp dụng nhằm tách chiết các hoạt chất không tan hoặc khó tan trong nước thường. Dung môi cồn hòa tan tốt các hợp chất hữu cơ thứ cấp trong thực vật, đặc biệt là nhóm saponin.
Nghiên cứu công bố năm 2020 cho thấy dung dịch ethanol 45% kết hợp 55% nước ở nhiệt độ phòng có khả năng phân tán và chiết xuất gần như toàn bộ saponin từ rễ thảo dược mà không tạo cặn bám [1]. Quá trình này giúp saponin hòa tan hoàn toàn vào dung dịch lỏng, khiến nồng độ hoạt chất trong rượu ngâm đạt mức rất cao [1].
Khi các hoạt chất thực vật được cồn hòa tan triệt để, chúng dễ dàng hấp thu trực tiếp qua hệ tiêu hóa. Ngoài ra, việc dùng cồn chiết xuất còn hỗ trợ thu nhận tối đa các thành phần phân cực yếu lẫn mạnh, bao gồm saponin, flavonoid và terpenoid từ dược liệu [2]. Điều này lý giải vì sao rượu thuốc thường có tác động sinh học mạnh mẽ và nhanh chóng hơn dạng sắc nước truyền thống.
Saponin và khả năng điều hòa men cồn
Nhóm hợp chất saponin và chiết xuất thảo dược có mối liên hệ mật thiết đến quá trình chuyển hóa rượu trong cơ thể người. Khi đi vào đường tiêu hóa, một số hoạt chất từ thực vật có khả năng tương tác với các enzym chuyển hóa tại gan.
Một nghiên cứu năm 2006 ghi nhận saponin chiết từ tam thất (notoginseng saponin) cùng một số chiết xuất thảo dược khác có tác dụng kích hoạt men alcohol dehydrogenase (ADH) [3]. Men ADH là enzym chính chịu trách nhiệm giáng hóa rượu, biến đổi ethanol thành acetaldehyde để tiếp tục chuyển hóa tiếp theo.
Nghiên cứu này kết luận việc thúc đẩy hoạt tính men ADH nhằm hạ nhanh nồng độ cồn trong máu là một cơ chế giúp thảo mộc trung hòa bớt tác hại của đồ uống có cồn [3]. Một số loại saponin toàn phần khác cũng thể hiện khả năng bảo vệ gan ở mức vừa phải trước tác nhân gây hại thực nghiệm như allyl alcohol [4].
Nguy cơ tổn thương gan thận khi quá liều saponin
Bên cạnh mặt hoạt tính sinh học, saponin thực vật là nhóm chất có độc tính tế bào rõ rệt nếu vượt quá ngưỡng tiếp nhận an toàn của động vật có vú. Việc uống rượu ngâm thảo dược đậm đặc dài ngày đưa vào cơ thể lượng lớn saponin chưa kiểm định.
Nghiên cứu năm 2000 đánh giá độc tính cấp của saponin ghi nhận liều gây chết trung bình (LD50) trên chuột là 200 mg/kg thể trọng [5]. Khảo sát mô bệnh học phát hiện saponin gây hoại tử tế bào gan và hoại tử ống thận, cùng tình trạng xuất huyết, bào mòn niêm mạc ruột non [5]. Tổn thương gan thận nghiêm trọng này cho thấy độc tính trực tiếp của hợp chất nếu dùng quá ngưỡng an toàn [5].
Thêm vào đó, thử nghiệm độc tính bán cấp năm 2003 trên chuột đực dùng hỗn dịch saponin liều 1000 mg/kg mỗi ngày trong 14 ngày cho thấy trọng lượng gan tăng lên rõ rệt [6]. Đáng chú ý, nồng độ các chỉ số men gan AST, ALT, ALP cùng chỉ số chức năng thận BUN, creatinine trong máu đều tăng cao, chứng minh hỗn dịch saponin tác động tiêu cực trực tiếp đến chức năng gan thận [6].
Nguy cơ tiềm ẩn từ sự phối hợp cồn và thảo mộc
Rượu ngâm dược liệu là sự kết hợp giữa cồn ethanol và hỗn hợp các hoạt chất tự nhiên. Sự hiện diện đồng thời của saponin và rượu có thể làm biến đổi độc tính của toàn bộ dung dịch uống.
Một khảo sát năm 2020 chỉ ra rằng saponin làm tăng đáng kể tốc độ hòa tan của các nhóm chất khác như flavonoid và di-terpenes, khiến cơ chế gây độc của bài thuốc trở nên phức tạp hơn [2]. Hơn nữa, việc cồn chiết kiệt các chất độc tính cùng saponin sẽ làm tăng gánh nặng giải độc lên hàng rào niêm mạc ruột non [2].
Cần lưu ý rằng các thử nghiệm an toàn tế bào cho thấy saponin chiết xuất chỉ an toàn ở nồng độ tối đa 25 microgam/mL với tỷ lệ sống sót của tế bào bình thường đạt 90% [7]. Khi nồng độ tăng cao hoặc tích tụ trong gan, độc tính tế bào sẽ bộc phát, biến rượu ngâm thành nguồn gốc gây suy giảm tế bào gan cấp tính.
Giới hạn của các bằng chứng khoa học
Đa số các nghiên cứu dược lý hiện nay mới chỉ được thực hiện trên chuột cống, chuột nhắt trắng hoặc tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm. Dữ liệu lâm sàng về việc người uống trực tiếp rượu ngâm cao cẳng bắc bộ còn rất hạn chế.
Các liều gây ngộ độc gan thận hay liều gây tử vong (LD50) được xác định trên động vật gặm nhấm thông qua đường uống saponin tinh khiết [6] [5]. Quá trình ngâm ủ tại nhà không thể định lượng được nồng độ saponin thực tế tiết ra là bao nhiêu miligam trên mỗi mililit rượu.
Thêm vào đó, nguồn gốc dược liệu trôi nổi trên thị trường tiềm ẩn nguy cơ nhầm lẫn loài thực vật, nấm mốc hoặc nhiễm hóa chất bảo quản. Việc dựa vào kinh nghiệm truyền miệng để dùng rượu ngâm với liều lượng lớn là hành động mạo hiểm với lá gan của chính mình.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng rượu thuốc
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn lành tính, uống rượu thuốc càng nhiều, càng đặc thì càng bổ xương khớp, tăng cường sinh lực. Thực tế, thảo mộc chứa rất nhiều hợp chất tự nhiên có độc tính mạnh, không phải cứ có nguồn gốc tự nhiên là an toàn vô hại.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm cồn 40-50 độ có thể khử sạch mọi độc tố có trong cây rừng. Trái lại, cồn nồng độ cao chính là dung môi chiết xuất mạnh nhất, lôi kéo triệt để cả hoạt chất có lợi lẫn các độc tố saponin vào trong rượu uống [1] [2].
Quan niệm "uống rượu thuốc để giải độc rượu" cũng hoàn toàn sai lầm. Dù một số saponin kích hoạt nhẹ enzym ADH trong ống nghiệm [3], nhưng độc tính hoại tử tế bào gan của saponin liều cao và tác hại của chính cồn ethanol sẽ cộng hưởng, gây tổn thương gan nặng nề hơn [6] [5].
Ai nên tuyệt đối thận trọng hoặc tránh xa?
Người có tiền sử viêm gan B, viêm gan C, gan nhiễm mỡ hoặc xơ gan tuyệt đối không nên sử dụng rượu ngâm thảo mộc nói chung và cao cẳng bắc bộ nói riêng. Khi men gan AST, ALT đã bất thường, việc dung nạp thêm rượu và saponin sẽ đẩy nhanh tiến trình hoại tử tế bào gan [6] [5].
Người bị suy giảm chức năng thận hoặc bệnh thận mạn tính cần kiêng hoàn toàn. Hoạt chất saponin quá liều làm tăng creatinine và urê huyết (BUN), gây hại trực tiếp cho các ống thận [6] [5].
Bệnh nhân viêm loét dạ dày tá tràng, xuất huyết tiêu hóa, phụ nữ có thai và người đang cho con bú không được dùng. Hợp chất saponin liều cao có thể gây kích ứng mạnh, gây xuất huyết và bào mòn bề mặt niêm mạc ruột non [5] [2].
Hướng dẫn sử dụng và kiểm soát an toàn
Nếu sử dụng các bài thuốc từ thảo dược, người dân cần tuân thủ sự hướng dẫn của bác sĩ y học cổ truyền, không nên tự ý tìm mua cây rừng về ngâm cồn. Sắc uống bằng nước ấm truyền thống thường giúp kiểm soát hoạt chất tốt hơn việc ngâm rượu nồng độ cao [2].
Khi dùng bất kỳ loại cồn thuốc nào, liều lượng tối đa không vượt quá 10-20 ml mỗi ngày (khoảng 1 chén nhỏ trong bữa ăn), tuyệt đối không dùng thay rượu nhậu. Nếu nhận thấy các triệu chứng bất thường như vàng da, mệt mỏi, chán ăn, đau tức hạ sườn phải hoặc nước tiểu sẫm màu, cần dừng uống ngay lập tức và đến cơ sở y tế kiểm tra men gan.
Rượu ngâm thảo mộc là con dao hai lưỡi đòi hỏi sự hiểu biết đúng đắn. Người dân cần lắng nghe cơ thể, bảo vệ lá gan bằng lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng thay vì trông chờ vào những bình rượu thuốc ngâm tùy tiện.
