Nhiều người trong chúng ta đã quá quen thuộc với cảm giác nóng bừng khi dán một miếng cao dán ớt hoặc thoa kem chứa tinh chất ớt lên vùng khớp gối hay vùng lưng đang đau nhức. Không ít người thường nghĩ cảm giác cay nồng này chỉ đơn thuần "đánh lừa" cảm giác để quên đi cơn đau tạm thời. Tuy nhiên, đằng sau phản ứng quen thuộc ấy là một cơ chế dược lý học tinh vi tác động trực tiếp lên hệ thống truyền dẫn tín hiệu thần kinh cảm giác.
Về bản chất, hoạt chất capsaicin chiết xuất từ quả ớt hoạt động như một chất làm cạn kiệt neuropeptide mang tên chất P (substance P) – một chất dẫn truyền xung động đau quan trọng của cơ thể [1, 4]. Việc sử dụng lặp đi lặp lại capsaicin tại chỗ sẽ làm cạn kiệt nguồn dự trữ chất P ở các đầu tận cùng sợi thần kinh cảm giác, từ đó ức chế có hồi phục khả năng dẫn truyền cảm giác đau từ ngoại vi về hệ thần kinh trung ương [1, 3]. Đây chính là lý do các chế phẩm thoa hoặc dán chứa capsaicin được ứng dụng rộng rãi trong hỗ trợ điều trị đau cơ xương khớp mạn tính [1, 2].
Chất P là gì và tại sao capsaicin lại làm "cạn kiệt" được nó?
Để hiểu vì sao cao dán ớt mang lại tác dụng giảm đau, trước hết cần tìm hiểu về các sợi thần kinh cảm thụ cảm giác đau và chất P. Trong cơ thể người, chất P là một neuropeptide nội sinh đóng vai trò như một chất hóa học trung gian chịu trách nhiệm dẫn truyền các xung động đau từ vùng tổn thương ngoại vi lên hệ thống thần kinh trung ương [6, 7]. Chất dẫn truyền này cũng được phát hiện với nồng độ rất cao tại các dây thần kinh cảm giác chi phối những khu vực bị viêm mạn tính và tham gia trực tiếp vào cơ chế bệnh sinh của phản ứng viêm khớp [4, 7].
Về mặt hóa học, capsaicin là hợp chất hữu cơ gốc vanillyl fatty acid amine dạng tinh thể màu trắng có hoạt tính sinh học đặc hiệu cao trên các nơ-ron thần kinh [1]. Khi được bôi hoặc dán lên bề mặt da, capsaicin sẽ kích thích có chọn lọc lên các thụ thể trên sợi thần kinh cảm giác C không có bao myelin [2]. Phản ứng kích thích ban đầu này khiến các đầu tận cùng thần kinh giải phóng ồ ạt lượng chất P đang dự trữ [1, 2].
Chính đợt phóng thích ồ ạt đầu tiên này là thủ phạm gây ra cảm giác châm chích, nóng rát dữ dội mà người dùng cảm thấy trong những ngày đầu sử dụng [1, 3]. Tuy nhiên, nếu tiếp tục thoa hoặc dán nhắc lại nhiều lần một cách đều đặn, nguồn dự trữ chất P cũng như một số chất dẫn truyền thần kinh khác tại các đầu tận cùng thần kinh sẽ bị cạn kiệt [1, 3]. Khi các kho dự trữ chất P bị cạn kiệt, các thụ thể nhận cảm đau trên sợi thần kinh loại C sẽ rơi vào trạng thái mất nhạy cảm [1]. Kết quả là các xung động đau đớn từ khớp hoặc mô bị tổn thương không còn phương tiện để truyền dẫn lên tủy sống và não bộ, giúp người bệnh giảm cảm giác đau một cách rõ rệt [1, 3]. Quá trình làm cạn kiệt này có tính chất hồi phục khi ngừng thuốc [2].
Bằng chứng lâm sàng trên bệnh nhân thoái hóa khớp và viêm khớp
Cơ chế làm cạn kiệt chất P của capsaicin không chỉ tồn tại trên lý thuyết mà đã được chứng minh qua các nghiên cứu lâm sàng chặt chẽ. Điển hình là một thử nghiệm mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng vào năm 1991 trên 101 bệnh nhân mắc các bệnh lý viêm khớp, gồm 70 người bị thoái hóa khớp gối và 31 người bị viêm khớp dạng thấp [3].
Trong thử nghiệm này, người tham gia được hướng dẫn bôi kem capsaicin nồng độ 0,025% hoặc kem giả dược lên vùng khớp gối bị đau với tần suất 4 lần mỗi ngày, liên tục trong vòng 4 tuần [3]. Phần lớn các bệnh nhân trong nghiên cứu vẫn duy trì các loại thuốc điều trị viêm khớp thông thường mà họ đang sử dụng trước đó [3]. Các thang điểm đánh giá cơn đau trực quan và đánh giá tổng thể của bác sĩ được ghi nhận định kỳ [3].
Kết quả sau 4 tuần can thiệp cho thấy mức độ giảm đau ở nhóm dùng kem capsaicin vượt trội rõ rệt so với nhóm giả dược [3]. Cụ thể, các bệnh nhân viêm khớp dạng thấp dùng capsaicin ghi nhận mức giảm đau trung bình lên tới 57% (so với giả dược, p = 0,003) [3]. Đối với nhóm bệnh nhân thoái hóa khớp gối, mức giảm đau trung bình đạt 33% (so với giả dược, p = 0,033) [3]. Đáng chú ý, theo đánh giá tổng thể của bác sĩ lâm sàng, có tới 80% bệnh nhân được điều trị bằng capsaicin đã cảm nhận rõ sự thuyên giảm đau nhức ngay sau 2 tuần đầu tiên [3]. Mặc dù có 23 trong tổng số 52 bệnh nhân dùng capsaicin cảm thấy nóng rát thoáng qua tại vị trí bôi và 2 người phải ngưng điều trị vì tác dụng phụ này, các tác giả kết luận kem capsaicin là biện pháp an toàn và hiệu quả cho người bệnh khớp [3].
Hiệu quả đối với đau cổ mạn tính và đau dây thần kinh sau zona
Không chỉ dừng lại ở các khớp chịu tải như khớp gối, liệu pháp bôi ngoài da chứa capsaicin còn được khảo sát trên các hội chứng đau cơ và thần kinh mạn tính khó điều trị khác. Một nghiên cứu thử nghiệm can thiệp mở vào năm 1995 đã theo dõi 23 bệnh nhân bị đau vùng cổ mạn tính kéo dài trên 3 tháng [4].
Các bệnh nhân này được hướng dẫn thoa kem capsaicin nồng độ 0,025% với tần suất 4 lần mỗi ngày lên các khu vực bị đau ở vùng cổ và đai vai trong suốt 5 tuần [4]. Kết thúc liệu trình, kết quả đo lường cho thấy sự cải thiện có ý nghĩa thống kê trên thang điểm đau thị giác (p = 0,00013) và thang điểm đánh giá mức độ thuyên giảm đau (p = 0,002) [4]. Dù một thang đo đa chiều khác là bảng câu hỏi McGill không ghi nhận thay đổi có ý nghĩa thống kê và có 1 trường hợp phải bỏ cuộc do không chịu nổi cảm giác nóng rát, nghiên cứu đã củng cố tiềm năng giảm đau chủ quan của capsaicin bôi ngoài đối với tình trạng co cứng, đau mỏi vùng cổ gáy [4].
Trước đó, vào năm 1987, một nghiên cứu sơ bộ cũng đã thử nghiệm thoa capsaicin tại chỗ trong 4 tuần cho 14 bệnh nhân mắc chứng đau dây thần kinh sau zona – một biến chứng đau nhức dai dẳng rất khó kiểm soát sau nhiễm virus herpes zoster, đặc biệt phổ biến ở người từ 60 tuổi trở lên [5]. Trong số 12 bệnh nhân hoàn thành nghiên cứu, có tới 9 người (chiếm tỷ lệ 75%) đạt được mức độ thuyên giảm đau đớn đáng kể [5]. Trong thử nghiệm này, chỉ có duy nhất 1 bệnh nhân gặp phản ứng nóng rát khu trú ngắt quãng [5]. Nhờ những ghi nhận tích cực ban đầu này, capsaicin thoa ngoài đã sớm được phê duyệt và lưu hành tại Mỹ và Canada như một dạng kem chỉ định giảm đau tạm thời cho chứng đau dây thần kinh sau zona cũng như biến chứng thần kinh ở người bệnh tiểu đường [6].
Vai trò mới của somatostatin và giới hạn của các nghiên cứu
Trong nhiều thập kỷ, việc làm cạn kiệt chất P được xem là lời giải thích duy nhất cho tác dụng giảm đau của capsaicin [1, 5]. Tuy nhiên, các tiến bộ trong sinh học thần kinh gần đây đã làm sáng tỏ thêm những khía cạnh bất ngờ. Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật trưởng thành cho thấy tiêm capsaicin toàn thân làm giảm khoảng 50% hàm lượng chất P ở sừng sau tủy sống mà không làm giảm các vị trí gắn kết morphin [7]. Điều này cho thấy capsaicin thực sự làm cạn kiệt kho dự trữ chất P mà không phá hủy các sợi cảm giác sơ cấp [7].
Dẫu vậy, các thử nghiệm lâm sàng đối kháng thụ thể neurokinin 1 (thụ thể chính của chất P) trên người lại không mang lại hiệu quả giảm đau mong đợi [7]. Do đó, việc chỉ dựa vào cơ chế cạn kiệt chất P đơn thuần chưa đủ để giải thích trọn vẹn tác dụng giảm đau trên lâm sàng của capsaicin [7]. Các nhà khoa học công bố năm 2022 đã chỉ ra rằng việc sử dụng capsaicin còn kích thích các nơ-ron cảm giác phóng thích somatostatin – một peptide nội sinh có tác dụng ức chế cảm thụ đau [7]. Đáng chú ý, ở những bệnh nhân đau thắt lưng, việc dùng capsaicin tại chỗ giúp giảm đau đồng thời làm nồng độ somatostatin trong huyết tương tăng vọt gấp 3 lần [7]. Sự gia tăng chất chống đau tự nhiên này đóng vai trò quan trọng trong việc xoa dịu các cơn đau viêm và đau thần kinh mạn tính ngay từ giai đoạn đầu điều trị [7].
Mặc dù có cơ chế thuyết phục và nhiều bằng chứng lâm sàng ghi nhận hiệu quả vượt trội so với tá dược trong đau thần kinh đái tháo đường hay thoái hóa khớp [1, 2], các bác sĩ vẫn lưu ý về giới hạn của y văn. Một đánh giá tổng quan chỉ ra rằng có nghiên cứu không tìm thấy ưu thế vượt trội của capsaicin khi đưa giả dược hoạt tính vào so sánh nhằm loại trừ ảo giác do cảm giác cay nóng mang lại [1]. Thêm vào đó, capsaicin bôi tại chỗ không thể thay thế phác đồ điều trị nền tảng mà chỉ nên xem là biện pháp điều trị bổ trợ hoặc phương án thay thế trong các cơn đau mạn tính dai dẳng [1, 3].
Ai không nên dùng và cảnh báo tổn thương tế bào từ phòng thí nghiệm
Mặc dù capsaicin bôi ngoài da không gây ra bất kỳ tác dụng phụ toàn thân nghiêm trọng nào trong suốt quá trình sử dụng lâm sàng [1, 2], hoạt chất này đòi hỏi sự cẩn trọng rất lớn trên bề mặt mô tiếp xúc trực tiếp. Một nghiên cứu trong ống nghiệm năm 1998 đã cảnh báo rõ ràng về độc tính của capsaicin đối với các tế bào sừng (keratinocyte) và nguyên bào sợi (fibroblast) của da người [8].
Nghiên cứu cho thấy khi tiếp xúc với capsaicin ở các nồng độ thương mại từ 0,025% đến 0,2%, sự tăng trưởng của tế bào sừng bị suy giảm từ 21% đến 31% [8]. Tương tự, số lượng nguyên bào sợi bị giảm từ 5% đến 10% trong 6 giờ đầu tiếp xúc và giảm tới 30% sau 24 giờ trên toàn bộ các dải nồng độ thử nghiệm [8]. Đáng ngại hơn, ở nồng độ từ 0,1% trở lên, capsaicin có khả năng thấu xuyên qua các khung nền collagen, gây thoái hóa nguyên bào sợi ở cả bề mặt lẫn các lớp sâu bên trong [8]. Vì nguyên bào sợi và tế bào sừng đóng vai trò sống còn trong việc tái tạo mô và làm lành vết thương, capsaicin được khẳng định có tác động bất lợi đến quá trình liền sẹo và tuyệt đối không được chỉ định cho các vết bỏng hay vùng da tổn thương hở [8].
Do đó, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng hoặc tránh sử dụng cao dán, kem chứa chiết xuất ớt:
- Người có vết thương hở, vết trầy xước, da bị loét hoặc vùng da vừa bị bỏng tuyệt đối không được dán hay bôi capsaicin [8].
- Người có làn da quá mẫn cảm, dễ viêm da tiếp xúc hoặc từng có tiền sử dị ứng với ớt.
- Những bệnh nhân không thể dung nạp cảm giác nóng rát ban đầu; thực tế nghiên cứu ghi nhận cảm giác châm chích, bỏng rát là phản ứng rất phổ biến trong tuần đầu tiên điều trị và khiến một số người phải ngưng thuốc [1, 4, 6].
Hướng dẫn sử dụng cao dán và kem bôi capsaicin an toàn trong đời sống
Để khai thác tối đa tác dụng giảm đau của capsaicin mà hạn chế thấp nhất cảm giác khó chịu, việc tuân thủ cách dùng là yếu tố then chốt. Trong các thử nghiệm lâm sàng, nồng độ kem capsaicin thông dụng mang lại hiệu quả điều trị an toàn cho viêm khớp và đau mạn tính là 0,025%, thường được thoa đều đặn 4 lần mỗi ngày [4, 6]. Người dùng cần lưu ý rằng capsaicin không mang lại hiệu quả tức thì chỉ sau một vài phút như thuốc gây tê cục bộ. Tác dụng làm cạn kiệt chất P và giảm nhạy cảm sợi thần kinh đòi hỏi thời gian; người bệnh thường cần duy trì sử dụng đều đặn từ 2 đến 4 tuần mới cảm nhận được mức thuyên giảm đau rõ rệt nhất [4, 7].
Khi sử dụng các dạng kem thoa hoặc cao dán chứa tinh chất ớt, cần rửa tay thật kỹ bằng xà phòng ngay sau khi thao tác để tránh vô tình quệt hoạt chất lên mắt, niêm mạc mũi, miệng hoặc vùng da nhạy cảm. Trong những ngày đầu tiên, cảm giác châm chích và nóng rát tại chỗ dán là phản ứng dược lý tự nhiên khi chất P được phóng thích ồ ạt [1, 3]. Phản ứng này thông thường sẽ giảm dần sau tuần điều trị đầu tiên khi các đầu dây thần kinh quen dần và cạn kiệt chất P [2]. Tuy nhiên, nếu xuất hiện tình trạng phồng rộp, viêm loét hoặc nóng rát quá mức không thể chịu đựng, người dùng cần tháo bỏ cao dán, rửa sạch vùng da bằng nước mát và ngừng sử dụng ngay lập tức [6, 8].
Cao dán hay kem bôi chiết xuất từ ớt là một giải pháp hỗ trợ điều trị đau cơ xương khớp mạn tính dựa trên nền tảng khoa học rõ ràng, giúp xoa dịu cơn đau nhờ cơ chế làm cạn kiệt chất P và tăng cường somatostatin [1, 5]. Tuy nhiên, đây chỉ là liệu pháp hỗ trợ bên ngoài chứ không thể chữa khỏi dứt điểm nguyên nhân gốc rễ của bệnh thoái hóa hay viêm khớp [1, 3]. Người bệnh có bệnh lý mạn tính hoặc đang dùng các thuốc điều trị phối hợp nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để lựa chọn nồng độ và phương pháp tiếp cận an toàn nhất.
