Ăn ớt thường xuyên giúp tăng hay giảm huyết áp?

Thói quen ăn cay và mối băn khoăn về huyết áp

Ớt là gia vị không thể thiếu trong nền ẩm thực Việt Nam và nhiều quốc gia trên thế giới. Cảm giác cay nồng, nóng bừng mặt và vã mồ hôi ngay sau khi cắn một miếng ớt khiến không ít người lo lắng rằng thói quen này có thể làm tăng huyết áp đột ngột, gây hại cho hệ tim mạch. Những người đang sống chung với bệnh tăng huyết áp thường nhận được lời khuyên truyền miệng là nên kiêng tuyệt đối đồ cay nóng để bảo vệ thành mạch.

Trái ngược với nỗi sợ hãi phổ biến đó, các nghiên cứu y khoa hiện đại đã chỉ ra rằng tiêu thụ capsaicin – hoạt chất tạo nên vị cay đặc trưng của quả ớt – trong chế độ ăn hàng ngày về lâu dài có xu hướng hỗ trợ hạ huyết áp và cải thiện độ đàn hồi của lòng mạch ^[1], ^[2]. Dù vậy, tác động sinh học của ớt lên huyết áp thực chất là một chuỗi phản ứng phức tạp, phân tách rõ rệt giữa cảm giác kích thích thần kinh tức thời và lợi ích phục hồi nội mô mạch máu khi dùng đều đặn ^[2], ^[3].

Thụ thể TRPV1 và cơ chế giãn mạch của capsaicin

Để hiểu vì sao một gia vị gây cảm giác bỏng rát lại có thể hạ huyết áp, cần nhìn vào cấp độ tế bào nội mô mạch máu. Khi chúng ta ăn ớt, capsaicin liên kết và kích hoạt một kênh thụ thể cảm giác có tên gọi là TRPV1 (Transient Receptor Potential Vanilloid 1) ^[1], ^[2]. Thụ thể này không chỉ tồn tại ở các đầu mút dây thần kinh cảm giác nhận biết nhiệt độ và cảm giác đau, mà còn được biểu hiện trực tiếp trên bề mặt các tế bào nội mô lát trong lòng mạch và tế bào cơ trơn mạch máu ^[4], ^[2].

Khi capsaicin kích hoạt thụ thể TRPV1 trên tế bào nội mô, nó kích thích chuỗi phản ứng liên quan đến enzym tổng hợp oxit nitric nội mô (eNOS), thúc đẩy phosphoryl hóa protein kinase A và gia tăng giải phóng oxit nitric (NO) ^[1], ^[5], ^[6]. Phân tử NO đóng vai trò như một tín hiệu phát đi lệnh thư giãn cho các tế bào cơ trơn bao quanh động mạch, giúp lòng mạch giãn nở, giảm sức cản ngoại vi và từ đó làm giảm áp lực dòng máu ^[1], ^[5].

Bên cạnh con đường nội mô phụ thuộc NO, capsaicin tác động lên các sợi thần kinh cảm giác nhạy cảm capsaicin, kích thích giải phóng các neuropeptide có tác dụng giãn mạch cực mạnh, tiêu biểu là peptide liên quan đến gen calcitonin (CGRP) và chất P (substance P) ^[1], ^[4], ^[5]. Sự phối hợp đồng thời giữa việc giải phóng neuropeptide từ đầu mút thần kinh và kích thích tổng hợp NO nội mô tạo nên cơ chế kép giúp cải thiện lưu lượng máu tại nhiều hệ mạch quan trọng, bao gồm động mạch mạc treo, động mạch vành và động mạch nền ^[1], ^[4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về capsaicin và huyết áp?

Tác động hạ áp của capsaicin đã được khảo sát qua nhiều mô hình thực nghiệm động vật và nghiên cứu trên người với các kết quả cụ thể:

Nghiên cứu trên động vật tăng huyết áp di truyền: Các thử nghiệm được thực hiện trên chuột tăng huyết áp tự phát (SHR) cho thấy việc bổ sung capsaicin liều thấp kéo dài vào khẩu phần ăn làm giảm huyết áp động mạch rõ rệt và cải thiện chức năng giãn mạch mạc treo phụ thuộc nội mô ^[1], ^[5]. Tác động này được xác nhận là biến mất khi sử dụng chất ức chế thụ thể TRPV1 (capsazepine) hoặc trên dòng chuột bị biến đổi loại bỏ gen TRPV1, chứng minh vai trò then chốt của thụ thể này ^[5], ^[6]. Đáng chú ý, ở chuột bị loại bỏ gen TRPV1, huyết áp ban đêm ghi nhận mức tăng cao bất thường ^[2].

Nghiên cứu trên chuột tăng huyết áp dễ đột quỵ (SHR-SP): Chế độ ăn chứa capsaicin giúp kích hoạt và gia tăng biểu hiện của eNOS tại mạch máu não, làm giảm độ dày lớp nội trung mạc của các tiểu động mạch nội sọ ^[1], ^[5]. Sự can thiệp này giúp trì hoãn thời điểm khởi phát biến cố đột quỵ và kéo dài thời gian sống trung bình của chuột thí nghiệm ^[1], ^[5], ^[6].

Nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn trên người: Một nghiên cứu dịch tễ học thực hiện trên 9.273 tình nguyện viên đã ghi nhận rằng những người có chế độ ăn chứa capsaicin thường xuyên có nguy cơ mắc bệnh tăng huyết áp thấp hơn đáng kể so với nhóm không tiêu thụ ^[2]. Dữ liệu này củng cố quan điểm cho rằng ớt trong bữa ăn hàng ngày có tiềm năng trở thành yếu tố bảo vệ tim mạch tự nhiên ^[2].

Thử nghiệm lâm sàng trên bệnh nhân tim mạch: Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng dạng bắt chéo trên những bệnh nhân mắc bệnh động mạch vành ổn định và có cơn đau thắt ngực, người tham gia được dán miếng dán capsaicin qua da (loại thường dùng giảm đau lưng) hoặc miếng dán giả dược ^[1], ^[6]. Khi thực hiện nghiệm pháp gắng sức, thời gian trung bình cho đến khi xuất hiện ngưỡng thiếu máu cục bộ (đoạn ST chênh xuống 1 mm trên điện tâm đồ) ở nhóm dùng capsaicin đạt 424 giây, cao hơn có ý nghĩa thống kê so với mức 372 giây ở nhóm chứng ^[6]. Đồng thời, nồng độ NO trong máu của nhóm bệnh nhân này cũng tăng lên đáng kể, chứng minh capsaicin kích thích giãn mạch vành và cải thiện khả năng tưới máu cơ tim ^[1], ^[6].

Tác động bảo vệ trên não bộ, tim và thận

Không chỉ dừng lại ở việc tác động trực tiếp lên thành mạch ngoại vi, capsaicin còn can thiệp sâu vào các trung tâm điều hòa thần kinh và cơ quan bài tiết:

Tác động tại hệ thần kinh trung ương: Một nghiên cứu công bố năm 2023 trên chuột tăng huyết áp tự phát (SHR) 12 tuần tuổi đã tiến hành truyền capsaicin liên tục vào nhân cạnh não thất (PVN) thuộc vùng dưới đồi thông qua bơm thẩm thấu vi mô trong 28 ngày ^[7]. Kết quả cho thấy huyết áp của chuột bắt đầu giảm có ý nghĩa từ ngày thứ 16 trở đi ^[7]. Capsaicin tại vùng dưới đồi đã ức chế con đường tín hiệu viêm SIRT1/NF-kappaB/MAPKs, làm giảm nồng độ hormone căng thẳng norepinephrine (NE) và epinephrine (EPI) trong huyết tương, giảm sản sinh các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) và cải thiện tình trạng phì đại cơ tim cũng như nhịp tim ^[7].

Tác động tại thận: Kích hoạt thụ thể TRPV1 tại mô thận bởi capsaicin thúc đẩy giải phóng CGRP và chất P, dẫn đến giảm áp lực tưới máu thận, tăng độ lọc cầu thận (GFR), đồng thời gia tăng đào thải lượng muối và nước dư thừa ra ngoài qua đường nước tiểu ^[5]. Ở những động vật có khẩu phần ăn nhiều muối, capsaicin thể hiện khả năng ngăn ngừa sự gia tăng huyết áp ban đêm nhờ cơ chế điều hòa bài tiết dịch thể này ^[5], ^[6].

Tác động trên mảng xơ vữa động mạch: Ở chuột biến đổi gen ApoE thiếu hụt khả năng chuyển hóa lipid, việc bổ sung capsaicin làm chậm quá trình hình thành mảng xơ vữa thông qua việc tăng biểu hiện yếu tố phiên mã LXRalpha, hỗ trợ các tế bào bọt đào thải cholesterol ra ngoài, giảm tích tụ mỡ ở thành mạch ^[6]. Hoạt chất này cũng làm giảm nồng độ cholesterol toàn phần và triglyceride huyết tương ^[5].

Tác động tức thời đối lập với hiệu quả dài hạn

Để hiểu đúng về ớt, cần phân biệt giữa phản ứng cấp tính tức thời và lợi ích thích nghi dài hạn. Khi một lượng lớn capsaicin được đưa vào cơ thể đột ngột trong các nghiên cứu tiêm truyền thực nghiệm, động vật phản ứng theo một chuỗi biến thiên ba pha: tụt huyết áp tức thì do phản xạ vagal (phản xạ Bezold-Jarisch), tiếp theo là một pha tăng huyết áp trung gian, và cuối cùng là pha hạ áp kéo dài ^[2], ^[3]. Pha tăng huyết áp ngắn hạn này được xác định là có liên quan đến cơ chế phụ thuộc endothelin – một chất co mạch nội sinh mạnh ^[3].

Tương tự, các nghiên cứu thực nghiệm kích thích màng bụng bằng capsaicin liều cao (330 microM) hoặc acid cho thấy sự ức chế vận động dạ dày kèm theo dao động huyết áp thoáng qua trước khi ổn định ^[8]. Trong đời sống thực tế, cảm giác cay xé lưỡi từ một quả ớt quá cay có thể kích hoạt hệ thần kinh giao cảm phản ứng với cảm giác đau, gây tăng tiết adrenaline tạm thời, khiến nhịp tim tăng nhanh và huyết áp nhích lên trong chốc lát. Tuy nhiên, phản ứng này chỉ mang tính phòng vệ nhất thời của cơ thể trước cảm giác cay nồng, hoàn toàn khác với hiệu quả giãn mạch, giảm sức cản ngoại biên thu được khi tiêu thụ capsaicin ở liều lượng ẩm thực đều đặn qua từng ngày ^[1], ^[5], ^[7].

Những hiểu lầm phổ biến khi ăn ớt

Nhiều người lầm tưởng rằng càng ăn nhiều ớt, ăn càng cay thì mạch máu càng giãn và huyết áp càng hạ nhanh. Đây là quan điểm sai lầm nghiêm trọng. Việc dung nạp lượng ớt quá cay vượt ngưỡng chịu đựng không làm tăng thêm lợi ích bảo vệ nội mô mà ngược lại sẽ kích hoạt phản xạ co mạch do đau, gây kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa và tạo áp lực không cần thiết lên hệ thần kinh giao cảm ^[8], ^[3].

Một hiểu lầm khác là xem ớt như một phương thuốc thay thế thuốc điều trị tăng huyết áp. Dù capsaicin kích hoạt eNOS và thúc đẩy sản sinh NO giúp hạ áp trong các mô hình thực nghiệm ^[1], ^[5], nó chỉ đóng vai trò là một hoạt chất hỗ trợ từ dinh dưỡng. Người bệnh tăng huyết áp tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc theo toa của bác sĩ để chuyển sang chế độ "trị liệu bằng ớt".

Ngoài ra, nhiều món ăn cay hiện nay thường đi kèm với lượng muối rất cao (như muối ớt, lẩu cay nhiều gia vị nêm sẵn, đồ kho mặn đậm). Nếu tiêu thụ ớt cùng lượng muối dư thừa, tác hại giữ nước và co mạch của natri sẽ lấn át hoàn toàn lợi ích giãn mạch của capsaicin.

Ai nên thận trọng khi dùng ớt?

Mặc dù capsaicin mang lại nhiều triển vọng đối với hệ tuần hoàn ^[1], ^[2], một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý và kiểm soát lượng ăn:

• Người có bệnh lý dạ dày - tá tràng: Capsaicin kích thích đầu mút thần kinh cảm giác và có thể gây ức chế vận động dạ dày thoáng qua cũng như kích ứng vết loét, gây cồn cào, nóng rát thượng vị ^[8].
• Người mắc bệnh trĩ hoặc nứt kẽ hậu môn: Chất cay không được tiêu hóa hoàn toàn có thể gây kích ứng niêm mạc ống hậu môn khi đào thải, làm tăng cảm giác đau rát và khó chịu.
• Người có cơn tăng huyết áp kịch phát chưa kiểm soát: Cảm giác đau rát dữ dội khi ăn quá cay có thể kích hoạt phản ứng giao cảm làm huyết áp dao động nguy hiểm ^[3]. Nhóm này cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi thay đổi chế độ ăn.
• Người đang dùng thuốc chống đông hoặc thuốc tim mạch đặc trị: Cần thận trọng để tránh các tương tác chuyển hóa không mong muốn giữa thảo mộc, gia vị cay và dược phẩm.

Cách áp dụng ớt an toàn vào bữa ăn hàng ngày

Để tận dụng tối đa hoạt chất capsaicin mà không gây tổn hại cho dạ dày hay làm xáo trộn nhịp tim, bạn có thể thực hiện theo các hướng dẫn sau:

• Ăn với lượng vừa phải: Chỉ nên dùng ớt như một gia vị kích thích vị giác nhẹ nhàng. Một vài lát ớt tươi trong bữa ăn hoặc một lượng nhỏ ớt bột nguyên chất rắc lên món xào, món súp là đủ để kích hoạt các thụ thể TRPV1 mà không làm bỏng rát khoang miệng.
• Không ăn ớt khi bụng rỗng: Luôn kết hợp ớt cùng các món ăn giàu chất xơ, tinh bột hoặc chất béo lành mạnh để làm dịu niêm mạc dạ dày và hỗ trợ hòa tan capsaicin một cách từ từ.
• Ưu tiên ớt tươi tự nhiên: Sử dụng quả ớt tươi thay vì các loại tương ớt công nghiệp chứa nhiều chất bảo quản, đường tinh luyện và hàm lượng muối natri cao. Khi chế biến, có thể bỏ bớt hạt nếu hệ tiêu hóa nhạy cảm.
• Lắng nghe cơ thể: Mức độ dung nạp cay của mỗi người rất khác nhau. Nếu xuất hiện triệu chứng ợ chua, nóng rát dạ dày hoặc cảm giác tim đập thình thịch, cần giảm bớt lượng dùng ngay lập tức.

Lời kết

Ớt không phải là "thủ phạm" gây tăng huyết áp mạn tính như nhiều người vẫn nghĩ. Ngược lại, hoạt chất capsaicin trong ớt đã được khoa học chứng minh khả năng kích hoạt thụ thể TRPV1, giải phóng oxit nitric và các peptide giãn mạch, hỗ trợ duy trì huyết áp ổn định và bảo vệ thành mạch ^[1], ^[2], ^[5]. Tuy nhiên, ớt chỉ phát huy giá trị tốt nhất khi được thưởng thức ở mức độ chừng mực, kết hợp trong một lối sống vận động lành mạnh và chế độ ăn giảm muối khoa học.