Cây đầu rìu hoa chùy bảo vệ gan: Sự thật hay lời đồn?

Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ, dược liệu tự nhiên với hy vọng "mát gan", "giải độc" sau những đợt uống nhiều rượu bia hoặc khi cơ thể mệt mỏi. Trong số các thảo dược được truyền miệng gần đây, cây đầu rìu hoa chùy nổi lên như một phương thuốc giúp phục hồi tế bào gan và ngăn ngừa tổn thương gan cấp tính.

Thực tế, các hoạt chất chiết xuất từ rễ cây đầu rìu hoa chùy có ghi nhận khả năng bảo vệ tế bào gan trong ống nghiệm ^[1]. Tuy nhiên, những dữ liệu hiện có mới chỉ dừng lại ở mức thử nghiệm tế bào và mô hình tiền lâm sàng, chưa có bằng chứng xác thực trực tiếp trên cơ thể người bệnh.

Cây đầu rìu hoa chùy và bối cảnh sử dụng trong y học

Cây đầu rìu hoa chùy, có tên khoa học là Luvunga scandens (Roxb.) Buch. - Ham. ex Wight & Arn, thuộc họ Cam chanh (Rutaceae) ^[1]. Đây là loài thực vật dạng leo, phân bố ở một số vùng nhiệt đới châu Á, từ lâu đã có mặt trong các bài thuốc dân gian dùng để hỗ trợ sức khỏe.

Trong dân gian, các bộ phận của cây thường được thu hái để đun nước uống nhằm thanh nhiệt hoặc hỗ trợ các chứng bệnh liên quan đến đường tiêu hóa và gan mật. Tuy vậy, các bài thuốc truyền thống chủ yếu dựa trên kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ mà chưa qua phân tích độc tính hay đánh giá hàm lượng hoạt chất chuẩn hóa.

Sự quan tâm của giới khoa học đối với cây đầu rìu hoa chùy tăng lên khi nhu cầu tìm kiếm các hợp chất thiên nhiên giúp phòng ngừa và kiểm soát tổn thương gan ngày một cấp thiết, đặc biệt trong bối cảnh tỷ lệ viêm gan và nhiễm độc gan do thuốc hay hóa chất gia tăng.

Hoạt chất acridone alkaloid từ thân rễ cây đầu rìu hoa chùy

Để làm rõ tiềm năng thực sự của loài cây này, các nhà khoa học đã tiến hành phân tách các hợp chất hóa học có trong thân rễ của cây đầu rìu hoa chùy ^[1].

Nghiên cứu công bố năm 2019 đã sử dụng dịch chiết ethyl acetate từ phần thân rễ của Luvunga scandens ^[1]. Bằng các phương pháp sắc ký và phổ nghiệm cấu trúc hiện đại (IR, UV, HR-ESI-MS, NMR 1D và 2D), nhóm nghiên cứu đã phân lập và xác định được bốn hợp chất nhóm acridone alkaloid ^[1].

Trong đó, có một hợp chất acridone alkaloid hoàn toàn mới được đặt tên là Luvungaside A (hợp chất 1) ^[1]. Ba hợp chất còn lại là các acridone alkaloid đã từng được biết đến trong tự nhiên, bao gồm: 1,3-dihydroxy-2-methoxy-10-methyl-9-acridone (hợp chất 2), arborinine (hợp chất 3), và 1-hydroxy-3-methoxy-10-methyl-9-acridone (hợp chất 4) ^[1]. Đây là lần đầu tiên các hợp chất này được ghi nhận hiện diện trong loài Luvunga scandens ^[1].

Bằng chứng khoa học về khả năng bảo vệ tế bào gan

Sau khi phân lập thành công bốn hợp chất acridone alkaloid, các nhà nghiên cứu đã tiến hành đánh giá độc tính tế bào cũng như khả năng bảo vệ gan của chúng ^[1]. Thử nghiệm được thực hiện trên dòng tế bào ung thư biểu mô tế bào gan ở người (HepG2) bằng phương pháp xét nghiệm MTT ^[1].

Kết quả thử nghiệm cho thấy, ở nồng độ từ 10 đến 100 micromol (muM), cả bốn hợp chất từ cây đầu rìu hoa chùy đều thể hiện tác dụng bảo vệ tế bào gan một cách rõ rệt ^[1]. Tỷ lệ ngăn ngừa tổn thương tế bào của các hợp chất này dao động từ 81,1% đến 194,3% ^[1].

Để có cơ sở so sánh, nghiên cứu đã sử dụng quercetin làm chất đối chứng dương ^[1]. Quercetin là một chất chống oxy hóa tự nhiên phổ biến, đạt tỷ lệ bảo vệ tế bào là 49,0% trong cùng điều kiện thử nghiệm ^[1]. Như vậy, trong môi trường tế bào HepG2 nhân tạo, các hoạt chất từ thân rễ cây đầu rìu hoa chùy thể hiện khả năng bảo vệ tế bào cao hơn đáng kể so với chất đối chứng ^[1].

Dù kết quả ban đầu đầy hứa hẹn, nghiên cứu này mang tính chất thử nghiệm cơ bản trong phòng thí nghiệm (in vitro) ^[1]. Thiết kế nghiên cứu chỉ thực hiện trên dòng tế bào phân lập HepG2, chưa tiến hành thử nghiệm trên động vật sống hay trên cơ thể người ^[1]. Do đó, hiệu quả thực tế và khả năng dung nạp của các hoạt chất này khi đi qua đường tiêu hóa của người vẫn còn là dấu hỏi lớn.

Hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược "mát gan"

Rất nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính, uống càng nhiều nước sắc thảo dược thì gan càng nhanh hồi phục. Đây là một quan niệm sai lầm có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe.

Thứ nhất, việc một chiết xuất hay hợp chất đơn lẻ thể hiện hoạt tính tốt trong đĩa thí nghiệm hoàn toàn không đồng nghĩa với việc uống nước sắc từ cây tươi hoặc khô sẽ mang lại hiệu quả tương tự. Trong tế bào nuôi cấy, hoạt chất được tinh sạch và tiếp xúc trực tiếp với tế bào ^[1]. Khi uống vào cơ thể, dược chất phải trải qua quá trình hấp thu tại ruột, chuyển hóa qua gan và có thể bị đào thải hoặc biến đổi trước khi phát huy tác dụng.

Thứ hai, thân thảo hoặc rễ cây ngoài hoạt chất có lợi còn chứa hàng trăm tạp chất khác. Nếu sử dụng dược liệu không rõ nguồn gốc, bị nấm mốc hoặc nhiễm kim loại nặng, chính lá gan của người dùng sẽ phải làm việc kiệt lực hơn để giải độc, từ đó làm gia tăng nguy cơ suy gan cấp.

Cuối cùng, không ít người tự ý ngưng các loại thuốc điều trị viêm gan hoặc hạ men gan do bác sĩ kê đơn để chuyển sang dùng thảo dược truyền miệng. Quyết định này có thể khiến bệnh gan tiến triển âm thầm dẫn đến xơ gan hoặc suy gan không thể hồi phục.

Ai cần thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?

Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá mức độ an toàn và độc tính của cây đầu rìu hoa chùy trên người. Do đó, người dân tuyệt đối không tự ý tìm kiếm và sử dụng loại cây này như một biện pháp chữa bệnh gan tại nhà.

Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú là nhóm đối tượng đầu tiên cần tránh xa các loại thảo dược lạ chưa có nghiên cứu kiểm chứng, nhằm phòng ngừa nguy cơ ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của thai nhi và trẻ nhỏ.

Những người đang mắc bệnh gan mạn tính, viêm gan B, C, xơ gan hoặc đang bị suy gan cấp cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ y khoa hiện đại. Việc tự ý đưa các chiết xuất thảo mộc vào cơ thể có thể gây tương tác thuốc hoặc tăng gánh nặng chuyển hóa cho các tế bào gan đang bị tổn thương.

Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị bệnh lý mạn tính (như tim mạch, tiểu đường, huyết áp) cũng phải hết sức cẩn trọng và luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ dạng chế phẩm thảo dược bổ sung nào.

Áp dụng thực tế và lời khuyên bảo vệ gan đúng cách

Vì các nghiên cứu về cây đầu rìu hoa chùy mới chỉ giới hạn ở mức tế bào phân lập và chưa có quy định về liều dùng an toàn trên người ^[1], người tiêu dùng không nên tự ý mua bán hay sử dụng các bộ phận của loài cây này để tự trị bệnh.

Thay vì tìm kiếm các loại dược liệu truyền miệng chưa rõ độ an toàn, cách bảo vệ gan khoa học và bền vững nhất vẫn là duy trì lối sống lành mạnh. Gan có khả năng tự tái tạo rất tốt nếu được giảm bớt các tác nhân gây hại từ môi trường và chế độ ăn.

Người dân nên hạn chế tối đa việc tiêu thụ rượu bia, ăn chín uống sôi để tránh nhiễm ký sinh trùng và các loại virus lây qua đường tiêu hóa. Chế độ dinh dưỡng nên cân đối giữa các nhóm chất, tăng cường rau xanh, trái cây tươi và uống đủ nước mỗi ngày.

Ngoài ra, việc tiêm phòng vắc xin viêm gan, duy trì vận động thể chất thường xuyên và khám sức khỏe định kỳ để xét nghiệm men gan là các biện pháp chủ động, thiết thực giúp phát hiện sớm và bảo vệ gan một cách an toàn nhất.