Nhiều bài thuốc dân gian lưu truyền việc dùng cây đơn răng cưa (chi Maesa) để rửa vết thương, chữa mẩn ngứa hay viêm nhiễm ngoài da. Những kinh nghiệm truyền miệng này khiến không ít người băn khoăn liệu loài cây mọc hoang này có thực sự sở hữu khả năng diệt khuẩn mạnh mẽ như lời đồn thổi hay không.

Theo các nghiên cứu dược lý thực vật hiện đại, cây thuộc chi đơn răng cưa chứa nhiều hoạt chất sinh học đáng chú ý, nổi bật nhất là saponin và dẫn xuất quinone [1], [2]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học ghi nhận đặc tính kháng khuẩn của những chất này hiện mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro), chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người [3], [2].

Cây đơn răng cưa và kho tàng hóa thực vật phong phú

Cây đơn răng cưa thuộc chi Maesa (họ Đơn nem/Anh thảo - Myrsinaceae hoặc Primulaceae) phân bố phổ biến ở nhiều vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới [1], [2]. Trong y học cổ truyền tại nhiều quốc gia, các bộ phận của cây từ thân, rễ cho đến lá thường được dùng làm nước sắc hoặc giã nát đắp ngoài để điều trị vết thương, đau dạ dày và các bệnh nhiễm trùng [2].

Các phân tích hóa thực vật chuyên sâu cho thấy đơn răng cưa chứa một lượng lớn các chất chuyển hóa thứ cấp đa dạng [1]. Trong đó, nhóm hợp chất saponin triterpenoid và quinone (đặc biệt là benzoquinone) đóng vai trò trung tâm tạo nên những hoạt tính sinh học đặc thù của loài cây này [1], [2].

Bên cạnh hai nhóm hoạt chất chính, chiết xuất từ lá và các bộ phận của cây còn chứa nhiều hợp chất tự nhiên khác như flavonoid, axit phenolic, alkaloid, glycoside và steroid thực vật [1]. Những thành phần này hoạt động hiệp đồng hoặc độc lập, mang lại các tiềm năng chống oxy hóa và bảo vệ tế bào [1], [4].

Saponin và quinone: Hai "vũ khí" hóa học của đơn răng cưa

Nhóm hoạt chất đầu tiên thu hút sự quan tâm của giới khoa học là triterpene saponin dạng oleanane [3], [5]. Chiết xuất từ lá và gỗ thân cây đơn răng cưa chứa các phân tử saponin có cấu trúc phức tạp, bao gồm các chuỗi đường gắn vào khung triterpenoid [3], [5]. Các hợp chất saponin sở hữu tính hoạt động bề mặt, có khả năng tương tác với màng tế bào của các vi sinh vật gây hại [6].

Nhóm thứ hai là các hợp chất quinone, tiêu biểu như maesaquinone, kiritiquinon hoặc các dẫn xuất benzoquinone như maesanin và dihydromaesanin [1], [2]. Các nghiên cứu hóa thực vật chỉ ra rằng benzoquinone trong cây đơn răng cưa có khả năng ức chế các enzym viêm như 5-lipoxygenase và can thiệp vào sự phát triển của một số dòng tế bào [2].

Sự kết hợp giữa saponin và quinone tạo nên lớp rào chắn hóa học tự nhiên giúp cây chống lại các tác nhân gây bệnh từ môi trường sống [1], [2]. Khi được chiết xuất trong phòng thí nghiệm, các hợp chất này cũng bộc lộ khả năng ức chế nhiều loại vi sinh vật và virus [2], [6].

Bằng chứng kháng khuẩn: Nghiên cứu in vitro nói gì?

Để đánh giá thực hư khả năng tiêu diệt vi khuẩn của đơn răng cưa, các nhà khoa học đã tiến hành phân lập từng thành phần và thử nghiệm trực tiếp trên các đĩa thạch vi sinh [3].

Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã tiến hành phân tích dịch chiết metanol nước từ gỗ thân loài Maesa lanceolata [3]. Các nhà nghiên cứu đã phân lập được 4 loại triterpene saponin mới cùng nhiều hợp chất đã biết như chrysophanol, emodin, physcion, beta-amyrin và axit ursolic [3]. Cấu trúc hóa học của chúng được xác định rõ ràng thông qua kỹ thuật cộng hưởng từ hạt nhân 2D NMR đồng nhân và dị nhân [3].

Khi tiến hành thử nghiệm hoạt tính kháng khuẩn trong ống nghiệm (in vitro), dịch chiết thô của loài cây này tạo ra các vòng ức chế vi khuẩn có đường kính dao động từ 14 ± 0,2 mm đến 32 ± 1,1 mm [3]. Đáng chú ý, trong số các chất được phân lập, hợp chất saponin triterpene số 1 thể hiện khả năng kháng khuẩn mạnh nhất đối với tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus) với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) đo được là 25 mcg/ml [3].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của nghiên cứu này là thử nghiệm mới chỉ diễn ra trên các chủng vi khuẩn phân lập nuôi cấy nhân tạo [3]. Nghiên cứu chưa được mở rộng để đánh giá xem nồng độ 25 mcg/ml này có an toàn và hiệu quả khi tiếp xúc trực tiếp trên mô người hoặc vết thương hở hay không [3].

Bên cạnh vi khuẩn, các triterpenoid saponin phân lập từ các loài đơn răng cưa như Maesa lanceolata, Maesa chisia và Maesa indica còn được ghi nhận có hoạt tính diệt virus trực tiếp trong ống nghiệm [6]. Chúng thể hiện khả năng ức chế đối với virus Newcastle, virus vaccinia và virus herpes simplex tuýp 1 (HSV-1) [6].

Lợi ích tiềm năng và khoảng cách tới thực tế lâm sàng

Các dữ liệu nghiên cứu hiện có cho thấy chiết xuất đơn răng cưa chứa đựng tiềm năng tự nhiên lớn cho việc phát triển các chất sát trùng hoặc kháng khuẩn mới [3], [2]. Những hợp chất tự nhiên như saponin và tannin thường tạo ức chế lên vi khuẩn thông qua việc phá hủy màng tế bào, tương tác với protein hoặc ngăn chặn chuyển hóa lipid của vi khuẩn [4].

Ngoài ra, thử nghiệm trên động vật công bố năm 2024 đối với chiết xuất cồn từ lá cây Maesa indica trên chuột cống trắng bị tổn thương phổi do hóa chất kali dicromat cho thấy các tác dụng sinh học tích cực khác [1]. Chuột được cho uống chiết xuất với hai mức liều 25 mg/kg và 50 mg/kg liên tục trong 7 ngày trước khi gây tổn thương phổi [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất giúp giảm chất chỉ thị peroxy hóa lipid (MDA), tăng lượng glutathione khử (GSH), kích hoạt con đường bảo vệ tế bào PI3K/AKT và cải thiện bất thường mô học ở phổi chuột [1].

Mặc dù có nhiều triển vọng dược lý học, khoảng cách từ kết quả phòng thí nghiệm đến việc ứng dụng thực tế trên người vẫn còn rất xa [2]. Một bài báo tổng quan công bố năm 2025 về loài Maesa lanceolata đã nhấn mạnh rằng dữ liệu hiện tại phần lớn đến từ các thử nghiệm ống nghiệm và mô hình động vật; việc ứng dụng điều trị cần thêm các thử nghiệm lâm sàng bài bản trên người để xác minh hiệu quả và mức độ an toàn [2].

Thử nghiệm in vitro chỉ chứng minh hoạt chất có thể ức chế vi khuẩn trong điều kiện nuôi cấy lý tưởng [3]. Khi vào cơ thể người, các chất chuyển hóa qua đường tiêu hóa, gan, thận hoặc tiếp xúc trên vết thương có thể bị biến đổi sinh khả dụng, mất tác dụng hoặc thậm chí gây ra phản ứng bất lợi [2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây đơn răng cưa

Hiểu lầm phổ biến nhất là việc người dân đánh đồng kết quả "kháng khuẩn trong ống nghiệm" với công dụng "thay thế thuốc kháng sinh" [3], [2]. Nhiều người tin rằng dùng lá tươi đun nước uống hoặc ngâm rửa sẽ lập tức đẩy lùi các ổ nhiễm trùng nặng, đây là quan niệm rất sai lầm và tiềm ẩn nguy hiểm.

Hiểu lầm thứ hai là suy nghĩ thảo dược thiên nhiên thì tuyệt đối lành tính, không có tác dụng phụ. Thực tế, triterpene saponin là nhóm chất có đặc tính phá huyết (làm tan máu) và có thể gây độc cho tế bào nếu dùng không đúng cách hoặc dùng liều cao [5], [2]. Một số dẫn xuất benzoquinone phân lập từ chiết xuất đơn răng cưa cũng bộc lộ hoạt tính gây độc tế bào mạnh mẽ trên các dòng tế bào nghiên cứu [2].

Việc tự ý thu hái cây tươi ngoài tự nhiên để sử dụng còn dễ dẫn đến nhầm lẫn loài thực vật, hoặc sử dụng các bộ phận chứa hàm lượng hoạt chất không đồng đều, gây nguy cơ ngộ độc cấp tính hoặc tổn thương mô niêm mạc.

Ai nên thận trọng với loại cây này?

Do các nghiên cứu hiện tại chưa có dữ liệu an toàn trên người, nhiều nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng và không tự ý sử dụng các chế phẩm từ cây đơn răng cưa [2]:

  • Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Tuyệt đối không tự ý uống các loại nước sắc từ cây đơn răng cưa do chưa có dữ liệu nghiên cứu về tính an toàn trên thai nhi và trẻ sơ sinh [2].
  • Trẻ em: Hệ tiêu hóa và chức năng giải độc của gan, thận ở trẻ còn non nớt, dễ bị ảnh hưởng bởi các saponin có hoạt tính tiêu huyết [5], [2].
  • Người có vết thương hở sâu hoặc nhiễm trùng lan rộng: Không nên đắp lá tươi trực tiếp; việc đắp dược liệu chưa qua tinh chế dễ làm tăng nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn từ đất cát hoặc kích ứng hoại tử tế bào da.
  • Người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thảo dược lạ nào để tránh tương tác thuốc bất lợi.

Gợi ý tiếp cận và sử dụng an toàn

Khoa học hiện đại công nhận đơn răng cưa là nguồn tài nguyên thực vật giàu hoạt chất sinh học triển vọng [1], [2]. Tuy nhiên, việc khai thác dược tính của loại cây này cần được thực hiện qua các quy trình chiết xuất, chuẩn hóa hàm lượng nghiêm ngặt của ngành dược học [5].

Trong đời sống hằng ngày, nếu muốn ứng dụng kinh nghiệm dân gian để ngâm rửa ngoài da đối với các kích ứng nhẹ, người dân chỉ nên dùng một lượng vừa phải lá đã được rửa thật sạch, nấu sôi kỹ. Tuyệt đối không dùng thảo dược này để thay thế các loại thuốc kháng sinh, thuốc sát trùng hay phác đồ điều trị được bác sĩ chỉ định.

Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu nhiễm khuẩn nghiêm trọng như sưng nóng đỏ đau, mưng mủ, sốt cao hoặc tổn thương da kéo dài, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và điều trị kịp thời bằng các phương pháp chuẩn y khoa.

Tóm lại, cây đơn răng cưa sở hữu nguồn saponin và quinone phong phú với khả năng kháng tụ cầu vàng trong ống nghiệm đầy hứa hẹn [1], [3]. Dù vậy, người dân cần giữ cái nhìn khoa học, tỉnh táo trước các kinh nghiệm truyền miệng và luôn tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi sử dụng bất kỳ dược liệu tự nhiên nào cho sức khỏe.