Nhiều người truyền tai nhau dùng các loại cây cỏ dân gian để hỗ trợ kiểm soát đường huyết. Trong số đó, cây mấm (có tên khoa học là Capparis micracantha) thường được nhắc tới như một thảo dược tiềm năng. Tuy nhiên, liệu loài cây này có thực sự giúp hạ đường huyết ở người hay không vẫn là băn khoăn lớn của người bệnh tiểu đường.
Hiện tại, chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh cây mấm có tác dụng hạ đường huyết hay điều trị bệnh đái tháo đường. Những dữ liệu khoa học về hướng đi này chủ yếu dừng lại ở việc đánh giá hoạt tính ức chế enzyme tiêu hóa trong phòng thí nghiệm trên các loài thực vật nói chung.
Enzyme alpha-glucosidase và việc kiểm soát đường huyết
Để hiểu cách các thảo dược tác động đến đường huyết, cần nhìn vào quá trình tiêu hóa carbohydrate. Tinh bột từ thức ăn được enzyme alpha-amylase phân giải thành đường chuỗi ngắn như oligosaccharide và disaccharide [1]. Tiếp đó, enzyme alpha-glucosidase xúc tác thủy phân các liên kết alpha-1,4-glucopyranoside để chuyển hóa chúng thành đường đơn monosaccharide [2], [1].
Monosaccharide là dạng đường duy nhất ruột non có thể hấp thu trực tiếp vào tuần hoàn máu [3]. Quá trình giải phóng và hấp thu glucose này nhanh chóng làm tăng lượng đường huyết sau ăn [1]. Khi một hoạt chất ức chế được alpha-glucosidase, quá trình thủy phân tinh bột bị chậm lại [1]. Việc làm chậm hấp thu glucose tại ruột giúp kiểm soát và hạn chế đỉnh đường huyết sau bữa ăn [1], [3].
Chính vì cơ chế này, việc tìm kiếm các chất ức chế alpha-glucosidase được xem là chiến lược khả thi để phát triển các loại thuốc hỗ trợ điều trị đái tháo đường [2], [3]. Trên lâm sàng, hoạt chất acarbose thường được sử dụng làm thuốc chuẩn đối chứng trong các thử nghiệm đánh giá hoạt tính ức chế loại enzyme này [4], [5], [1], [3].
Bằng chứng phòng thí nghiệm về các chất ức chế enzyme
Hiện tại, không có nghiên cứu lâm sàng nào được ghi nhận về hiệu quả hạ đường huyết của cây mấm (Capparis micracantha). Các bằng chứng hiện có về khả năng ức chế enzyme tiêu hóa đường mới chỉ được ghi nhận trên một số thảo dược và hợp chất khác trong phòng thí nghiệm.
Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã khảo sát dịch chiết lá cây Cassia alata trên mô hình ức chế enzyme alpha-glucosidase trong ống nghiệm [4]. Dịch chiết thô bằng methanol của loài này thể hiện giá trị IC50 đạt 63,75 ± 12,81 microg/ml, ức chế enzyme mạnh hơn chất chuẩn acarbose có IC50 là 107,31 ± 12,31 microg/ml [4]. Sau khi phân đoạn bằng các dung môi phân cực tăng dần, phân đoạn ethyl acetate cho giá trị IC50 là 2,95 ± 0,47 microg/ml và phân đoạn n-butanol đạt IC50 là 25,80 ± 2,01 microg/ml [4]. Hai phân đoạn này chứa chủ yếu kaempferol (56,7 ± 7,7 microM) và kaempferol 3-O-gentiobioside (50,0 ± 8,5 microM), cho thấy cơ chế tiềm năng là ức chế quá trình tiêu hóa tinh bột [4].
Cũng trong năm 2013, một nghiên cứu khác đánh giá dịch chiết lá cây Azadirachta indica trong ống nghiệm [6]. Kết quả ghi nhận dịch chiết nước ức chế alpha-amylase với IC50 là 9,15 mg/ml, trong khi dịch chiết acetone ức chế alpha-glucosidase mạnh nhất với IC50 là 5,00 mg/ml [6]. Nghiên cứu động học enzyme cho thấy cả hai loại dịch chiết đều thể hiện kiểu ức chế hỗn hợp phi cạnh tranh đối với hai enzyme này, có thể nhờ các hoạt chất như flavonoid, tannin và saponin [6].
Năm 2014, một nghiên cứu trên mô hình ống nghiệm và trên động vật đối với dịch chiết cồn của cây Alpinia calcarata cho thấy khả năng ức chế enzyme alpha-glucosidase phụ thuộc theo nồng độ [1]. Tỷ lệ ức chế đạt 6,2% ở nồng độ 50 microg/ml và tăng lên 59,4% ở nồng độ 500 microg/ml [1]. Khi đánh giá mô bệnh học gan trên chuột đái tháo đường, chuột bệnh không điều trị bị giãn xoang, thoái hóa lông tơ và hoại tử gan [1]. Nhóm chuột bệnh dùng dịch chiết Alpinia calcarata chỉ bị tụ tập lympho bào nhẹ quanh khoảng cửa, xoang gan xung huyết nhẹ, tĩnh mạch trung tâm bình thường và không xuất hiện hoại tử tế bào gan hay thoái hóa mỡ [1].
Năm 2018, nghiên cứu trên dịch chiết vỏ thân cây Chrysophyllum cainito L. ghi nhận giá trị IC50 ức chế alpha-glucosidase trong ống nghiệm là 1,20 ± 0,09 microg/ml, thấp hơn khoảng 200 lần so với acarbose [3]. Năm 2020, nghiên cứu trên quả loài Viburnum macrocephalum f. keteleeri đã phân lập được 8 glycoside lignan mới (viburmacrosides A-H) cùng 7 đồng phân đã biết [7]. Trong đó, hợp chất số 4 thể hiện hoạt tính ức chế alpha-glucosidase trong ống nghiệm với IC50 đạt 9,9 ± 0,6 microM và ức chế protein tyrosine phosphatase 1B (PTP1B) với IC50 đạt 8,9 ± 0,5 microM, ức chế alpha-glucosidase theo kiểu cạnh tranh [7].
Năm 2023, nghiên cứu tổng hợp chuỗi dẫn xuất bis-hydrazone gắn khung 1,2,4-triazole ghi nhận các chất thử nghiệm có giá trị IC50 từ 0,70 ± 0,05 đến 35,70 ± 0,80 microM đối với alpha-amylase và từ 1,10 ± 0,05 đến 30,40 ± 0,70 microM đối với alpha-glucosidase [5]. Các hợp chất số 17, 15 và 16 có hoạt tính cao với IC50 lần lượt là 1,10 ± 0,05; 1,50 ± 0,05 và 1,70 ± 0,10 microM đối với alpha-glucosidase, so với acarbose là 9,80 ± 0,20 microM [5].
Cơ chế hạ đường huyết từ thực vật theo tổng quan khoa học
Một tổng quan năm 2022 về các cây thuốc trị tiểu đường tại Ethiopia chỉ ra nhiều cơ chế tiềm năng của các hợp chất tự nhiên [8]. Hoạt chất từ thực vật có thể kích thích tổng hợp glycogen, giảm hấp thu glucose, kích thích giải phóng insulin từ tế bào beta hoặc tăng cường sử dụng glucose ở mô ngoại biên [8].
Ngoài ra, các hợp chất sinh học còn có thể chấm dứt stress oxy hóa trên tế bào beta, hỗ trợ phục hồi tế bào beta bị tổn thương, ức chế quá trình chết theo chương trình của tế bào và giảm tái hấp thu glucose tại thận [8]. Một số cơ chế khác bao gồm tăng cường tiêu thụ oxy tế bào, kích thích dịch chuyển các chất vận chuyển glucose như GLUT-4 và GLUT-2, kích thích adenosine monophosphate vòng (cAMP), cung cấp các nguyên tố thiết yếu cho tế bào beta như magie, canxi, mangan, kẽm, đồng hoặc chẹn kênh kali trên màng tế bào beta tuyến tụy [8].
Bên cạnh thực vật, một bài tổng quan năm 2023 cho thấy các chất chuyển hóa từ nấm thuộc các nhóm xanthone, phenanthrene, terpenoid, coumarin, isocoumarin, naphthalene, piperazine và polyketide cũng thể hiện hoạt tính ức chế alpha-glucosidase mạnh trong phòng thí nghiệm [2].
Giới hạn của bằng chứng hiện nay
Tất cả các dữ liệu tích cực về hoạt tính ức chế enzyme alpha-glucosidase nêu trên đều bắt nguồn từ các thử nghiệm ống nghiệm hoặc mô hình chuột thí nghiệm [4], [5], [6], [7], [1], [3]. Hoạt tính sinh học trong đĩa nghiệm không đồng nghĩa với tác dụng điều trị thực tế trên cơ thể con người.
Khi đưa vào cơ thể, dược chất phải trải qua quá trình hấp thu, chuyển hóa qua gan, phân bố và thải trừ phức tạp. Đặc biệt, đối với cây mấm (Capparis micracantha), hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng có kiểm soát nào đánh giá tính an toàn, sinh khả dụng và hiệu quả hạ đường huyết ở người bệnh đái tháo đường.
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng hoạt tính ức chế enzyme trong ống nghiệm với khả năng chữa khỏi bệnh tiểu đường. Việc một dịch chiết thực vật ức chế enzyme tiêu hóa trong phòng thí nghiệm chỉ là bước sàng lọc ban đầu, không thể xem là thuốc điều trị [2].
Một sai lầm nguy hiểm khác là tin rằng thảo dược thiên nhiên hoàn toàn vô hại nên có thể tự ý sắc uống lượng lớn thay thế thuốc chỉ định. Khi người bệnh tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa để dùng cây mấm, đường huyết có thể tăng vọt không kiểm soát, dẫn tới nhiều biến chứng cấp tính và mạn tính nghiêm trọng.
Ai nên thận trọng?
Chưa có nghiên cứu an toàn nào về cây mấm trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ em, người cao tuổi hay người có bệnh nền suy gan, suy thận. Những đối tượng này tuyệt đối không tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ cây mấm.
Người bệnh đang dùng các thuốc hạ đường huyết như metformin, sulfonylurea hay insulin cần đặc biệt cẩn trọng. Việc tự ý kết hợp các dịch chiết thảo dược không rõ liều lượng có thể gây tương tác thuốc khó lường hoặc làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức.
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn
Người bệnh đái tháo đường không nên tìm kiếm các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng từ cây mấm để tự điều trị. Nền tảng quan trọng nhất trong kiểm soát đường huyết luôn là duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, giảm tiêu thụ tinh bột tinh chế, tăng cường chất xơ và uống đủ nước mỗi ngày.
Việc vận động thể chất thường xuyên và tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ dùng thuốc do bác sĩ chuyên khoa chỉ định là yếu tố quyết định để ổn định chỉ số đường huyết. Nếu muốn sử dụng bất kỳ thảo dược hỗ trợ nào, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được tư vấn lượng dùng vừa phải và an toàn.
Khoa học hiện đại chỉ mới ghi nhận hoạt tính ức chế enzyme tiêu hóa đường của một số dịch chiết thực vật trên mô hình phòng thí nghiệm [4], [1], [3]. Cây mấm chưa có dữ liệu lâm sàng chứng minh hiệu quả chữa bệnh ở người. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, không tự ý ngưng thuốc điều trị để tránh những rủi ro sức khỏe đáng tiếc.
