Cây phong hà có thực sự hạ men gan như lời đồn dân gian?

Nhiều người khi nhận kết quả xét nghiệm thấy men gan tăng cao thường có tâm lý lo lắng và vội vàng tìm kiếm các loại cây cỏ truyền miệng để "hạ men nhanh". Trong số đó, cây phong hà (tên gọi dân gian gắn liền với nhiều bài thuốc Nam giải độc) thường được đồn thổi là thần dược làm sạch gan chỉ sau vài lần sắc nước uống.

Tuy nhiên, câu trả lời dựa trên khoa học thực chứng là: Hiện nay chưa có đủ bằng chứng lâm sàng trên người để khẳng định cây phong hà có khả năng hạ men gan an toàn và hiệu quả. Mọi dữ liệu về tác dụng bảo vệ tế bào gan phần lớn mới chỉ dừng lại ở các nghiên cứu tiền lâm sàng trên mô hình động vật gặm nhấm bị gây độc nhân tạo, và việc tự ý dùng thảo dược chưa kiểm chứng có thể dẫn tới những rủi ro khó lường.

Men gan cao và cơ chế tổn thương tế bào gan

Men gan, bao gồm alanine aminotransferase (ALT) và aspartate aminotransferase (AST), là các enzyme nội bào nằm chủ yếu bên trong tế bào gan. Khi tế bào gan bị tổn thương, viêm hoặc hoại tử do virus, độc chất, rượu bia hay phản ứng oxy hóa, màng tế bào gan bị phá vỡ khiến các men này giải phóng ồ ạt vào máu, làm tăng chỉ số men gan trong xét nghiệm ^[1].

Về mặt sinh học, gốc tự do hydroxyl là một trong những tác nhân nguy hiểm nhất gây tổn thương oxy hóa nội bào ^[2]. Gốc tự do này hình thành từ quá trình stress oxy hóa, có khả năng khuếch tán tự do qua màng tế bào và mô, kích hoạt quá trình tự hủy (apoptosis) của tế bào biểu mô gan ^[2]. Khi gan phải chịu gánh nặng nhiễm độc cấp hay mạn tính, ty thể gan bị suy giảm chức năng, đồng thời các dấu ấn stress oxy hóa trong mô gan tăng vọt ^[3]. Bất kỳ dược chất nào muốn bảo vệ gan đều phải can thiệp được vào chuỗi quá trình này: dập tắt gốc oxy hóa, bảo tồn ty thể và ngăn ngừa sự thoái hóa phồng rộp của tế bào [2, 4].

Bằng chứng bảo vệ gan từ các mô hình thí nghiệm trên động vật

Để kiểm tra hoạt tính bảo vệ gan của các hợp chất tự nhiên, giới khoa học thường sử dụng mô hình tế bào HepG2 bị gây hại bởi H2O2 và mô hình tổn thương gan cấp tính trên loài gặm nhấm ^[2]. Chuột nhắt và chuột cống thường được lựa chọn do tính kinh tế và thời gian thử nghiệm ngắn, dù chúng không thể tái hiện toàn bộ phổ bệnh lý tổn thương gan do rượu như ở loài linh trưởng ^[2].

Các mô hình động vật gây độc gan kinh điển gồm có:

Mô hình gây độc bằng Thioacetamide (TAA) và thắt ống mật (BDL): Một nghiên cứu năm 2018 kiểm tra cơ chế bảo vệ gan trên chuột bị thắt ống mật (mô hình mạn tính) và chuột bị tiêm TAA (mô hình cấp tính) ^[3]. Khi gan bị phá hủy, chỉ số tổn thương huyết thanh và dấu ấn stress oxy hóa tăng vọt ^[3]. Việc can thiệp bằng hợp chất thử nghiệm betaine ở liều 10 mg/kg và 50 mg/kg qua đường tiêm màng bụng đã giúp giảm biến đổi mô bệnh học, giảm chỉ số stress oxy hóa, phục hồi chỉ số ty thể và giảm nhẹ dấu ấn sinh học độc tế bào gan ^[3].

Mô hình gây tổn thương bằng Carbon Tetrachloride (CCl4): Một nghiên cứu năm 2011 trên 54 chuột cống đực Sprague-Dawley chia thành 9 nhóm (6 con/nhóm), theo dõi trong 7 ngày ^[1]. Động vật bị gây tổn thương gan cấp bằng CCl4 để đánh giá hoạt chất thực vật ^[1]. Kết quả cho thấy hợp chất tự nhiên dihydromyrcenol làm giảm đáng kể tình trạng thoái hóa phồng và tế bào chết rụng, kéo theo sự thuyên giảm nồng độ men gan ALT và AST trong máu ^[1]. Tuy nhiên, chất geranyl formate cùng thử nghiệm chỉ có tác dụng một phần ở liều thấp và mất hoàn toàn tác dụng bảo vệ ở liều cao ^[1]. Điều này chứng minh rằng cùng là hợp chất chiết xuất thực vật, hiệu quả và liều lượng tác động trên men gan có sự chênh lệch rất lớn.

Mô hình gây độc phối hợp D-galactosamine và LPS: Nghiên cứu năm 2020 trên chuột cống bị gây độc gan bằng GalN/LPS cho thấy quá trình peroxide hóa lipid trong mô gan tăng cao, nhưng được đảo ngược khi dùng các dịch chiết lên men chứa hợp chất lưu huỳnh hữu cơ tự nhiên ^[4]. Một nghiên cứu trước đó năm 1996 cũng chỉ ra các hoạt chất ginsenoside từ thực vật giúp bảo vệ gan chuột trước tác nhân CCl4 và GalN/LPS ^[5].

Dù vậy, các nghiên cứu này chỉ phản ánh khả năng ức chế phản ứng viêm hoặc bảo vệ cấu trúc mô gan của các hoạt chất chiết xuất trong phòng thí nghiệm. Chúng chưa từng được chuẩn hóa thành các nghiên cứu lâm sàng trên người đối với cây phong hà.

Khoảng cách từ phòng thí nghiệm chuột đến cơ thể người

Một sai lầm rất phổ biến là đánh đồng kết quả bảo vệ gan trên chuột với việc chữa khỏi bệnh gan ở người. Mô hình chuột chỉ mô phỏng phản ứng nhiễm độc cấp tính trong vài ngày đến một tuần ^[1]. Trong khi đó, người bị men gan cao trong thực tế thường do các nguyên nhân phức tạp: viêm gan virus B, C mạn tính, gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa, tổn thương do thuốc kéo dài hoặc thói quen lạm dụng rượu bia nhiều năm.

Hơn nữa, chuyển hóa của loài gặm nhấm rất khác với sinh lý học cơ thể người ^[2]. Độc tính tích lũy, sinh khả dụng của hoạt chất sau khi uống, sự tương tác với các men cytochrom P450 ở gan người hoàn toàn chưa được làm rõ đối với các bài thuốc từ cây phong hà. Một thảo dược cho thấy phản ứng tích cực trên tế bào hoặc động vật nhỏ hoàn toàn có thể gây ngộ độc tế bào gan hoặc suy thận cấp khi người bệnh tiêu thụ một lượng lớn qua đường uống.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây thuốc hạ men gan

Nhiều người bệnh tin rằng men gan cao chỉ là tình trạng nóng trong và uống nước sắc phong hà sẽ giúp gan làm mát ngay tức thì. Đây là quan niệm sai lầm. Men gan chỉ là thước đo gián tiếp cho thấy tế bào gan đang bị hủy hoại. Uống các loại lá cây không rõ liều lượng có thể làm giảm tạm thời một số phản ứng viêm nhưng không giải quyết được căn nguyên gây bệnh (như virus đang nhân lên hay tình trạng ứ mỡ).

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "cây cỏ thiên nhiên thì vô hại, uống càng nhiều càng bổ". Thực tế, bất kỳ chất nào đưa vào cơ thể cũng đều phải chuyển hóa qua gan và đào thải qua thận. Nước sắc từ cây phong hà thu hái trôi nổi thường tiềm ẩn nguy cơ nấm mốc, tồn dư kim loại nặng hoặc lẫn tạp chất độc. Khi tế bào gan đang suy yếu, việc bắt gan xử lý thêm một lượng lớn dịch chiết thảo dược không rõ thành phần sẽ làm tăng nguy cơ suy gan cấp.

Nhóm người tuyệt đối không tự ý sử dụng

Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và không được tự ý dùng cây phong hà để chữa men gan:

• Người có bệnh gan mạn tính tiến triển như xơ gan mất bù, viêm gan virus đang hoạt động: Tự ý bỏ thuốc kháng virus để uống nước lá có thể gây bùng phát suy gan tối cấp.
• Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào về tính an toàn hay độc tính đối với thai nhi và trẻ sơ sinh.
• Người đang dùng các thuốc điều trị chuyển hóa qua gan: Hoạt chất không rõ trong phong hà có thể tương tác, làm biến đổi nồng độ thuốc trị tim mạch, tiểu đường hoặc thuốc chống đông.
• Người có tiền sử dị ứng với các loại thảo mộc hoặc cơ địa viêm da dị ứng.

Lời khuyên áp dụng thực tế và chăm sóc gan khoa học

Thay vì đặt niềm tin vào các lời đồn chưa được kiểm chứng, người bệnh khi phát hiện men gan tăng cao cần áp dụng các biện pháp khoa học:

• Khám chuyên khoa Tiêu hóa - Gan mật: Thực hiện các xét nghiệm để tìm chính xác nguyên nhân (xét nghiệm kháng nguyên virus, siêu âm gan, định lượng mỡ máu).
• Ngưng rượu bia và hạn chế độc chất: Loại bỏ triệt để các tác nhân gây độc tế bào gan phổ biến nhất.
• Chế độ dinh dưỡng lành mạnh: Bổ sung thực phẩm giàu chất chống oxy hóa tự nhiên, uống đủ nước, kiểm soát cân nặng nếu có gan nhiễm mỡ.
• Hỏi ý kiến bác sĩ: Nếu muốn dùng bất kỳ chế phẩm hỗ trợ gan nào, hãy mang sản phẩm hoặc đơn thuốc đến gặp bác sĩ điều trị để được tư vấn về liều lượng và độc tính.

Tóm lại, cây phong hà chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học đáng tin cậy nào chứng minh khả năng hạ men gan trên cơ thể người. Việc hạ men gan an toàn cần dựa trên chẩn đoán y khoa chính xác và phác đồ điều trị tận gốc nguyên nhân, không nên phó mặc sức khỏe lá gan cho các bài thuốc truyền miệng.