Cảnh giác cây cảnh quen thuộc trong vườn nhà
Nhiều gia đình Việt Nam yêu thích trồng cây cảnh trang trí khuôn viên, trong đó có cây nhài Nhật với đặc tính hoa đổi màu và mùi hương dễ chịu. Tuy nhiên, nhiều người nuôi thú cưng thường không chú ý đến nguy cơ cây cảnh gây ngộ độc cho vật nuôi. Chó và mèo với bản tính tò mò rất dễ gặm phải lá, thân hoặc hoa của các loại thực vật trồng trong sân vườn.
Dù nhài Nhật được cảnh báo chứa độc tố thần kinh nguy hiểm đối với thú nuôi, các tài liệu y khoa được cung cấp hiện nay lại hoàn toàn thiếu vắng nghiên cứu cụ thể về loài cây này cũng như hoạt chất brunfelsamidine. Đây là một khoảng trống dữ liệu lớn mà người nuôi thú cảnh cần hết sức lưu tâm khi tìm kiếm thông tin khoa học chính xác.
Khi vật nuôi nhai phải cây lạ hoặc hóa chất độc hại, các phản ứng ngộ độc thần kinh cấp tính có thể xảy ra nhanh chóng, đòi hỏi sự can thiệp y tế tức thì.
Nhài Nhật có độc không và cơ chế tác động
Theo các thông tin phổ thông trong chăm sóc thú y, nhài Nhật (thuộc chi Brunfelsia) thường được lưu truyền là chứa các hoạt chất nguy hiểm, đặc biệt là brunfelsamidine gây kích thích thần kinh trung ương và co giật ở chó mèo. Dù vậy, trong các trích đoạn dữ liệu khoa học được kiểm chứng tại đây, chưa có nghiên cứu nào cung cấp dữ liệu về cây nhài Nhật, độc chất brunfelsamidine hay ca lâm sàng ngộ độc trực tiếp do loài cây này gây ra.
Phần lớn các dữ liệu thực nghiệm hiện có trong tài liệu lại tập trung mô tả cơ chế gây độc thần kinh của các hợp chất hóa học và độc tố sinh học khác đối với người. Điển hình như các chất độc ức chế men hoặc tác động lên tế bào thần kinh, gây tổn thương sợi trục hoặc ảnh hưởng đến chất trắng não bộ [1, 2].
Đối với sinh vật nói chung, ngộ độc thần kinh thường dẫn đến tình trạng xáo trộn dẫn truyền điện học, gây run rẩy, co giật, suy hô hấp hoặc hôn mê sâu [1, 4]. Nếu vật nuôi nuốt phải các chất có hại, triệu chứng lâm sàng thường biểu hiện rất nhanh qua đường tiêu hóa và thần kinh vận động.
Nghiên cứu khoa học nói gì về nhiễm độc thần kinh
Do không có nghiên cứu về cây nhài Nhật trong trích đoạn, chúng ta chỉ có thể tham khảo các báo cáo lâm sàng về những dạng ngộ độc thần kinh khác đã được ghi nhận trong y văn để hiểu rõ mức độ nguy hiểm của các chất độc.
Một báo cáo ca bệnh năm 2009 mô tả trường hợp một phụ nữ 56 tuổi uống khoảng 500 mL thuốc trừ cỏ chứa muối glyphosate isopropylamine [1]. Bệnh nhân xuất hiện các biểu hiện nghiêm trọng gồm hạ huyết áp, hôn mê, tăng kali máu, suy hô hấp và suy thận [1]. Mặc dù được hồi sức tích cực bằng thở máy và lọc máu, bệnh nhân sau đó rơi vào trạng thái hôn mê tỉnh (vigil coma), chụp cộng hưởng từ cho thấy tổn thương lan tỏa hai bên chất trắng thân não và cầu não [1]. Giới hạn của báo cáo này là nghiên cứu trên một ca bệnh đơn lẻ do hóa chất trừ cỏ ở người, không phản ánh độc tính của cây cảnh trên thú nuôi [1].
Một nghiên cứu khác năm 2023 báo cáo hai ca bệnh bị nhiễm độc thần kinh muộn do phốt pho hữu cơ (OPIDN) xuất hiện sau vài tuần bị ngộ độc [2]. Tình trạng này liên quan đến tổn thương sợi trục ngọn chi trung ương - ngoại biên, cho thấy độc tính thần kinh có thể xuất hiện trễ sau khi các triệu chứng ban đầu đã thuyên giảm [2]. Dữ liệu này chỉ ghi nhận trên 2 trường hợp người tiếp xúc phốt pho hữu cơ, không liên quan đến nhài Nhật hay thú y [2].
Năm 2022, một nghiên cứu quan sát hồi cứu trên 72 bệnh nhân ngộ độc cấp glufosinate ammonium từ tháng 1/2005 đến tháng 12/2020 ghi nhận 44 bệnh nhân (chiếm 61,1%) biểu hiện triệu chứng nhiễm độc thần kinh [3]. Triệu chứng này xuất hiện sau thời gian tiềm ẩn trung bình khoảng 12 giờ [3]. Nghiên cứu chỉ ra tỷ lệ bạch cầu trung tính trên tế bào lympho (NLR) tăng cao độc lập và có giá trị dự đoán biến chứng thần kinh [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ áp dụng trên người ngộ độc thuốc diệt cỏ trong môi trường cấp cứu [3].
Ngoài ra, một bài tổng quan năm 2022 về các ca ngộ độc độc tố tetrodotoxin tại Pháp và vùng lãnh thổ hải ngoại ghi nhận từ năm 1959 đến năm 2020 cho thấy thời gian ủ bệnh trung bình là 241 phút (khoảng 4 giờ), trung vị 180 phút (3 giờ), dao động từ 10 phút đến 16 giờ [4]. Trong số 44 ca có mô tả lâm sàng, dấu hiệu thần kinh chiếm tỷ lệ cao nhất với 81,8% (36 ca), rối loạn tiêu hóa chiếm 54,5% (24 ca) [4]. Có 75,0% (33 ca) bị dị cảm, cùng các dấu hiệu như mất điều hòa vận động (10 ca), liệt tứ chi (7 ca), đau đầu (7 ca), mất phản xạ (5 ca) và hôn mê (2 ca) [4]. Giới hạn ở đây là nghiên cứu về độc tố sinh vật biển trên người, không phải độc chất thực vật trên thú cưng [4].
Giới hạn của bằng chứng hiện có
Tổng kết từ các nghiên cứu trên, toàn bộ bằng chứng khoa học có trong nguồn dữ liệu đều thực hiện trên người bị nhiễm độc do thuốc diệt cỏ, phốt pho hữu cơ hoặc độc tố sinh vật biển [1, 2, 3, 4].
Hoàn toàn chưa có nghiên cứu nào trong tài liệu này khảo sát trên đối tượng vật nuôi như chó, mèo. Đồng thời, không có dữ liệu định lượng về liều gây độc, nồng độ brunfelsamidine hay độc lực cụ thể của cây nhài Nhật.
Do đó, người nuôi không thể tự ý ngoại suy các kết quả lâm sàng trên người của những loại hóa chất khác sang mức độ tổn thương của vật nuôi khi tiếp xúc với hoa nhài Nhật.
Hiểu lầm thường gặp về cây cỏ sân vườn
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên trồng trong vườn đều lành tính và vật nuôi ăn lá cây chỉ là phản ứng tự nhiên để làm sạch dạ dày. Thực tế, rất nhiều loài thực vật có khả năng tích lũy độc tố sinh học để tự bảo vệ trước động vật ăn cỏ.
Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng độc chất chỉ gây rối loạn tiêu hóa nhẹ như nôn mửa hoặc tiêu chảy rồi tự khỏi. Tuy nhiên, như các dữ liệu về ngộ độc thần kinh cho thấy, nhiều loại độc tố có thể gây ủ bệnh âm thầm trước khi khởi phát các triệu chứng liệt cơ, co giật hoặc tổn thương thần kinh nghiêm trọng [2, 3, 4].
Cũng không nên tin vào các mẹo dân gian truyền miệng để chữa ngộ độc cho chó mèo tại nhà như cho uống nước đường, nước chanh hay tự ý gây nôn khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.
Ai và đối tượng nào nên thận trọng
Đối tượng cần được giám sát chặt chẽ nhất là chó và mèo cảnh, đặc biệt là thú non đang trong độ tuổi mọc răng, thích gặm cắn mọi đồ vật trong tầm với.
Những gia đình có khuôn viên vườn trồng nhiều cây cảnh lạ nhưng lại thả rông thú cưng cần đặc biệt cẩn trọng. Trẻ nhỏ trong nhà cũng là nhóm đối tượng dễ ngắt lá, hoa đưa vào miệng nghịch ngợm.
Nếu nghi ngờ thú cưng tiếp xúc với nguồn thực vật nghi có độc hoặc hóa chất độc hại, chủ nuôi cần đưa con vật đến cơ sở thú y ngay lập tức thay vì chờ đợi triệu chứng xuất hiện. Khi nghi ngờ người nhiễm độc chất độc hại, cần đến ngay cơ sở y tế cấp cứu [1, 3].
Áp dụng thực tế để phòng ngừa ngộ độc vật nuôi
Để đảm bảo an toàn cho thú cưng, giải pháp hữu hiệu nhất là kiểm soát môi trường sống, cách ly các khu vực trồng cây hoa cảnh khỏi tầm di chuyển của chó mèo.
Nên rào chắn cẩn thận quanh các gốc cây cảnh nghi ngờ có độc, hoặc dọn dẹp sạch lá rụng, hoa rụng và quả rụng trên mặt đất. Không để vật nuôi chơi đùa ở các khu vực mới phun thuốc trừ cỏ hay thuốc bảo vệ thực vật [1, 2, 3].
Nếu phát hiện thú cưng gặm phải cây nhài Nhật hoặc bất kỳ thực vật lạ nào và có biểu hiện run rẩy, nôn mửa hay co giật, hãy giữ bình tĩnh, chụp lại hình ảnh loại cây đó và đưa ngay con vật kèm mẫu cây tới trạm thú y gần nhất. Việc mang theo mẫu thực vật sẽ hỗ trợ bác sĩ thú y xác định phương hướng cấp cứu và điều trị triệu chứng chuẩn xác hơn.
Nhìn chung, dù dữ liệu khoa học về cây nhài Nhật chưa được cung cấp trong tài liệu đối soát, sự cẩn trọng với các loại cây cảnh trong nhà là điều không bao giờ thừa. Hãy luôn tạo không gian sống an toàn và tham vấn chuyên gia thú y khi phát hiện dấu hiệu bất thường ở vật nuôi.
