Nhiều người thường tin rằng cây cỏ tự nhiên luôn lành tính và có thể dùng tùy ý để bồi bổ hoặc giảm khó chịu khi mang thai. Tuy nhiên, việc sử dụng các loại thảo dược truyền thống, bao gồm cây râm, trong thai kỳ tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường.
Hiện tại, chưa có dữ liệu khoa học về độ an toàn của cây râm đối với phôi thai và người mẹ. Phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên tự ý dùng dược liệu này.
Nguy cơ tiềm ẩn từ thảo dược truyền thống khi mang thai
Nhiều sản phụ có tâm lý ngại thuốc tây nên tìm đến các bài thuốc dân gian với suy nghĩ nguồn gốc thiên nhiên sẽ không có độc tính [1]. Thực tế, thảo dược chứa nhiều hoạt chất sinh học phức tạp có khả năng tác động mạnh lên cơ thể mẹ và thai nhi [1]. Việc sử dụng bừa bãi có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc phôi thai, gây quái thai hoặc kích thích sảy thai [1].
Một số hợp chất trong thực vật có khả năng vượt qua hàng rào nhau thai để tiếp cận trực tiếp thai nhi đang phát triển [1]. Các chất chuyển hóa này có thể làm thay đổi nồng độ hormone, kích thích co bóp tử cung bất thường dẫn đến gián đoạn thai kỳ hoặc tạo ra dị tật bẩm sinh [1]. Tùy vào cơ chế hoạt động, có những loại cây an toàn ở giai đoạn này nhưng lại gây hại nặng nề ở giai đoạn khác của thai kỳ [1].
Bên cạnh tác động trực tiếp của hoạt chất, thảo dược còn tiềm ẩn nguy cơ tương tác bất lợi với các loại thuốc thông thường hoặc bị nhiễm tạp chất, kim loại nặng độc hại trong quá trình bào chế [2]. Việc thiếu kiểm định và quy định quản lý lỏng lẻo đối với thảo dược tại nhiều nơi càng làm gia tăng rủi ro cho thai phụ [1].
Bằng chứng khoa học về cây râm: Khoảng trống dữ liệu an toàn
Đối với cây râm, các y văn hiện nay hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng để xác định tính hiệu quả cũng như độ an toàn [2]. Không có dữ liệu ghi nhận hoạt chất của cây râm ảnh hưởng thế nào đến quá trình hình thành cơ quan của phôi thai.
Tình trạng thiếu dữ liệu này diễn ra phổ biến ở các thảo dược bản địa. Một đánh giá hệ thống năm 2017 tổng hợp 8 nghiên cứu cắt ngang trên 2.729 phụ nữ tại 7 quốc gia châu Á cho thấy có tới 47,01% sản phụ (1.283 người) dùng thảo dược [3]. Tuy nhiên, trong số 33 loại thảo mộc phổ biến được xác định, có 8 loại tiềm ẩn nguy cơ gây hại và 7 loại hoàn toàn không có thông tin an toàn trong tài liệu khoa học [3]. Cây râm nằm trong nhóm thảo dược thiếu cơ sở dữ liệu xác thực, do đó không thể coi là an toàn cho thai kỳ.
Một khảo sát năm 2004 trên 400 phụ nữ Na Uy cũng ghi nhận khoảng 40% trong số 144 người dùng thảo dược đã sử dụng các sản phẩm tiềm ẩn nguy cơ gây hại hoặc thiếu thông tin an toàn [2]. Việc đưa một dược liệu chưa rõ hồ sơ dược lý như cây râm vào cơ thể sản phụ tiềm ẩn nguy cơ đe dọa trực tiếp sự phát triển của thai nhi [2].
Các nghiên cứu quốc tế cảnh báo gì về thảo mộc trong thai kỳ?
Nghiên cứu đa quốc gia năm 2016 ghi nhận tỷ lệ dùng thảo dược chống chỉ định cao nhất ở khu vực Đông Âu với 33,1% [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng phần lớn các thảo mộc bị chống chỉ định do chứa các chất kích thích co bóp tử cung hoặc gây điều kinh, dẫn đến kết cục thai kỳ bất lợi [4]. Đáng chú ý, các khuyến cáo sử dụng thảo mộc chống chỉ định lại đến từ nhân viên y tế cao gấp 3 lần so với nguồn tin không chính thức [4].
Một nghiên cứu tổng quan năm 2014 đánh giá 671 bài báo khoa học, gồm 15 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên và 16 nghiên cứu không ngẫu nhiên, cho thấy phần lớn thảo dược thiếu bằng chứng tin cậy [5]. Ngoại trừ gừng có bằng chứng nhất quán giúp giảm buồn nôn và nôn, hầu hết các loại khác đều thiếu dữ liệu vững chắc [5]. Một số loại thảo mộc dùng theo kinh nghiệm dân gian để hỗ trợ sinh nở còn liên quan đến các biến cố bất lợi nghiêm trọng [5].
Năm 2024, một khảo sát trực tuyến trên 590 phụ nữ mang thai cho thấy 35,8% người tham gia có dùng thảo dược [6]. Lý do hàng đầu thúc đẩy họ sử dụng là niềm tin sai lầm vào tính an toàn của cây cỏ thiên nhiên và lời khuyên truyền miệng từ gia đình [6]. Phần lớn sản phụ đều có kiến thức rất hạn chế về các độc tính tiềm ẩn đối với thai nhi [6].
Nhiều báo cáo lâm sàng cũng ghi nhận các trường hợp tổn hại rõ rệt do dùng thảo dược bừa bãi. Điển hình như báo cáo năm 2016 về việc một sản phụ phải nhập viện cấp cứu vì đau bụng dữ dội sau khi sử dụng một loại nhựa cây thảo mộc gây kích ứng tử cung; các triệu chứng chỉ chấm dứt khi ngừng dùng [7]. Một bài tổng quan y khoa năm 2012 nhấn mạnh tất cả các sản phẩm thảo mộc cần được nhìn nhận hết sức thận trọng, đặc biệt trong 3 tháng đầu thai kỳ [8].
Những hiểu lầm nguy hiểm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo mộc tự nhiên thì không có tác dụng phụ" [1]. Thực tế, giới khoa học đã chứng minh các hợp chất tự nhiên có hoạt lực sinh học rất mạnh và hoàn toàn có thể gây độc cho phôi thai [1]. Việc không bị gắn nhãn cảnh báo hóa chất không đồng nghĩa với việc dược liệu đó lành tính cho phụ nữ mang thai [1].
Một ngộ nhận khác là thảo dược dùng được cho người bình thường thì bà bầu cũng dùng được. Cơ thể phụ nữ mang thai có sự thay đổi lớn về huyết động học, chức năng gan thận và sự hiện diện của bánh nhau [1]. Các chất có thể vô hại với người lớn lại có khả năng làm biến đổi nội tiết, kích thích tử cung hoặc tích tụ gây dị tật cho phôi thai [1].
Nhiều người cũng tin rằng các bài thuốc bí truyền hay cây cỏ quanh nhà như cây râm có thể dùng thay thế thuốc tây để trị bệnh nhẹ mà không cần hỏi bác sĩ [4, 6]. Niềm tin này khiến thai phụ đối mặt với nguy cơ dùng phải thảo dược chống chỉ định mà không hay biết [4].
Đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Phụ nữ trong 3 tháng đầu thai kỳ là nhóm dễ tổn thương nhất trước các hợp chất thảo dược [8]. Đây là giai đoạn các cơ quan quan trọng của phôi thai đang phân chia và hình thành, nên việc tiếp xúc với hoạt chất lạ rất dễ gây quái thai hoặc đình chỉ thai nghén [1].
Những người có tiền sử sảy thai, sinh non, dọa sảy thai hoặc tử cung nhạy cảm tuyệt đối không dùng cây râm hay bất kỳ loại cây cỏ nào chưa được chứng minh an toàn [1, 2]. Hoạt tính kích thích co bóp tử cung tiềm ẩn có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng [1, 2].
Phụ nữ đang cho con bú cũng không nên tự ý dùng các thảo dược chưa rõ dữ liệu [8]. Nhiều hoạt chất từ cây cỏ có thể bài tiết qua sữa mẹ và gây độc cho trẻ sơ sinh có hệ chuyển hóa chưa hoàn thiện [2].
Người mang thai có bệnh lý nền như tim mạch, gan, thận hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị theo toa cần đặc biệt tránh xa thảo mộc truyền miệng để hạn chế tương tác thuốc nguy hiểm [2].
Khuyến cáo áp dụng và lời khuyên thực tế
Thai kỳ không phải là một tình trạng bệnh lý đòi hỏi phải liên tục bồi bổ bằng các loại thảo mộc hay thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc [8]. Khi xuất hiện các triệu chứng khó chịu như mệt mỏi, ốm nghén, thai phụ cần tham vấn trực tiếp bác sĩ sản khoa thay vì tự ý hái hoặc mua thảo dược để sắc uống [3, 4].
Tuyệt đối không sử dụng cây râm dưới bất kỳ hình thức nào (lá tươi, phơi khô, sắc nước, ngâm rượu hay thuốc bột) khi đang có thai hoặc nghi ngờ có thai. Không áp dụng các bài thuốc truyền miệng từ người thân hay internet khi chưa có hướng dẫn y tế chính thống [2, 6].
Nếu trước đó đã lỡ sử dụng cây râm hoặc các loại nước lá dân gian, thai phụ cần ngưng ngay lập tức. Trong các lần khám thai định kỳ, hãy thông báo đầy đủ cho bác sĩ sản khoa về tất cả các sản phẩm thảo mộc từng sử dụng để được theo dõi sát sao sự phát triển của thai nhi [6].
Duy trì lối sống lành mạnh bằng cách ăn uống cân bằng, uống đủ nước, nghỉ ngơi hợp lý và bổ sung vi chất theo đúng chỉ định của bác sĩ chuyên khoa là cách an toàn nhất để bảo vệ sức khỏe mẹ và bé. Mọi can thiệp bằng thảo dược đều phải đặt dưới sự giám sát chặt chẽ của chuyên gia y tế có chuyên môn [3].
