Nhiều người truyền tai nhau dùng cây sáng mắt (thường gọi là Eyebright) để uống hoặc nhỏ mắt với hy vọng "đánh bay" độ cận thị. Tuy nhiên, liệu một loại thảo mộc dân gian có thể thay đổi cấu trúc của đôi mắt và giúp người cận thị vứt bỏ cặp kính?
Câu trả lời dứt khoát từ nhãn khoa hiện đại: Cây sáng mắt hoàn toàn không thể chữa khỏi tật cận thị. Loại thảo dược này chỉ hỗ trợ làm dịu cảm giác mỏi mắt tạm thời, chứ không thể can thiệp vào chiều dài trục nhãn cầu hay cấu trúc quang học của mắt.
Bản chất của cận thị: Vì sao thảo dược không thể chữa khỏi?
Để hiểu vì sao cây sáng mắt không có tác dụng trị cận thị, trước hết cần nắm rõ bản chất giải phẫu của mắt. Tật khúc xạ xuất hiện khi có sự mất cân xứng giữa chiều dài trục nhãn cầu (chiều dài từ trước ra sau của mắt) và công suất quang học của mắt, khiến hình ảnh hội tụ sai lệch và dẫn tới nhìn mờ [1]. Hiện tượng tật khúc xạ chưa được chỉnh kính là nguyên nhân hàng đầu gây giảm thị lực ở trẻ em và là nguyên nhân phổ biến thứ hai gây mù lòa trên toàn thế giới [2, 6].
Cận thị thực thể là sự phát triển dài ra của trục nhãn cầu do tác động đan xen từ yếu tố di truyền lẫn môi trường sống [1]. Một khi trục nhãn cầu đã phát triển dài ra, không có loại thảo dược nào, bao gồm cả cây sáng mắt, có thể làm trục mắt ngắn lại.
Nhiều người lầm tưởng việc mắt nhìn sáng và dễ chịu hơn sau khi dùng thảo dược đồng nghĩa với việc độ cận đã giảm. Trên thực tế, đó chỉ là hiệu ứng giảm co thắt điều tiết hoặc giảm khô mỏi mắt nhất thời, hoàn toàn không làm thay đổi tật khúc xạ thực sự [1].
Mỏi mắt và cận thị giả: Ranh giới của sự nhầm lẫn
Hiện tượng mỏi mắt (asthenopia) thường phát sinh do làm việc quá mức ở cự ly gần [2]. Khi đọc sách cả ngày hoặc dùng thiết bị công nghệ kéo dài, khả năng điều tiết của thể mi bị ảnh hưởng, gây ra cảm giác mỏi quanh hốc mắt, giảm sức bền thị giác và thị lực mờ dần [2].
Tình trạng mỏi mắt này có thể dẫn đến hiện tượng cận thị tạm thời do làm việc cự ly gần [3]. Một nghiên cứu năm 2019 ghi nhận rằng độ khúc xạ (giá trị tương đương cầu) có xu hướng dịch chuyển tạm thời về phía cận thị sau các tác vụ nhìn gần, cho thấy sự thay đổi độ khúc xạ có thể phản ánh mức độ mỏi của mắt [3]. Trong một khảo sát dùng máy tính 30 phút, độ khúc xạ có dịch chuyển về phía cận thị dù chưa đạt ý nghĩa thống kê, nhưng thời gian làm việc trên màn hình càng kéo dài thì nguy cơ dịch chuyển cận thị tạm thời càng rõ rệt [3].
Cận thị tạm thời xuất phát từ sự co thắt của cơ thể mi, khác hoàn toàn với cận thị thực thể do trục nhãn cầu bị dài [1, 6]. Việc nghỉ ngơi hay dùng các biện pháp hỗ trợ chỉ giúp cơ thể mi thư giãn, đưa độ khúc xạ tạm thời về trạng thái ban đầu, chứ không làm giảm độ cận thật sự [1, 4].
Bằng chứng khoa học về mỏi mắt và yếu tố ảnh hưởng
Các nghiên cứu thực nghiệm đã phân tích nhiều nguyên nhân gây mỏi mắt và làm biến thiên thị lực:
Nghiên cứu năm 2019 về tác động của mệt mỏi thị giác cấp tính thực hiện trên 19 nữ sinh viên đại học khỏe mạnh (tuổi trung bình 21 ± 1 tuổi, chiều cao 159,9 ± 4,7 cm, cân nặng 54,0 ± 9,0 kg) thường xuyên dùng máy tính và điện thoại [3]. Trong số này, 7 người không đeo kính áp tròng hay kính gọng và làm bài kiểm tra bằng mắt trần [3]. Nghiên cứu kiểm tra giả thuyết nhìn màn hình VDT trong 1 giờ gây mỏi mắt và làm suy giảm hiệu suất nhận thức [3]. Kết quả cho thấy làm việc nhìn gần trên màn hình gây ra hiện tượng dịch chuyển cận thị tạm thời và mỏi mắt [3].
Một nghiên cứu năm 2025 thực hiện thử nghiệm trên trẻ em chia ngẫu nhiên thành nhóm can thiệp (85 trẻ) và nhóm đối chứng (85 trẻ) để đánh giá sự căng thẳng thị giác do màn hình máy tính [4]. Kết quả ở nhóm can thiệp cho thấy mức độ mỏi mắt giảm đáng kể, thị lực cải thiện và tật khúc xạ ghi nhận giảm 0,5 diop ở mỗi người tham gia với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p < 0,001) [4]. Ngược lại, nhóm đối chứng không có cải thiện thị lực hay giảm tật khúc xạ [4]. Điều này minh chứng việc giải tỏa căng thẳng thị giác có thể phục hồi phần thị lực suy giảm do điều tiết [4].
Loại ánh sáng làm việc cũng can thiệp trực tiếp vào cơ chế này. Nghiên cứu năm 1993 khảo sát 2 nhóm phụ nữ (mỗi nhóm 10 người, gồm nhóm có và nhóm không có tật khúc xạ) tiếp xúc với các nguồn sáng khác nhau: đèn huỳnh quang, đèn sợi đốt, đèn thủy ngân cao áp và đèn natri cao áp [5]. Dựa trên điểm nhìn gần và dung sai kính phân kỳ, nghiên cứu kết luận ánh sáng đèn natri gây mỏi mắt nhiều nhất, đặc biệt nghiêm trọng ở những người vốn đã có tật khúc xạ [5].
Nghiên cứu năm 2018 trên 60 người (30 nam, 30 nữ, độ tuổi 19–29) ngủ trong phòng thí nghiệm giấc ngủ trong 3 đêm liên tiếp để kiểm tra ánh sáng ban đêm [6]. Sau khi 6 người rút lui (còn lại 54 người), kết quả chỉ ra ngủ dưới ánh sáng 5 lux hoặc 10 lux làm giảm thời gian vỡ màng nước mắt (p = 0,015) và khoảng cách chớp mắt tối đa (p = 0,010), đồng thời tăng sung huyết kết mạc mũi và thái dương (p < 0,001 và p = 0,021) [6]. Riêng ánh sáng 10 lux làm tăng rõ rệt cảm giác mỏi mắt, đau nhức, khó tập trung thị giác và khó chịu mắt (p < 0,05) [6].
Nghiên cứu năm 2018 so sánh việc đọc sách trên iPad (26 người) và sách in (20 người) trong 1 giờ [7]. Nhóm dùng iPad có nguy cơ bị mỏi mắt nặng cao gấp 4,9 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,4 đến 16,9) so với nhóm đọc sách giấy, dù độ sáng môi trường giữa hai nhóm tương đương nhau (263,2 ± 77,9 lux so với 271,3 ± 104,1 lux, p = 0,77) [7]. Nghiên cứu chỉ ra rằng chất lượng hiển thị hình ảnh của màn hình điện tử thúc đẩy tình trạng căng thẳng thị giác nhiều hơn tài liệu in truyền thống [7].
Tất cả các thử nghiệm trên cho thấy mỏi mắt chịu chi phối bởi ánh sáng, màn hình và chế độ nghỉ ngơi của cơ thể mi, không có bằng chứng nào ghi nhận cây sáng mắt có thể đảo ngược trục nhãn cầu [1, 3, 5, 6, 8].
Hiểu lầm thường gặp về cây sáng mắt
Hiểu lầm lớn nhất là xem cây sáng mắt như một loại "thần dược" chữa cận thị mà không cần can thiệp y khoa. Người bệnh thường nhầm giữa việc giảm các triệu chứng viêm nhẹ, khô mắt hoặc mỏi mắt bên ngoài với việc phục hồi chức năng quang học bên trong nhãn cầu.
Một số người thậm chí tự ý hái cây thảo mộc tươi đun nước ngâm, đắp hoặc nhỏ trực tiếp vào mắt. Việc tự chế dung dịch nhỏ mắt tại nhà tiềm ẩn rủi ro nhiễm khuẩn rất cao, có thể gây viêm giác mạc, loét giác mạc và dẫn tới mất thị lực vĩnh viễn. Cây sáng mắt nếu có mặt trên thị trường cũng chỉ nên hiểu là thành phần hỗ trợ làm dịu bề mặt mắt hoặc chống oxy hóa nói chung, không có công năng trị tật khúc xạ.
Ai nên thận trọng?
Người mắc tật khúc xạ (cận thị, viễn thị, loạn thị) tuyệt đối không bỏ kính thuốc hoặc ngừng phác đồ theo dõi của bác sĩ chuyên khoa mắt để tự điều trị bằng thảo dược. Việc trì hoãn đeo kính điều chỉnh ở trẻ em có thể gây suy giảm phát triển thị lực và ảnh hưởng xấu đến sinh hoạt, học tập [2, 6].
Những người có bệnh lý giác mạc, viêm màng bồ đào, tăng nhãn áp hoặc mắt đang có vết thương hở không được tự ý sử dụng bất kỳ chế phẩm thảo mộc chưa qua kiểm duyệt y tế nào lên vùng mắt. Nếu muốn dùng các sản phẩm thực phẩm bổ sung có nguồn gốc cây sáng mắt, cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh phản ứng tương tác bất lợi.
Lời khuyên chăm sóc mắt khoa học thay vì tin vào thảo dược
Thay vì tìm kiếm phương thuốc chữa cận thị không có cơ sở khoa học, độc giả nên áp dụng các biện pháp bảo vệ chức năng thị giác đã được chứng minh:
- Quản lý thời gian nhìn gần: Tránh sử dụng màn hình điện tử kéo dài liên tục trên 1 giờ mà không nghỉ ngơi, nhằm ngăn ngừa hiện tượng dịch chuyển cận thị tạm thời và mỏi mắt [1, 8].
- Cải thiện môi trường ánh sáng: Tránh làm việc dưới nguồn ánh sáng dễ gây mỏi cơ thể mi như đèn natri [5]. Khi ngủ, cần giữ phòng tối hoàn toàn, tránh phơi nhiễm ánh sáng nhân tạo 5–10 lux để bảo vệ màng nước mắt và tránh khô rát mắt vào sáng hôm sau [6].
- Điều chỉnh màn hình: Tăng độ tương phản và cỡ chữ khi đọc tài liệu trên thiết bị điện tử để giảm áp lực lên cơ chế điều tiết [7].
- Thăm khám định kỳ: Đo khúc xạ bằng phương pháp chuẩn y khoa để phát hiện và chỉnh kính đúng độ, ngăn ngừa suy giảm thị lực học đường [2, 7].
Chăm sóc mắt cần dựa trên kiến thức giải phẫu và bằng chứng y học vững chắc. Cây sáng mắt không thể thu ngắn trục nhãn cầu để xóa bỏ độ cận, vì vậy người bệnh hãy duy trì lối sống điều độ, khám mắt định kỳ và tham vấn bác sĩ chuyên khoa thay vì tin theo những lời đồn thổi truyền miệng.
