Mỗi khi thời tiết giao mùa chuyển lạnh, mạng xã hội và các hội nhóm truyền tai nhau mẹo dân gian: bổ đôi củ hành tây rồi đặt ở góc phòng ngủ để "hút sạch" virus cảm cúm, giúp làm sạch không khí. Nhiều người tin rằng hành tây hoạt động như một chiếc máy lọc không khí tự nhiên, tự gom mầm bệnh về mình để bảo vệ sức khỏe gia đình.

Tuy nhiên, xét dưới góc độ vi sinh học và y khoa, quan niệm này hoàn toàn sai sự thật. Không có bất kỳ cơ chế sinh học nào cho phép một củ thực vật đặt tĩnh trong phòng có thể hút hay vô hiệu hóa virus lơ lửng trong không gian xung quanh.

Nguồn gốc lời đồn và cơ chế vi sinh thực tế

Tin đồn hành tây hút bệnh bắt nguồn từ châu Âu thời kỳ dịch hạch và đại dịch cúm thế kỷ trước, khi người dân tin vào thuyết "khí độc" (miasma) gây bệnh. Mùi hăng nồng của hợp chất lưu huỳnh bốc lên từ củ hành cắt lát khiến người ta lầm tưởng nó đang tạo ra một vùng đệm tiêu diệt tà khí và mầm bệnh.

Thực tế, virus cảm cúm lây lan qua các giọt bắn đường hô hấp hoặc các hạt khí dung cực nhỏ lơ lửng khi người bệnh ho, hắt hơi hay nói chuyện. Virus hoàn toàn không có khả năng tự bơi hay bị thu hút về phía một củ hành tây đặt tĩnh trên đĩa. Bản thân củ hành tây không phát ra lực hút cơ học hay điện tích để kéo các hạt vi sinh vật từ xa về phía bề mặt của nó.

Nếu quan sát thấy củ hành tây để lâu ngày bị chuyển màu thâm đen hay mềm nhũn, đó chỉ là quá trình phân hủy tự nhiên và phản ứng oxy hóa của tế bào thực vật khi tiếp xúc với không khí. Đó hoàn toàn không phải là bằng chứng củ hành đã "hút đầy độc tố và virus" như quan niệm truyền miệng.

Hành tây trong phòng thí nghiệm: Giá thể bị nhiễm bệnh

Trái ngược với niềm tin rằng hành tây có thể tiêu diệt hoặc hút sạch mầm bệnh, các nghiên cứu khoa học chuyên sâu lại chỉ ra điều hoàn toàn ngược lại. Các loại hành thực chất là nông sản nhạy cảm, dễ trở thành giá thể bị nhiễm nhiều loại vi khuẩn và virus nguy hiểm nếu có điều kiện thuận lợi.

Một nghiên cứu công bố năm 2011 khảo sát mức độ nhiễm bẩn virus trên nông sản tươi sống đã chỉ ra rằng các loại rau như xà lách và hành lá có thể bị lây nhiễm các loại virus đường ruột [1]. Thí nghiệm tiến hành khử hoạt tính của các mẫu đại diện norovirus người (gồm feline calicivirus - FCV và murine norovirus - MNV) trên bề mặt hành lá bằng khí ozone ở nồng độ 6,25 ppm trong thời gian từ 0,5 đến 10 phút [1]. Kết quả cho thấy nền thực phẩm (food matrix) của chính cây hành đóng vai trò như một màng bảo vệ virus, làm giảm đáng kể hiệu quả diệt virus của ozone so với môi trường nước cất [1]. Cụ thể, sau 5 phút xử lý ozone, lượng virus FCV trong nước cất giảm hơn 6 log TCID(50)/ml, nhưng trên hành lá chỉ giảm khoảng 2 log TCID(50)/ml [1].

Năm 2013, một nghiên cứu khác tập trung đánh giá việc xử lý mầm bệnh virus nội tại và virus bám trên bề mặt hành lá [2]. Các nhà khoa học đã cấy murine norovirus (MNV), virus viêm gan A (HAV) và adenovirus type 41 (Ad41) lên hành lá theo hai đường: nhỏ trực tiếp lên bề mặt hoặc đưa vào dung dịch thủy canh để cây tự hấp thu vào mô bên trong [2]. Các mẫu hành lá sau đó được xử lý bằng tia cực tím UV (240 mJ s/cm²), ozone (6,25 ppm trong 10 phút), áp suất cao (500 MPa trong 5 phút ở 20 độ C) hoặc phun canxi hypoclorit (150 ppm ở 4 độ C) [2]. Kết quả ghi nhận virus hoàn toàn có thể xâm nhập sâu vào bên trong các mô của cây hành và đòi hỏi các biện pháp can thiệp công nghệ cao mới có thể khử hoạt tính [2].

Không chỉ vậy, các nhà khoa học năm 2006 đã phát triển quy trình tách chiết và thử nghiệm hệ thống mồi RT-PCR nhằm phát hiện virus viêm gan A (HAV) và norovirus nhóm GII bám dính trên bề mặt hành lá [3]. Nghiên cứu chỉ ra nông sản tươi như hành có thể đóng vai trò là vật trung gian truyền tải các loại virus nguy hại cho người nếu bị nhiễm bẩn từ nguồn nước tưới hoặc người chế biến mang mầm bệnh [3]. Phương pháp rửa giải bề mặt với dung dịch đệm glycine pH 9,5 và kết tủa bằng polyethylene glycol (PEG) cho phép phát hiện mức nồng độ virus cực nhỏ trên hành [3].

Cây hành dễ tổn thương trước mầm bệnh sinh học

Bên cạnh virus đường ruột ở người, họ hành Allium còn là đối tượng tấn công trực tiếp của nhiều mầm bệnh nông nghiệp. Khi mô biểu bì bị tổn thương, hành trở thành môi trường lý tưởng cho vi sinh vật xâm nhập và phát triển, hoàn toàn không có khả năng tự miễn dịch hay làm sạch xung quanh.

Một nghiên cứu năm 2017 chứng minh sâu bọ trĩ (Thrips tabaci) cắn phá biểu bì tạo ra các vết thương hở, tạo điều kiện cho vi khuẩn Pantoea ananatis xâm nhập và gây bệnh thối tim ở hành tây [4]. Mật độ bọ trĩ càng cao thì mô hoại tử trên hành càng nặng nề [4]. Kính hiển vi huỳnh quang xác nhận vi khuẩn P. ananatis dễ dàng định cư trên các củ hành có vết thương rách lớp bảo vệ ngoài [4].

Nghiên cứu công bố năm 2013 về cơ chế lây nhiễm lá dẫn đến thối củ ở hành tây do vi khuẩn P. ananatis cũng xác nhận: trong số 18 chủng phân lập từ các củ hành có triệu chứng bệnh ở New York, có tới 14 chủng gây bệnh thực sự trên mô lá và củ [5]. Khi tiêm dưới biểu bì lá, 16% tổn thương lan rộng đến cổ hành và 11% tiếp tục ăn sâu vào trong củ, làm xuất hiện các vảy thối màu vàng nâu [5].

Ngoài ra, một báo cáo khoa học năm 2011 xác nhận virus đốm vàng diên vĩ (Iris yellow spot virus - IYSV) thuộc họ Bunyaviridae đã lây nhiễm và tàn phá hành tây tại Kenya và Uganda với tỷ lệ bệnh từ 27% đến 72% [6]. Các bằng chứng này khẳng định một điều rõ ràng: hành tây là một sinh vật sống có thể bị ốm, bị nhiễm virus và hoại tử mô khi lớp bảo vệ bị rách hở, chứ không phải một cỗ máy hút hay tiêu diệt mầm bệnh trong không khí [3, 6, 8].

Hiểu lầm thường gặp và rủi ro khi đặt hành trong phòng

Nhiều người lầm tưởng việc bổ củ hành tây để qua đêm rồi thấy mặt cắt thâm xỉn là dấu hiệu hành đã "gom hết virus" trong nhà. Thực tế, khi bị cắt rời, các tế bào thực vật vỡ ra, enzym tiếp xúc với hợp chất lưu huỳnh sinh ra khí syn-propanethial-S-oxide (chất gây cay mắt) và bắt đầu phân hủy hữu cơ.

Để một củ hành đã cắt dở ở nhiệt độ phòng trong nhiều ngày tạo ra môi trường ẩm ướt, giàu chất dinh dưỡng bề mặt cho nấm mốc và vi khuẩn ngoài môi trường phát triển tự do. Bào tử nấm mốc phát tán ngược vào không khí phòng kín có thể gây kích ứng mũi họng, làm trầm trọng thêm các cơn hen suyễn hoặc viêm xoang ở những người có đường hô hấp nhạy cảm.

Mùi hăng nồng nặc tích tụ trong phòng ngủ kín gió cũng có thể gây khó ngủ, cay mắt và khó chịu đường thở cho người già và trẻ nhỏ.

Nâng cao đề kháng chống virus bằng dinh dưỡng đúng cách

Thay vì đặt hành tây ở đầu giường với hy vọng vô căn cứ, việc bổ sung dưỡng chất qua chế độ ăn uống hằng ngày mới là biện pháp khoa học giúp cơ thể chống lại các bệnh do virus.

Một nghiên cứu công bố năm 2021 khảo sát mối liên quan giữa việc tiêu thụ các chất dinh dưỡng từ thực phẩm, thực phẩm bổ sung với tần suất và diễn tiến của các bệnh nhiễm trùng [7]. Kết quả cho thấy những người tiêu thụ các thực phẩm giàu vitamin C mỗi ngày có tần suất mắc nhiễm trùng do virus ở mức thấp (chỉ 1-3 lần mỗi năm) so với nhóm ít sử dụng (p < 0,001) [7]. Chế độ ăn nhiều thực phẩm chứa sắt vài lần mỗi tuần cũng đem lại kết quả tương tự (p < 0,001) [7].

Nghiên cứu này cũng ghi nhận diễn tiến bệnh nhẹ hơn đáng kể ở những người thường xuyên ăn các thực phẩm giàu axit béo omega-3 (p < 0,04), vitamin C (p < 0,001) và selen (p < 0,05) với tần suất nhiều hơn vài lần mỗi tuần [7]. Việc bổ sung vitamin D3 (hằng ngày hoặc vài lần mỗi tháng) cũng liên quan mật thiết đến việc giảm tần suất nhiễm virus tự báo cáo xuống mức thấp (p < 0,001) [7].

Đáng chú ý, nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ giữa việc ít lạm dụng thực phẩm chức năng bổ sung sắt với thời gian nhiễm bệnh ngắn hơn (chỉ kéo dài 1-3 hoặc 4-6 ngày, p < 0,05) [7]. Diễn tiến nhiễm trùng nhẹ cũng được báo cáo ở nhóm đối tượng không hoặc hiếm khi dùng các chất bổ sung như kẽm (p < 0,01), beta-carotene (p < 0,05) và vitamin A (p < 0,01) [7]. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hấp thụ dưỡng chất từ nguồn thực phẩm tự nhiên toàn phần hơn là lạm dụng viên uống bổ sung bừa bãi [7].

Ai nên thận trọng và cách bảo vệ phòng ngừa chuẩn y khoa

Những gia đình có trẻ sơ sinh, người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), hen suyễn hay người có cơ địa dị ứng nên tuyệt đối tránh việc để hành tây cắt lát trong phòng kín. Mùi tinh dầu cay nồng và nguy cơ phát tán bào tử mốc từ củ hành hỏng rất dễ kích hoạt các đợt co thắt phế quản cấp tính.

Để phòng ngừa cảm cúm và các bệnh lây qua đường hô hấp hiệu quả, các biện pháp dự phòng y tế cơ bản luôn là ưu tiên hàng đầu:

  • Tiêm vắc xin cúm nhắc lại định kỳ hằng năm theo khuyến cáo y tế.
  • Rửa tay thường xuyên với xà phòng và nước sạch trong ít nhất 20 giây, hoặc dùng cồn sát khuẩn.
  • Giữ không gian sống thông thoáng bằng cách mở cửa sổ vào những thời điểm trời khô ráo, sử dụng máy lọc không khí có màng lọc đạt chuẩn HEPA nếu cần.
  • Đeo khẩu trang đúng cách khi đến nơi đông người hoặc khi có triệu chứng cảm cúm để tránh phát tán virus ra cộng đồng.
  • Xây dựng chế độ ăn uống cân bằng, đa dạng thực phẩm giàu vitamin C, selen và omega-3 để củng cố hệ thống miễn dịch tự nhiên [7].

Hành tây là một loại thực phẩm bổ dưỡng khi được nấu chín hoặc chế biến trong các bữa ăn thường nhật. Tuy nhiên, việc gán ghép cho loại củ này khả năng "hút virus trong phòng" chỉ là một quan niệm truyền miệng thiếu căn cứ khoa học. Người dân không nên tin theo các phương pháp đồn thổi mà bỏ qua các bước phòng bệnh chuẩn mực, và cần thăm khám bác sĩ khi xuất hiện các triệu chứng sốt hoặc suy giảm hô hấp.