Nhiều người dân vùng nông thôn thường có thói quen hái các loại cây cỏ mọc hoang quanh bờ ao, đầm lầy về phơi khô sắc nước uống giải nhiệt hoặc làm thuốc nam theo kinh nghiệm truyền miệng. Trong số này, cây sậy xuất hiện rất phổ biến và hay bị thu hái nhầm lẫn giữa các loài khác nhau mà không hề hay biết về độc tính. Thực tế, loài sậy dại mang tên khoa học Arundo donax tiềm ẩn nhiều chất độc tự nhiên nguy hiểm, hoàn toàn không phải thứ có thể tùy tiện đun nấu làm nước uống hàng ngày.
Arundo donax chứa các hợp chất indole alkaloid tự nhiên độc hại, đặc biệt là bufotenidine và gramine [1]. Khi người dùng tự ý thu hái rễ hoặc thân cây về đun sắc, các chất độc hòa tan vào nước có thể gây ngộ độc cấp tính, rối loạn nhịp tim hoặc kích thích hệ thần kinh trung ương.
Bẫy ngộ độc từ thói quen hái thuốc nam bừa bãi
Tại các vùng đất ngập nước, ven sông hồ hoặc các bãi đất hoang ven đường giao thông, sậy phát triển rất rậm rạp. Vì hình thái bên ngoài của chúng mang màu xanh mướt, thân thảo rỗng giống các vị thuốc thanh nhiệt quen thuộc, không ít người tin rằng loài cây này lành tính, mát gan, bổ thận.
Tâm lý sính thảo dược tự nhiên và tin vào các bài thuốc dân gian vô căn cứ khiến việc hái cây cỏ hoang dại trở thành mối nguy hại lớn. Cây cỏ tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn, bởi trong cuộc chiến sinh tồn nơi hoang dã, nhiều loài thực vật đã tự tổng hợp các chất kịch độc để tự vệ.
Việc tự chẩn bệnh rồi tự làm thầy thuốc bằng cây cỏ ven đường biến nồi nước mát thành một dạng nước chiết độc tố. Người uống phải không chỉ đối mặt với nguy cơ kích ứng tiêu hóa dữ dội mà còn có thể bị tổn thương nội tạng nghiêm trọng nếu dung nạp phải các alkaloid độc hại.
Cơ chế tự vệ sinh học của cây sậy Arundo donax
Arundo donax L. là một loài thực vật xâm lấn mạnh mẽ, hiện nằm trong danh sách 100 loài sinh vật ngoại lai xâm hại tồi tệ nhất thế giới [1]. Để có thể sống sót, cạnh tranh và xâm lấn dữ dội tại các vùng đất mới, loài sậy này phát triển các cơ chế phòng thủ sinh hóa rất tinh vi trước động vật ăn cỏ và mầm bệnh [1].
Cơ chế phòng thủ chính của cây là việc sản sinh các hợp chất chuyển hóa thứ cấp thuộc nhóm indole alkaloid, tiêu biểu là gramine và bufotenidine, cùng các alkaloid khác [1]. Những chất này được cây tiết ra nhằm tạo độc tính đối với các loài động vật có vú ăn cỏ, côn trùng, tuyến trùng ký sinh cũng như nấm bệnh hoại sinh [1].
Khi các loài động vật hoặc con người ăn phải mô thực vật chứa alkaloid này, các phân tử indole alkaloid sẽ tác động thẳng vào hệ thần kinh và tế bào sống. Chúng hoạt động như một loại chất ngăn cản sinh học tự nhiên, khiến động vật ăn cỏ bị trúng độc để bảo vệ thân và lá của cây sậy không bị phá hủy [1]. Ngoài ra, cây còn tích tụ nồng độ cao thể silic (phytoliths), hỗ trợ bảo vệ khỏi sâu bệnh và động vật ăn cỏ [1].
Độc tính của gramine và bufotenine/bufotenidine dưới góc nhìn khoa học
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2025 về cơ chế xâm lấn của Arundo donax đã chỉ rõ sự hiện diện của indole alkaloid bên trong cây, gồm bufotenidine và gramine có khả năng gây độc cho động vật có vú [1]. Độc tính này giải thích vì sao chỉ có rất ít loài động vật hay mầm bệnh có thể gây tổn hại đáng kể đến sự phát triển của loài sậy này trong tự nhiên [1].
Cơ chế diệt sinh vật của gramine cũng được ghi nhận rõ nét trong một nghiên cứu công bố năm 2018 kiểm tra hoạt tính kháng vi tảo độc Prymnesium parvum [2]. Nghiên cứu tiến hành trên dịch chiết methanol từ cây sậy Arundo donax, phân tách thành các phân đoạn acid và trung tính/kiềm, kết hợp thử nghiệm trực tiếp hai thành phần hóa thực vật là gramine và skatole trong hệ thống nuôi cấy từng mẻ [2].
Kết quả thử nghiệm cho thấy phân đoạn trung tính/kiềm của dịch chiết thể hiện hoạt tính ức chế sinh trưởng và diệt tảo mạnh, trong đó ở nồng độ cao, khả năng diệt tảo diễn ra hoàn toàn và không thể phục hồi [2]. Khi kiểm tra riêng lẻ, hợp chất gramine thể hiện khả năng ức chế sinh trưởng tế bào tảo hiệu quả hơn skatole [2]. Đặc biệt, ở nồng độ cao nhất, gramine thể hiện hoạt tính kìm hãm tảo độc nhất vô nhị kéo dài trên 3 tuần, trong khi tác động của phân đoạn kiềm chỉ kéo dài không quá 6 ngày [2]. Điều này minh chứng gramine là một độc tố tế bào bền vững, có khả năng phong tỏa sự phân chia và ức chế sâu sắc tốc độ tăng trưởng của tế bào sống [2].
Bufotenidine (dẫn xuất gắn liền của bufotenine) là một hợp chất tác động mạnh lên hệ thần kinh và tim mạch. Tự ý đưa các alkaloid này vào cơ thể qua đường uống khi đun nấu cây sậy sẽ trực tiếp đưa các chất kìm hãm tế bào vào dạ dày và tuần hoàn máu.
Nhầm lẫn tai hại giữa sậy Arundo donax và vị thuốc Lô căn
Một trong những nguyên nhân lớn nhất dẫn đến các vụ ngộ độc sậy dại bắt nguồn từ sự nhầm lẫn giữa Arundo donax với loài sậy thông thường dùng trong y học cổ truyền gọi là Phragmites australis (vị thuốc Lô căn).
Nghiên cứu định danh dược liệu công bố năm 2017 đã chỉ ra rằng rễ của cây Arundo donax, cùng với Triarrhena lutarioriparia và Miscanthus sinensis, là những loại thường xuyên bị dùng làm giả hoặc mạo danh vị thuốc Lô căn chính phẩm (Phragmites Rhizoma thu hái từ rễ cây Phragmites australis) [3]. Nghiên cứu này phải áp dụng hệ thống so sánh hình thái học, đặc điểm vết bẻ, cấu trúc cắt ngang và vi học bột rễ để tìm ra các tiêu chuẩn phân biệt, giúp ứng dụng hợp lý nhóm thực vật hòa thảo [3].
Người dân bình thường khi đi rừng hoặc ra bãi sông không thể sở hữu kính hiển vi hay kiến thức giải phẫu học thực vật để phân biệt thân rễ của hai loài sậy này. Khi đào nhầm thân rễ của loài sậy mang độc tính Arundo donax về đun uống thay cho Lô căn để chữa viêm họng hay giải nhiệt, hậu quả ngộ độc hóa chất thực vật là điều tất yếu.
Nguy cơ tích tụ kim loại nặng từ đất ô nhiễm
Không chỉ tiềm ẩn độc tố nội sinh tự thân như gramine hay bufotenidine, cây sậy dại Arundo donax còn mang mối nguy ngoại lai rất lớn: khả năng hút và tích lũy kim loại nặng từ lòng đất.
Một nghiên cứu thực địa kéo dài 4 năm công bố năm 2018 tại vùng đất thải mỏ đồng đã so sánh 4 loài cây năng lượng thuộc họ hòa thảo gồm Miscanthus sacchariflorus, Miscanthus floridulus, Phragmites australis và Arundo donax [4]. Nghiên cứu nhằm kiểm tra tiềm năng xử lý ô nhiễm đất (phytoremediation) của các loài này dựa trên việc làm thay đổi tỷ lệ các phân đoạn kim loại nặng và hoạt tính men đất [4].
Kết quả cho thấy việc trồng các loài cây cỏ hòa thảo này, bao gồm cả Arundo donax, làm tăng tỷ lệ kim loại nặng liên kết với chất hữu cơ và giảm phân đoạn có thể trao đổi trong đất [4]. Khả năng sống sót bền bỉ của Arundo donax trên đất mỏ ô nhiễm đồng, cadimi, kẽm, chì chứng minh hệ rễ của loài cây này là cỗ máy sinh thái chuyên hấp thu và xử lý hóa chất độc hại [4].
Khi sậy hoang mọc ở các cống rãnh, mương nước thải khu công nghiệp hay ven đường lộ bụi bặm, rễ cây hoạt động như miếng bọt biển hút các ion kim loại nặng và độc chất ô nhiễm. Người đào rễ cây này về đun nước uống sẽ trực tiếp dung nạp thêm một lượng kim loại nặng nguy hiểm vào cơ thể, gây độc mạn tính cho gan và thận.
Ai tuyệt đối không được tự ý sử dụng cây sậy hoang?
Dù ở bất kỳ hoàn cảnh nào, việc sử dụng cây cỏ hoang dã không rõ nguồn gốc đều tiềm ẩn rủi ro, nhưng những nhóm người sau đây đối mặt với nguy cơ biến chứng nguy hiểm nhất:
- Người có bệnh lý tim mạch: Nhóm alkaloid trong sậy dại có thể gây biến đổi huyết áp, kích thích giao cảm hoặc làm rối loạn nhịp tim đột ngột.
- Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Độc tố tế bào gramine và các indole alkaloid có thể vượt qua hàng rào tự nhiên, gây co thắt hoặc ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của thai nhi.
- Người có bệnh nền về gan, thận: Gan và thận là nơi chuyển hóa, đào thải độc chất thực vật; chức năng suy giảm sẽ khiến độc chất tích tụ nhanh hơn, dẫn đến suy tạng cấp.
- Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Hệ thống miễn dịch và hàng rào niêm mạc ruột còn non nớt hoặc thoái hóa, rất dễ bị sốc độc tính.
Cách ứng xử an toàn với dược liệu họ hòa thảo
Để tận dụng các giá trị thảo dược thanh nhiệt giải độc mà không đánh cược mạng sống với các loài cỏ dại có độc, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc y tế:
Tuyệt đối không đào bới rễ cây, chặt tỉa thân sậy mọc hoang dã ngoài tự nhiên, ven mương máng, đầm lầy hay ven đường quốc lộ để chế biến nước uống gia đình [1, 3]. Các bãi sậy hoang thường tích lũy cả độc chất nội sinh và ô nhiễm môi trường [1, 3].
Nếu có nhu cầu dùng Lô căn (thân rễ cây sậy chuẩn Phragmites australis) làm thuốc thanh nhiệt giải độc, chỉ tìm mua tại các nhà thuốc y học cổ truyền, cơ sở đông dược có giấy phép hành nghề rõ ràng. Các cơ sở này có quy trình bào chế, định danh và kiểm nghiệm loại trừ thân rễ cây sậy độc Arundo donax [3].
Luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế trước khi sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào. Không bao giờ tự ý kết hợp các loại thảo mộc chưa qua phân loại vào nồi nước uống thường nhật.
Sậy hoang dã Arundo donax là một loài thực vật xâm lấn nguy hiểm chứa nhiều độc tố tự nhiên như gramine và bufotenidine nhằm chống lại động vật [1, 4]. Hãy thận trọng trước các bài thuốc dân gian truyền miệng và dừng ngay thói quen hái cây cỏ hoang dã về đun nước uống để bảo vệ sức khỏe của bản thân và gia đình.