Lời đồn dân gian về cây tầm sét
Nuôi con bằng sữa mẹ luôn là mong muốn lớn của nhiều sản phụ. Tuy nhiên, tình trạng thiếu sữa hoặc cảm giác không đủ sữa cho con bú khiến không ít bà mẹ rơi vào trạng thái hoang mang và lo lắng [1]. Để tìm kiếm giải pháp, nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian lưu truyền từ lâu đời.
Trong số các loại cây cỏ được truyền tai nhau, cây tầm sét (thường được biết đến với tên khoa học là Ipomoea digitata) hay các vị thảo dược lợi sữa cổ truyền luôn thu hút sự chú ý. Nhiều lời đồn cho rằng uống nước sắc từ củ hoặc thân cây tầm sét sẽ giúp sữa mẹ về tràn trề nhanh chóng. Những lời khuyên này chủ yếu lan truyền qua kinh nghiệm truyền miệng hoặc các hội nhóm trên mạng xã hội [2].
Liệu những kinh nghiệm này có cơ sở khoa học xác thực hay không? Đây là băn khoăn rất lớn của các bà mẹ đang trong giai đoạn cho con bú khi đứng trước quyết định sử dụng một loại thảo mộc chưa rõ kiểm chứng lâm sàng [1].
Cây tầm sét có thực sự giúp tăng tiết sữa mẹ?
Câu trả lời ngắn gọn dựa trên y học chứng cứ hiện tại: Chưa có bằng chứng khoa học đáng tin cậy nào trên người xác nhận cây tầm sét làm tăng tiết sữa mẹ.
Mặc dù trong y học cổ truyền, củ của cây tầm sét (Ipomoea digitata) được xếp vào nhóm dược liệu bổ dưỡng và hỗ trợ tiết sữa, nhưng y học hiện đại vẫn chưa ghi nhận thử nghiệm lâm sàng nào về công dụng này trên phụ nữ sau sinh. Các nghiên cứu hiện đại về cây tầm sét chủ yếu tập trung vào các đặc tính sinh học khác, chẳng hạn như hạ đường huyết trên động vật [3].
Hơn nữa, các tổng quan hệ thống về thảo dược lợi sữa phổ biến trên thế giới cũng không hề có tên cây tầm sét trong danh sách các chất có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng [4]. Do đó, người mẹ không nên vội vã dùng dược liệu này với kỳ vọng nó là "thần dược" gọi sữa về.
Khoa học nói gì về thành phần của cây tầm sét?
Để hiểu vì sao cây tầm sét được đồn đoán có nhiều công dụng, các nhà khoa học đã phân tích thành phần hóa học của phần củ cây. Qua chiết xuất, củ tầm sét (Ipomoea digitata) được ghi nhận có chứa các hoạt chất sinh học quan trọng, điển hình là flavonoids và beta-sitosterol [3].
Một nghiên cứu tiền lâm sàng công bố năm 2013 đã tiến hành thử nghiệm dịch chiết cồn-nước từ củ Ipomoea digitata trên chuột cống bị gây đái tháo đường bằng streptozotocin [3]. Thử nghiệm dùng liều 100 và 200 mg/kg dịch chiết trong 28 ngày để theo dõi nồng độ đường huyết và cân nặng của chuột [3]. Kết quả cho thấy dịch chiết củ tầm sét thể hiện hoạt tính hạ đường huyết đáng kể trong cả thử nghiệm cấp tính lẫn mạn tính [3].
Nghiên cứu cũng ghi nhận dịch chiết và đối chứng glibenclamide giúp ngăn ngừa mất trọng lượng cơ thể và duy trì cân nặng ổn định ở chuột bị bệnh [3]. Tác giả kết luận hoạt tính hạ đường huyết có thể do flavonoids và beta-sitosterol mang lại, dù cơ chế tác động chính xác vẫn chưa được xác định rõ [3]. Điều đáng lưu ý là nghiên cứu này hoàn toàn không đo lường hay chứng minh bất kỳ cơ chế nào liên quan đến sự tạo sữa hay hormone prolactin ở động vật nuôi con [3].
Dữ liệu lâm sàng về thảo dược lợi sữa trên người: Bức tranh thực tế
Khi mở rộng ra nhóm các chất kích thích tiết sữa (galactagogues), thực trạng nghiên cứu khoa học cũng cho thấy nhiều hạn chế đáng kể. Trong một đánh giá hệ thống năm 2016 về các chất kích thích tiết sữa dùng trong y học và thảo dược, các nhà khoa học đã tìm kiếm trên các cơ sở dữ liệu lớn như MEDLINE (PubMed), EBSCO và EMBASE từ ngày 15/7/2015 đến 18/8/2015 [4].
Kết quả đánh giá chỉ tìm thấy các thử nghiệm lâm sàng mù, có đối chứng với giả dược cho 2 loại thuốc tân dược (domperidone, metoclopramide) và 5 loại thảo mộc phổ biến gồm cỏ ca ri (fenugreek), thiên môn chùm (shatavari), kế sữa (silymarin), tỏi và chùm ngây (malunggay) [4]. Kết quả thử nghiệm của các thảo dược này rất hỗn hợp và chưa đồng nhất [4]. Nghiên cứu chỉ ra sự khan hiếm các thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao về công dụng làm tăng tiết sữa của thảo mộc [4].
Bên cạnh đó, các khảo sát y tế năm 2016 về trải nghiệm của nhân viên y tế cho thấy bằng chứng về hiệu quả của các chất kích thích tiết sữa vẫn còn thiếu do vắng bóng các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn [5]. Phần lớn các nghiên cứu đã thực hiện đều bộc lộ hạn chế về mặt thiết kế: tiêu chí chọn đối tượng không rõ ràng, tính toán cỡ mẫu chưa chuẩn, phương pháp ngẫu nhiên hóa mơ hồ và báo cáo tuân thủ kém [5]. Cơ chế sinh học của các hợp chất này hầu như vẫn chưa được biết rõ [5].
Một số nghiên cứu trên động vật từng ghi nhận hiệu quả kích sữa của các bài thuốc cổ truyền, ví dụ hạt cốm Mạch Đương Nhũ Thông (Maidang Rutong granule) trên mô hình chuột cống bị ức chế tiết sữa bằng l-dopa công bố năm 2007 [6]. Bài thuốc này giúp tăng lượng sữa, cải thiện cân nặng chuột con, đối kháng việc suy giảm prolactin huyết thanh và ngăn teo tuyến vú [6]. Dù vậy, kết quả từ các bài thuốc phối ngũ trên động vật không thể suy diễn nguyên vẹn cho cây tầm sét đơn lẻ trên người.
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược gọi sữa
Một trong những sai lầm phổ biến nhất của các sản phụ là tin rằng "cứ là thảo dược tự nhiên thì an toàn tuyệt đối". Thực tế, bất kỳ thảo mộc nào có chứa hoạt chất dược lý đều có thể tiềm ẩn tác dụng phụ hoặc tương tác không mong muốn [1]. Việc cây tầm sét thể hiện khả năng hạ đường huyết trên chuột cảnh báo nguy cơ hạ đường huyết ngoài ý muốn nếu dùng không đúng cách [3].
Hiểu lầm thứ hai là đánh giá hiệu quả kích sữa qua cảm nhận chủ quan hoặc các thông tin truyền miệng. Một khảo sát trực tuyến năm 2021 trên 1876 phụ nữ Úc từng hoặc đang cho con bú cho thấy có đến 60% (1120 người) dùng ít nhất một chất kích thích tiết sữa [2]. Đáng chú ý, 38% người dùng thảo dược hoặc thực phẩm lợi sữa nhận lời khuyên từ internet và 25% từ bạn bè [2].
Nhiều người tin rằng thảo mộc có tác dụng tức thì, nhưng khảo sát cho thấy mức độ hiệu quả cảm nhận dao động rất lớn [2]. Một khảo sát năm 2016 ghi nhận dù thiếu bằng chứng khoa học xác đáng, nhiều bác sĩ vẫn kê đơn hoặc khuyên dùng vì các phản hồi tích cực mang tính tâm lý từ người bệnh [5]. Thảo dược lợi sữa đôi khi chỉ mang lại lợi ích tâm lý giúp mẹ tự tin hơn, từ đó hỗ trợ việc tiết sữa gián tiếp chứ không hẳn do cơ chế dược lý tác động [5].
Ai nên đặc biệt thận trọng với cây tầm sét?
Do cây tầm sét (Ipomoea digitata) đã được chứng minh có tác dụng hạ đường huyết ở chuột cống thực nghiệm [3], người có tiền sử hạ đường huyết hoặc phụ nữ mắc đái tháo đường thai kỳ đang kiểm soát đường huyết cần hết sức thận trọng. Việc tự ý sắc nước uống có thể ảnh hưởng đến chỉ số đường huyết mà không hề kiểm soát được liều lượng.
Phụ nữ sau sinh đang cho con bú không nên tự ý tìm kiếm và uống nước cây tầm sét khi chưa có chỉ định hoặc tham vấn từ bác sĩ chuyên khoa. Trẻ sơ sinh bú mẹ rất nhạy cảm với các hợp chất lạ đào thải qua sữa mẹ. Việc dùng dược liệu chưa rõ hồ sơ độc tính và liều lượng an toàn trên người là một rủi ro không đáng có [4, 6].
Những bà mẹ có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị khác cũng tuyệt đối không dùng cây tầm sét kết hợp bừa bãi. Việc thiếu dữ liệu lâm sàng khiến nguy cơ tương tác thuốc trở nên khó lường [5].
Lời khuyên áp dụng thực tế để có nguồn sữa dồi dào
Để cải thiện tình trạng thiếu sữa mẹ, việc tìm kiếm sự tư vấn chuyên môn từ nhân viên y tế hoặc chuyên gia tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ là bước đi đầu tiên và quan trọng nhất [1]. Thay vì tìm kiếm các loại lá, rễ cây trôi nổi, người mẹ nên tập trung vào các nguyên lý tự nhiên đã được khoa học chứng minh.
Cơ chế tạo sữa hoạt động theo nguyên lý cung - cầu. Người mẹ cần cho con bú đúng khớp ngậm, bú thường xuyên và vắt cạn sữa sau cữ bú nếu cần thiết để kích thích tuyến sữa hoạt động mạnh mẽ hơn. Việc da tiếp da với bé cũng hỗ trợ kích thích cơ thể mẹ sản sinh hormone tạo sữa tự nhiên.
Về chế độ sinh hoạt, sản phụ cần uống đủ nước, duy trì khẩu phần ăn đa dạng, giàu dinh dưỡng và cố gắng ngủ đủ giấc. Tinh thần thoải mái, giảm căng thẳng là yếu tố quan trọng giúp phản xạ tiết sữa diễn ra thuận lợi [5]. Không tự ý mua và dùng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào khi chưa có hướng dẫn rõ ràng từ chuyên gia y tế [5].
Kết luận
Tóm lại, công dụng tăng tiết sữa của cây tầm sét cho đến nay vẫn chỉ dừng lại ở kinh nghiệm dân gian truyền miệng và hoàn toàn thiếu vắng các bằng chứng lâm sàng xác thực trên người. Mặc dù cây chứa các hoạt chất có tiềm năng sinh học như flavonoids hay khả năng hạ đường huyết trên động vật, việc sử dụng bừa bãi cho phụ nữ cho con bú tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Các bà mẹ hãy kiên nhẫn duy trì các biện pháp kích sữa khoa học, duy trì lối sống lành mạnh và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ thảo dược nào.
