Nhiều người bệnh xương khớp thường tìm đến các bài thuốc dân gian để giảm đau nhức, trong đó cây thanh táo là loại dược liệu quen thuộc trong vườn nhà. Mặt khác, những người có bệnh lý tim mạch, huyết khối lại phải duy trì thuốc chống đông máu tây y mỗi ngày. Khi sử dụng song song hai phương pháp này, không ít người băn khoăn liệu hoạt chất trong thanh táo có gây cản trở hay làm biến đổi tác dụng của thuốc chống đông hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là có nguy cơ tương tác bất lợi rất cao. Dù chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người về cặp đôi này, nhưng các dữ liệu dược lý cho thấy thanh táo có đặc tính kháng viêm giảm đau tương đương aspirin trên động vật, trong khi các hoạt chất tương tự aspirin khi phối hợp cùng thuốc chống đông sẽ làm tăng vọt nguy cơ xuất huyết nguy hiểm.
Thói quen dùng thảo dược và mối lo tương tác thuốc
Trong đời sống thường ngày, quan niệm "thuốc nam lành tính, không bổ ngang cũng bổ dọc" đã ăn sâu vào tiềm thức của nhiều người. Khi bị đau lưng, thoái hóa khớp hay chấn thương bầm tím, người bệnh thường tự ý hái lá thanh táo sắc uống hoặc giã nát đắp ngoài da. Việc này diễn ra âm thầm, nhiều khi người bệnh không hề thông báo cho bác sĩ điều trị tim mạch.
Trong khi đó, thuốc chống đông máu đường uống là nhóm thuốc có phạm vi điều trị hẹp và thường xuyên tiềm ẩn nguy cơ xuất hiện biến cố ngoại ý nghiêm trọng [1]. Khi người bệnh tự ý đưa thêm các chiết xuất thảo dược vào cơ thể, các hợp chất tự nhiên có thể tương tác với thuốc tây, làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu hoặc cộng gộp độc tính, đe dọa trực tiếp đến tính mạng.
Cây thanh táo tương tác với thuốc chống đông ra sao?
Cây thanh táo, tên khoa học là Justicia gendarussa Burm f., thuộc họ Ô rô (Acanthaceae), từ lâu đã được ghi nhận trong y học cổ truyền tại nhiều nước châu Á như Trung Quốc, Ấn Độ, Indonesia [1, 7]. Loài cây này chứa nhiều thành phần hóa thực vật phức tạp, nổi bật nhất là các nhóm alkaloid và flavonoid [1, 2].
Đối với hệ thống đông máu, nguy cơ tương tác lớn nhất đến từ tác dụng dược lý kháng viêm của thanh táo. Một nghiên cứu trên mô hình chuột bị viêm khớp đã chứng minh chiết xuất cồn của cây thanh táo có hoạt tính chống viêm tương đương với thuốc aspirin chuẩn [2].
Aspirin vốn là thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) kiêm thuốc chống kết tập tiểu cầu. Y văn dược lý quốc tế khẳng định việc dùng chung các thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc các thuốc kháng viêm không steroid với bất kỳ thuốc chống đông đường uống nào đều làm gia tăng đáng kể nguy cơ chảy máu [1]. Không những vậy, các thuốc kháng viêm không chứa steroid từ lâu đã được ghi nhận có tương tác lâm sàng quan trọng với thuốc chống đông máu [3]. Do đó, việc tự ý uống thanh táo khi đang dùng thuốc chống đông máu tạo ra nguy cơ xuất huyết kép vô cùng nguy hại.
Cơ chế khiến thảo dược làm tăng nguy cơ xuất huyết
Thuốc chống đông đường uống có cơ chế tác động rất phức tạp và chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố từ bên ngoài như chế độ ăn, bệnh lý đi kèm và các thuốc phối hợp [4]. Sự tương tác giữa thuốc chống đông và các hợp chất khác có thể xảy ra ở nhiều tầng nấc khác nhau: tại ruột, huyết tương thông qua việc gắn kết protein, biến đổi chuyển hóa tại gan hoặc tác động lên quá trình cảm ứng hay ức chế enzym [4].
Đối với thuốc chống đông nhóm kháng vitamin K như coumarin hay warfarin, tương tác thuốc là vấn đề đặc biệt nhạy cảm [3, 8]. Khi tương tác xảy ra, chúng thường dẫn đến hai thái cực: một là làm giảm tác dụng của thuốc dẫn đến nguy cơ hình thành cục máu đông gây tắc mạch, hai là làm tăng hoạt tính chống đông dẫn tới nguy cơ xuất huyết ồ ạt [5].
Các tương tác có ý nghĩa lâm sàng với warfarin thường liên quan đến các chất làm biến đổi enzym gan cytochrome 2C9 (CYP2C9), cytochrome 3A4 (CYP3A4) hoặc cả hai enzym này [1]. Đối với các thuốc chống đông đường uống thế hệ mới (DOACs), các chất làm thay đổi glycoprotein P (P-glycoprotein) có thể tương tác với tất cả các thuốc thuộc nhóm này, trong khi các chất tác động lên CYP3A4 có thể tương tác với rivaroxaban và apixaban [1].
Khi người bệnh nạp các flavonoid và alkaloid từ thanh táo vào cơ thể, các phân tử này có thể can thiệp vào quá trình chuyển hóa thuốc hoặc bổ trợ cho tác dụng chống đông, khiến máu khó đông hơn mức kiểm soát [1, 3]. Hậu quả là người bệnh có thể đối mặt với tình trạng chảy máu chân răng khó cầm, bầm tím lan rộng dưới da, xuất huyết tiêu hóa hoặc nguy hiểm nhất là đột quỵ xuất huyết não.
Nghiên cứu khoa học nói gì về cây thanh táo?
Để hiểu rõ hơn về tiềm năng và rủi ro của thanh táo, các nhà khoa học trên thế giới đã thực hiện nhiều thử nghiệm dược lý trên loài cây này:
Nghiên cứu công bố năm 2009 đã đánh giá tiềm năng chống viêm khớp của cây thanh táo (Justicia gendarussa) trên hai mô hình chuột cống trắng: mô hình viêm khớp do tá chất Freund và mô hình do collagen [2]. Động vật thí nghiệm được điều trị bằng dịch chiết ethanol của cây thanh táo và đối chứng với thuốc chuẩn aspirin [2]. Kết quả ghi nhận dịch chiết ethanol của thanh táo thể hiện hoạt tính chống viêm khớp đáng kể, tương đương về mặt thống kê với aspirin [2]. Kết quả này mở ra hướng nghiên cứu thảo dược trị viêm khớp nhưng đồng thời cũng là hồi chuông cảnh báo về nguy cơ tương tác tương tự aspirin khi dùng trên người bệnh tim mạch [3, 7].
Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2018 tập trung vào việc sàng lọc trên máy tính và đánh giá sinh học các hợp chất từ lá thanh táo [6]. Thử nghiệm mô phỏng gắn kết phân tử (molecular docking) bằng phần mềm Molegro Virtual Docker cho thấy các hợp chất alkaloid và flavonoid trong lá thanh táo có tương tác với thụ thể interferon-gamma (IFN-gamma) [6]. Trong thử nghiệm trên cơ thể sống (in vivo), các nhà nghiên cứu đã chia chuột nhắt trắng (Mus musculus) thành 9 nhóm và cho uống 3 loại chiết xuất lá thanh táo (chiết xuất cồn 70%, phân đoạn chiết xuất cồn 70% và chiết xuất nước) trong 14 ngày [6]. Kết quả cho thấy chiết xuất cồn 70% và chiết xuất nước làm tăng sinh IFN-gamma, trong khi phân đoạn cồn 70% không làm tăng chất này [6].
Cũng trong năm 2018, một thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) được tiến hành nhằm đánh giá hoạt tính kháng virus HIV của dịch chiết lá thanh táo trên dòng tế bào MT-4 [7]. Nghiên cứu đã theo dõi mức độ ức chế hiệu ứng ly giải tế bào sau thời gian nuôi cấy 4 ngày và 6 ngày [7]. Kết quả cho thấy phân đoạn chiết xuất cồn 70% từ lá thanh táo thể hiện hoạt tính kháng virus mạnh, đồng thời mô phỏng phân tử chỉ ra flavonoid trong lá cây có khả năng ức chế enzym sao chép ngược của virus HIV-1 [7].
Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng hiện nay
Qua các nghiên cứu trên, có thể thấy cây thanh táo chứa nhiều hoạt chất sinh học có giá trị. Các nghiên cứu bước đầu cho thấy tiềm năng chống viêm khớp [2], điều hòa miễn dịch qua IFN-gamma [6] và khả năng ức chế enzyme sao chép ngược của virus HIV [7]. Ngoài ra, tại một số vùng như Papua (Indonesia), thanh táo từng được người dân sử dụng như một biện pháp tránh thai cho nam giới [6].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn lớn nhất của y văn hiện tại: toàn bộ các nghiên cứu về hoạt tính của thanh táo mới chỉ dừng lại ở mô hình mô phỏng máy tính, tế bào trong ống nghiệm hoặc trên động vật gặm nhấm như chuột nhắt và chuột cống [1, 2, 7].
Hiện tại, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người để xác định liều lượng an toàn, độc tính tích lũy dài hạn cũng như mức độ tương tác trực tiếp giữa thanh táo và các thuốc chống đông máu. Vì vậy, việc suy diễn rằng thanh táo an toàn để uống chung với thuốc tây y là một nhận định thiếu căn cứ khoa học và tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây thanh táo
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng thảo dược hái từ cây cỏ tự nhiên thì không bao giờ tương tác với thuốc tân dược. Thực tế, các phân tử hóa học trong cây cỏ khi vào cơ thể vẫn chuyển hóa qua gan, thận và tác động lên các enzym chuyển hóa tương tự như thuốc tổng hợp [3, 6].
Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng tác dụng giảm đau của thanh táo với sự an toàn cho tim mạch. Nhiều người thấy uống nước lá thanh táo đỡ đau nhức khớp thì nghĩ rằng có thể thay thế thuốc tây y. Tuy nhiên, nếu một loại thảo dược có cơ chế giảm viêm khớp tương đương aspirin [2], nó cũng sẽ mang theo các nguy cơ của nhóm kháng viêm, bao gồm kích ứng dạ dày và tăng nguy cơ xuất huyết khi kết hợp với thuốc chống đông [3, 5].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng chỉ cần uống thảo dược cách xa giờ uống thuốc tây vài tiếng là an toàn. Nhiều hợp chất alkaloid và flavonoid khi đi vào cơ thể có thể gây ức chế hoặc cảm ứng các enzym chuyển hóa trong nhiều ngày, khiến nồng độ thuốc chống đông trong máu bị thay đổi kéo dài chứ không đơn thuần chỉ là sự cạnh tranh hấp thu tức thời tại ruột [3, 6].
Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng cây thanh táo?
Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng và không tự ý sử dụng các chế phẩm từ cây thanh táo:
Người đang điều trị bằng thuốc chống đông máu: Bất kể là thuốc kháng vitamin K kinh điển như warfarin hay các thuốc chống đông đường uống trực tiếp thế hệ mới (apixaban, rivaroxaban...), người bệnh tuyệt đối không nên dùng thanh táo vì nguy cơ xuất huyết khó lường [3, 8].
Người đang sử dụng các thuốc kháng viêm không steroid (NSAID), thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc thuốc chống trầm cảm nhóm ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin (SSRI), vì những thuốc này vốn dĩ đã làm tăng nguy cơ chảy máu khi phối hợp điều trị [3, 5].
Người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng, người có bệnh lý rối loạn đông máu hoặc sắp trải qua các phẫu thuật ngoại khoa, thủ thuật nha khoa.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Dữ liệu an toàn trên các nhóm đối tượng đặc biệt này hiện chưa có trong các nghiên cứu khoa học, do đó không được tùy tiện sử dụng.
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Nếu bạn đang phải dùng thuốc chống đông máu để phòng ngừa huyết khối, bảo vệ van tim hoặc điều trị rung nhĩ, hãy tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc của bác sĩ. Không tự ý uống kèm các loại nước sắc thảo dược truyền miệng, bao gồm cả cây thanh táo.
Đối với người khỏe mạnh không dùng thuốc chống đông, nếu muốn sử dụng thanh táo theo kinh nghiệm dân gian để hỗ trợ giảm đau nhức, chỉ nên dùng với lượng vừa phải và tốt nhất nên tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền. Nếu dùng ngoài da dưới dạng giã đắp, cần đảm bảo vệ sinh, tránh đắp lên vết thương hở hoặc vùng da bị lở loét.
Mỗi khi đi khám bệnh, hãy luôn chủ động mang theo danh sách tất cả các loại thuốc, viên uống bổ sung hoặc thảo dược mà bạn đang dùng tại nhà để bác sĩ có thể đánh giá toàn diện nguy cơ tương tác thuốc [1].
Cây thanh táo là một dược liệu có tiềm năng chống viêm và kháng virus đáng chú ý trong các thử nghiệm tiền lâm sàng. Tuy nhiên, hoạt tính kháng viêm tương tự aspirin cùng các hợp chất thực vật phức tạp khiến nó trở thành mối nguy lớn nếu kết hợp cùng thuốc chống đông máu. Để bảo đảm an toàn tính mạng, người bệnh tim mạch đang dùng thuốc chống đông cần tránh xa việc tự ý phối hợp thảo dược này và luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào.
