Trà my Nhật và lời đồn thổi về công dụng chữa viêm khớp
Nhiều người bệnh xương khớp thường truyền tai nhau các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn giảm bớt cơn đau nhức dai dẳng mà không phải phụ thuộc vào thuốc tây. Trong số các loài thực vật được quan tâm gần đây, cây trà my Nhật (tên khoa học là Camellia japonica L.) thường được nhắc đến như một phương thuốc tiềm năng giúp làm dịu triệu chứng sưng đau khớp. Tuy nhiên, liệu loài hoa cây cảnh quen thuộc này có thực sự đem lại tác dụng trị bệnh hay chỉ là sự kỳ vọng thái quá của người tiêu dùng?
Câu trả lời thẳng thắn từ góc độ y học hiện đại là chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người chứng minh trà my Nhật có thể chữa trị hoặc hỗ trợ điều trị viêm khớp. Mặc dù các phân tích sinh hóa ghi nhận một số hợp chất trong lá và hạt của loài cây này sở hữu hoạt tính kháng viêm nhất định, nhưng toàn bộ các phát hiện khoa học hiện tại mới chỉ dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng, bao gồm thử nghiệm trên mô hình tế bào nhân tạo và động vật thí nghiệm.
Chính vì vậy, người bệnh không nên vội vã tin vào những lời quảng cáo phóng đại để tự ý sử dụng các chế phẩm trà my chưa được kiểm chứng y khoa nhằm thay thế phác đồ điều trị chuẩn mực của bác sĩ.
Cơ chế chống viêm của các hợp chất trong cây trà my
Để hiểu rõ nguồn gốc của những lời đồn thổi, cần nhìn nhận dưới góc độ hóa thực vật về các thành phần có trong cây trà my Nhật. Các nhà khoa học phát hiện loài thực vật này chứa một kho tàng các chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học đa dạng [1]. Trong đó, nhóm hợp chất saponin triterpenoid và các cồn triterpene được đánh giá là đóng vai trò chủ đạo đối với các hoạt tính sinh học [1], [2].
Về mặt lý thuyết, các hợp chất triterpenoid saponin sở hữu đặc tính hoạt động bề mặt độc đáo và có khả năng tương tác với màng tế bào cũng như các phản ứng sinh hóa của hệ miễn dịch [1]. Khi hệ thống miễn dịch trong cơ thể phản ứng quá mức tại các ổ khớp, tình trạng viêm sưng sẽ bùng phát và gây đau đớn cho người bệnh. Về mặt hóa học thực vật tổng quát, các thành phần tự nhiên này có tiềm năng tham gia điều hòa một số phản ứng sinh hóa liên quan đến quá trình oxy hóa và viêm nhiễm [3].
Bên cạnh đó, các đánh giá tổng hợp về chiết xuất lá cây trà my chỉ ra rằng các hợp chất phenolic là thành phần phong phú nhất, bên cạnh các sắc tố carotenoid, terpenoid và acid béo [3]. Sự hiệp đồng của các chất này tạo nên các đặc tính sinh học bao gồm chống oxy hóa, kháng khuẩn và kháng viêm trong các thử nghiệm ban đầu [3]. Dù vậy, cơ chế sinh hóa này trong phòng thí nghiệm hoàn toàn khác biệt với cơ chế bệnh sinh phức tạp của bệnh thoái hóa khớp hoặc viêm khớp dạng thấp trên cơ thể người.
Bằng chứng nghiên cứu trên lá trà my: Mới dừng ở mức tế bào
Phần lớn các dữ liệu khoa học về lá cây trà my Nhật hiện nay tập trung vào việc phân lập và xác định các hoạt chất tinh khiết. Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã tiến hành làm giàu và phân tích chiết xuất nước từ lá cây Camellia japonica L. bằng kỹ thuật sắc ký cột nhựa D101 kết hợp mạng lưới phân tử khối phổ UPLC-Q-TOF [1].
Kết quả phân tích đã phát hiện tổng cộng 537 hợp chất có trong dịch chiết nước của lá trà my Nhật, được phân loại thành 32 nhóm chất khác nhau, bao gồm 38 loại triterpenoid saponin [1]. Các nhà nghiên cứu nhận thấy các saponin này tập trung chủ yếu ở phân đoạn 3 và 4 sau khi tách chiết với tỷ lệ thu hồi đạt 68,3% [1]. Khi tiến hành tinh sạch và phân tích cấu trúc sâu hơn, các tác giả đã phân lập được 13 hợp chất triterpenoid saponin, trong đó có 7 hợp chất hoàn toàn mới chưa từng được biết đến trước đây [1].
Khi đưa các saponin này vào các thử nghiệm in vitro (thử nghiệm trên tế bào trong ống nghiệm), các hoạt chất này đã thể hiện hoạt tính gây độc tế bào và hoạt tính kháng viêm [1]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng hoạt tính kháng viêm trong thử nghiệm này chủ yếu gắn liền với cơ chế chống lại các dòng tế bào ung thư hơn là chữa lành tổn thương khớp [1]. Thử nghiệm hoàn toàn không được thiết kế trên các tế bào sụn khớp hay mô màng hoạt dịch của người bệnh viêm khớp.
Hơn nữa, một bài tổng quan khoa học xuất bản năm 2025 cũng nhấn mạnh rằng lá cây trà my Nhật tuy chứa nhiều phân tử sinh học có tiềm năng chống viêm và chống oxy hóa, nhưng các nghiên cứu ứng dụng mới chỉ đang mở ra hướng tận dụng phụ phẩm nông nghiệp cho ngành công nghiệp thực phẩm, dược phẩm và mỹ phẩm trong tương lai [3]. Giới hạn lớn nhất của các dữ liệu hiện có về lá cây là chưa hề có thử nghiệm nào được tiến hành trên người để đánh giá hiệu quả đối với bất kỳ bệnh lý cơ xương khớp nào [3].
Nghiên cứu trên dầu hạt: Thử nghiệm giảm viêm ở động vật
Bên cạnh lá cây, hạt của cây trà my cũng là bộ phận nhận được sự chú ý từ giới nghiên cứu sinh học. Một nghiên cứu được thực hiện từ năm 1997 đã khảo sát các lipid không xà phòng hóa từ dầu hạt cây trà my Nhật (Camellia japonica L.) và cây trà mai (Camellia sasanqua) để tìm kiếm các cồn triterpene [2]. Nghiên cứu này đã phân lập thành công 27 cồn triterpene, trong đó có 7 hợp chất tự nhiên mới được phát hiện [2].
Để kiểm tra tác dụng kháng viêm của các hoạt chất này, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm trên mô hình động vật bằng cách gây viêm tai chuột bằng chất kích thích 12-O-tetradecanoylphorbol-13-acetate (TPA) với liều 1 microgam cho mỗi bên tai [2]. Kết quả thử nghiệm cho thấy liều ức chế 50% (ID50) của các triterpene này đối với phản ứng viêm tai do TPA gây ra dao động trong khoảng từ 0,2 đến 0,9 mg trên mỗi tai chuột [2].
Mặc dù thí nghiệm trên chuột cho thấy triterpene chiết xuất từ hạt trà my có khả năng ức chế hiện tượng sưng viêm cấp tính trên da động vật, nhưng đây là mô hình phản ứng viêm bề mặt do hóa chất kích thích ngắn hạn [2]. Mô hình này hoàn toàn không phản ánh đúng cơ chế bệnh học phức tạp, mạn tính và tự miễn của các bệnh lý viêm khớp thường gặp ở người.
Một bài tổng quan khác công bố năm 2018 cho biết hạt của các loài thuộc chi Camellia là nguồn nguyên liệu ép dầu truyền thống tại châu Á, chứa hơn 70 loại saponin triterpene khung oleanane đã được phân lập và định danh [4]. Các hợp chất tự nhiên này thể hiện nhiều hoạt tính sinh học trong các nghiên cứu thực nghiệm, bao gồm kháng viêm, bảo vệ thần kinh, hạ lipid máu và điều hòa đường tiêu hóa [4]. Dù vậy, bài báo này cũng khẳng định các hợp chất saponin từ hạt Camellia mới chỉ dừng lại ở việc mở ra tiềm năng ứng dụng và cần thêm rất nhiều nghiên cứu chuyên sâu về hoạt tính cũng như độc tính trước khi có thể tính đến việc phát triển thành thuốc điều trị [4].
Ngoài ra, các nghiên cứu từ năm 1994, 1996 và 2023 cũng chỉ ra rằng các camelliasaponin phân lập từ hạt cây trà my Nhật chủ yếu được ghi nhận với các tác dụng sinh học khác như ức chế hấp thu cồn, làm chậm quá trình rỗng dạ dày hoặc bảo vệ niêm mạc dạ dày trên chuột [5], [6], [7]. Hoàn toàn không có dữ liệu nào trong các công trình này cho thấy hoạt chất từ hạt trà my có thể tái tạo sụn khớp hoặc ngăn ngừa biến dạng khớp ở người bệnh.
Khoảng cách rất lớn giữa ống nghiệm và cơ thể người bệnh
Một sai lầm rất phổ biến của người bệnh là đồng nhất kết quả thử nghiệm trong ống nghiệm hoặc trên động vật với hiệu quả thực tế trên cơ thể con người. Trong phòng thí nghiệm, các nhà khoa học sử dụng các phân đoạn chiết xuất đã được tinh sạch hoặc các hợp chất cô lập ở nồng độ rất cao để tác động trực tiếp lên tế bào đích [1]. Điều này hoàn toàn khác biệt với việc một người bình thường hái lá trà my tươi đun nước uống hoặc dùng dầu hạt thô.
Khi tiêu thụ qua đường tiêu hóa, các saponin triterpene phải trải qua quá trình phân hủy bởi acid dạ dày, dịch mật và hệ vi sinh đường ruột [6]. Hệ tiêu hóa được xem là vị trí tác động và chuyển hóa quan trọng nhất của saponin, nơi mà cấu trúc của chúng có thể bị thay đổi đáng kể trước khi kịp hấp thu vào tuần hoàn chung [6]. Khả năng các phân tử này đi qua được hàng rào ruột, hòa vào dòng máu và di chuyển đến các ổ khớp xa xôi với nồng độ đủ để phát huy tác dụng là một thách thức sinh học chưa có lời giải đáp.
Hơn nữa, bệnh viêm khớp bao gồm nhiều thể bệnh khác nhau, như viêm khớp thoái hóa do lão hóa cơ học hoặc viêm khớp dạng thấp do rối loạn hệ miễn dịch gây ra. Một chất có hoạt tính chống phù nề trên tai chuột trong vài giờ hoàn toàn không đồng nghĩa với việc có thể làm chậm quá trình mòn sụn, ngăn chặn hủy hoại xương hay điều hòa được mạng lưới miễn dịch phức tạp ở người bệnh khớp mạn tính [2]. Do đó, việc coi trà my Nhật là giải pháp hỗ trợ viêm khớp hiện tại chỉ là giả định chưa có căn cứ lâm sàng xác đáng.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trà my
Nhiều người lầm tưởng rằng cây trà my Nhật thuộc chi Camellia nên cũng có thể hái lá dùng tương tự như cây chè xanh (Camellia sinensis). Sự nhầm lẫn này khiến không ít người tự ý hái lá trà my trong vườn nhà để sắc lấy nước uống mỗi ngày nhằm "thanh lọc cơ thể" và "chữa đau nhức xương khớp". Đây là một ngộ nhận tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe.
Các tài liệu khoa học lưu ý rằng mặc dù cây trà my Nhật chứa nhiều chất chống oxy hóa, nhưng các thành phần nhất định trong lá như saponin, triterpene và tannin lại có thể biểu hiện tác dụng kháng dinh dưỡng hoặc gây độc tính nhẹ trong một số điều kiện cụ thể [3]. Hoạt tính hoạt động bề mặt mạnh của saponin có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, ruột nếu sử dụng không đúng cách hoặc dùng ở liều lượng lớn [1], [3].
Một hiểu lầm tai hại khác là tin rằng "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại". Việc tự ý dùng nước lá trà my đậm đặc thay thế cho các loại thuốc giảm đau, chống viêm hoặc thuốc điều trị cơ bản do bác sĩ chỉ định có thể làm bỏ lỡ "thời gian vàng" kiểm soát bệnh. Hậu quả là khớp có thể bị tổn thương nặng nề hơn, dẫn đến dính khớp, biến dạng khớp và mất khả năng vận động vĩnh viễn.
Ai nên thận trọng với các chế phẩm từ cây trà my?
Do các nghiên cứu hiện tại mới dừng lại ở mức độ tiền lâm sàng và ghi nhận khả năng gây độc tính nhẹ của một số hợp chất trong lá, sự an toàn của cây trà my Nhật đối với các nhóm đối tượng nhạy cảm vẫn là một dấu hỏi lớn [3].
Những người mắc các bệnh lý đường tiêu hóa mạn tính như viêm loét dạ dày tá tràng, trào ngược dạ dày thực quản hoặc hội chứng ruột kích thích cần hết sức thận trọng. Các hợp chất saponin và tannin có thể gây cồn cào, buồn nôn, đau bụng hoặc làm nặng thêm tình trạng tổn thương niêm mạc ống tiêu hóa [3], [6].
Phụ nữ đang mang thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ nhỏ là những nhóm đối tượng chưa từng được khảo sát mức độ an toàn trong bất kỳ nghiên cứu khoa học nào về trà my Nhật. Do thiếu dữ liệu về độc tính sinh sản và khả năng bài tiết qua sữa mẹ, nhóm người này tuyệt đối không nên tự ý dùng các loại trà, bột lá hoặc dịch chiết từ cây trà my.
Người cao tuổi đang mắc các bệnh lý chuyển hóa hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cũng cần cảnh giác. Các hoạt chất thực vật trong trà my có thể tương tác không mong muốn với thuốc tân dược hoặc làm thay đổi quá trình chuyển hóa tại gan và thận. Bất kỳ ai đang gặp vấn đề về sức khỏe đều phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn thử nghiệm bất kỳ loại thảo dược lạ nào.
Áp dụng thực tế thế nào cho đúng và an toàn?
Trong bối cảnh khoa học hiện nay, cây trà my Nhật nên được nhìn nhận đúng với giá trị thực tế của nó là một loài hoa cây cảnh đẹp và có giá trị thẩm mỹ cao trong đời sống thường nhật [1], [3]. Việc ngắm hoa và chăm sóc cây cảnh trong vườn có thể giúp tinh thần thư giãn, hỗ trợ giảm bớt cảm giác căng thẳng do cơn đau mạn tính mang lại, nhưng bản thân lá hay hạt của cây không phải là thuốc chữa bệnh khớp.
Nếu quan tâm đến các sản phẩm dầu hạt hoặc chiết xuất tự nhiên từ chi Camellia, người tiêu dùng chỉ nên sử dụng các sản phẩm đã được các cơ quan y tế kiểm định chất lượng, có nhãn mác xuất xứ rõ ràng và được cấp phép lưu hành. Không tự ý thu hái lá, rễ hay hạt trà my để tự ngâm rượu, đun sắc nước uống theo các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc.
Đối với người bệnh viêm khớp, giải pháp tối ưu và an toàn nhất vẫn là duy trì một lối sống khoa học. Việc ăn uống cân bằng, duy trì cân nặng hợp lý để giảm tải áp lực lên khớp gối, tập luyện các bộ môn nhẹ nhàng như bơi lội, đạp xe hoặc đi bộ là nền tảng vững chắc giúp duy trì chức năng khớp. Khi xuất hiện các triệu chứng đau, sưng, nóng, đỏ tại khớp, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa cơ xương khớp để được thăm khám, chẩn đoán chính xác và tiếp nhận phác đồ điều trị phù hợp nhất.
