Nhiều gia đình thường có thói quen tìm kiếm các cây thuốc nam truyền thống để chữa đau đầu, cảm sốt hoặc rối loạn tiêu hóa mỗi khi cơ thể mệt mỏi. Trong số các thảo dược dân gian, cây thiên đầu thống (thuộc chi Cordia, họ Boraginaceae) thường được truyền tai nhau về công dụng giảm đau, chữa viêm hay hỗ trợ tiêu hóa. Khi mắc các triệu chứng khó chịu thông thường, không ít phụ nữ mang thai và các bậc phụ huynh có con nhỏ tự hỏi liệu dùng thảo dược tự nhiên này có an toàn hơn thuốc tây hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là cây thiên đầu thống hiện chưa được chứng minh an toàn cho phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ. Chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào về độc tính sinh sản hoặc mức độ an toàn trên trẻ em của loại cây này. Do đó, các chuyên gia khuyến cáo phụ nữ có thai, người đang nuôi con bú và trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ cần thận trọng tuyệt đối và không tự ý sử dụng.

Cây thiên đầu thống và các hoạt chất sinh học

Chi Cordia (họ Boraginaceae) bao gồm hơn 300 loài cây gỗ và cây bụi phân bố rộng rãi tại các vùng nhiệt đới trên thế giới [1]. Trong y học dân gian, lá, quả, vỏ thân và hạt của nhiều loài thuộc chi này thường được dùng để chữa bệnh đường hô hấp, đau dạ dày, viêm, đau cơ, ho, kiết lỵ và tiêu chảy [1].

Các phân tích hóa thực vật học trên 36 loài thuộc chi này đã phân lập được 293 hợp chất hóa học thuộc nhiều nhóm khác nhau [1]. Một nhóm hợp chất quan trọng được quan tâm đặc biệt trong chi thảo dược này là các quinone, tiêu biểu là các meroterpenoid đóng vai trò như dấu chỉ hóa học của chi [2]. Khoảng 70 loại quinone đã được phân lập và xác định qua phân tích hóa học [2].

Những hợp chất tự nhiên này mang lại nhiều hoạt tính dược lý phong phú nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn nguy cơ sinh học phức tạp [2]. Khi đi vào cơ thể chưa hoàn thiện hệ miễn dịch hay hệ enzyme chuyển hóa, các chất này hoàn toàn có thể gây ra những phản ứng phụ khó lường.

Cơ chế tác động và những cảnh báo tế bào học

Cơ chế sinh học của các hợp chất phân lập từ chi thảo mộc này rất đa dạng [2]. Các quinone thể hiện khả năng kháng nấm, diệt ấu trùng, chống ký sinh trùng leishmania, kháng viêm, chống màng sinh học vi khuẩn, chống lao, chống oxy hóa, kháng sốt rét, ức chế thần kinh và làm tan máu (hemolytic activity) [2].

Đặc biệt, các quinone từ chi này thể hiện tác động gây độc tế bào rất mạnh đối với nhiều dòng tế bào ung thư [2]. Cơ chế gây độc tế bào này có liên quan trực tiếp đến khả năng ức chế chuỗi vận chuyển điện tử, ức chế quá trình phosphoryl hóa oxy hóa và tạo ra các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) [2].

Chính cơ chế gây độc tế bào và làm tan máu này là lý do khiến giới khoa học hết sức dè dặt. Thai nhi và trẻ sơ sinh là những đối tượng có các tế bào đang trong giai đoạn phân chia, biệt hóa nhanh chóng. Bất kỳ tác nhân nào can thiệp vào chuỗi năng lượng của ty thể hoặc tạo gốc tự do đều tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng xấu đến sự phát triển bình thường của mô và phôi thai.

Khoa học thực nghiệm nói gì về dược tính của cây

Một số loài thuộc chi này đã bước đầu được thử nghiệm tiền lâm sàng nhằm giải thích công dụng trong dân gian. Tiêu biểu là một nghiên cứu thực nghiệm năm 2021 nhằm đánh giá tác dụng trị tiêu chảy và hồ sơ an toàn của chiết xuất lá loài Cordia africana [3].

Nghiên cứu được thiết kế trên mô hình chuột thí nghiệm, sử dụng dịch chiết cồn 80% thu được bằng phương pháp ngâm lạnh [3]. Thử nghiệm độc tính cấp đường uống dùng liều duy nhất 2000 mg/kg cho thấy chuột không xuất hiện dấu hiệu ngộ độc rõ rệt hay tử vong [3]. Về tác dụng điều trị, các liều 100, 200 và 400 mg/kg giúp kéo dài đáng kể thời gian khởi phát tiêu chảy và giảm khối lượng phân ướt trên mô hình gây tiêu chảy bằng dầu thầu dầu [3]. Ở liều 200 và 400 mg/kg, dịch chiết cũng làm giảm đáng kể sự di chuyển của thức ăn chứa than hoạt và giảm thể tích dịch ruột [3].

Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2021 trên chỉ thực hiện trên chuột đực hoặc chuột trưởng thành khỏe mạnh, hoàn toàn không thử nghiệm trên chuột mang thai hay chuột non [3]. Các dữ liệu này chỉ phản ánh tác dụng cấp tính của việc làm chậm nhu động ruột, không phản ánh nguy cơ dị tật, độc tính di truyền hay ảnh hưởng lâu dài đến hệ sinh sản [3].

Một tổng quan công bố năm 2017 đánh giá dữ liệu của 36 loài thuộc chi Cordia cũng khẳng định nhiều tác dụng dân gian đã được kiểm chứng bước đầu qua cao chiết thô hoặc các hợp chất tinh khiết [1]. Dù vậy, tổng quan này nhấn mạnh giới nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm sơ bộ trong ống nghiệm hoặc mô hình động vật cơ bản [1]. Nghiên cứu sâu về cơ chế phân tử và thử nghiệm lâm sàng bài bản trên người vẫn còn đang bỏ ngỏ [1].

Lợi ích có hạn và khoảng trống lớn về an toàn nhi khoa

Mặc dù các loài thuộc chi thảo dược này có thể chứa nhiều thành phần hỗ trợ kháng khuẩn, kháng viêm hoặc chống co thắt ruột [4, 5, 8], người tiêu dùng không thể đồng nhất "nguồn gốc thiên nhiên" với "an toàn tuyệt đối". Các nghiên cứu hiện có chỉ ra tiềm năng phát triển thuốc mới chứ chưa khẳng định sự an toàn khi dùng trực tiếp qua đường truyền miệng dân gian [4, 8].

Khoảng trống lớn nhất hiện nay là việc hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm độc tính sinh sản (reproductive toxicity) và an toàn nhi khoa (pediatric safety). Các trích đoạn khoa học về chi này chỉ khảo sát độc tính cấp tính liều đơn trên chuột khỏe mạnh [3] hoặc ghi nhận tác động ức chế tế bào trong phòng thí nghiệm [2].

Chưa có bất kỳ công trình nào theo dõi xem các hoạt chất như quinone, alkaloid hay flavonoid của cây có đi qua hàng rào nhau thai hay tiết qua sữa mẹ hay không [4, 5]. Cơ thể trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ chưa hoàn thiện chức năng giải độc của gan và thận, do đó nguy cơ tích tụ độc chất hoặc xảy ra phản ứng huyết tán là rất đáng lo ngại [2].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tự nhiên

Một hiểu lầm rất phổ biến của nhiều người là tin rằng các bài thuốc lá cây tự hái, thuốc nam truyền thống không bao giờ có tác dụng phụ. Thực tế, cây cỏ tự nhiên chứa hàng trăm hợp chất hóa học chưa được tinh chế, trong đó có cả các chất ức chế thần kinh hay phá vỡ màng tế bào máu [2].

Nhiều người cho rằng khi bị đau đầu hoặc tiêu chảy trong giai đoạn mang thai, uống vài bát nước sắc từ cây thiên đầu thống sẽ "lành tính" hơn uống thuốc tây y. Đây là quan niệm hết sức sai lầm vì các loại tân dược được bác sĩ chỉ định cho thai phụ đều đã trải qua hàng chục năm nghiên cứu lâm sàng khắt khe về độ an toàn trên thai nhi. Ngược lại, dược thảo trôi nổi hoàn toàn chưa có bất kỳ kiểm chứng an toàn nào cho phụ nữ có thai [4, 8].

Bên cạnh đó, việc nhầm lẫn tên gọi dân gian cũng là mối nguy hại lớn. Phân loại thực vật học cho thấy sự phức tạp và dễ nhầm lẫn trong các loài cùng chi hoặc các chi tương tự nhau, có loài từng bị đặt nhầm vào các họ khác nhau trong lịch sử phân loại [4]. Dùng sai loài thảo mộc có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc cấp tính vô cùng nguy hiểm.

Ai nên thận trọng tuyệt đối?

Dựa trên dữ liệu hiện có, các nhóm đối tượng sau bắt buộc phải thận trọng và không tự ý sử dụng cây thiên đầu thống:

  • Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào: Chưa có dữ liệu độc tính trên thai kỳ; nguy cơ từ các hoạt chất gây độc tế bào và kích thích tử cung chưa được loại trừ [2].
  • Phụ nữ đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu xác định các quinone và alkaloid có bài tiết vào sữa mẹ hay gây hại cho hệ tiêu hóa của trẻ bú mẹ hay không [4, 5].
  • Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ và trẻ vị thành niên: Hệ thần kinh và chức năng gan thận chưa phát triển toàn diện, rất dễ bị ngộ độc hoặc ảnh hưởng bởi hoạt tính ức chế thần kinh và phá hủy tế bào [2].
  • Người có tiền sử rối loạn đông máu hoặc bệnh lý huyết học: Hoạt tính làm tan máu (hemolytic activity) của một số quinone trong cây có thể làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh [2].
  • Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc có bệnh lý gan, thận mạn tính: Việc đào thải các hợp chất phức tạp từ thảo dược có thể gây quá tải cho các cơ quan nội tạng.

Hướng dẫn chăm sóc sức khỏe đúng cách

Đối với các triệu chứng thường gặp như đau đầu, cảm mạo hay rối loạn tiêu hóa ở thai phụ và trẻ nhỏ, giải pháp an toàn nhất là tìm đến cơ sở y tế. Bác sĩ chuyên khoa sẽ thăm khám và kê đơn các nhóm thuốc đã được kiểm chứng an toàn tuyệt đối cho từng độ tuổi và giai đoạn phát triển của thai kỳ.

Khi bị đau đầu nhẹ do căng thẳng hoặc thay đổi nội tiết tố, phụ nữ mang thai nên ưu tiên các biện pháp không dùng thuốc:

  • Nghỉ ngơi trong không gian yên tĩnh, thoáng mát, hạn chế ánh sáng chói.
  • Uống đủ nước mỗi ngày, ăn uống đúng giờ để tránh hạ đường huyết.
  • Nhờ người thân xoa bóp nhẹ nhàng vùng cổ, vai, gáy để thư giãn cơ bắp.

Đối với trẻ nhỏ bị sốt, đau đầu hoặc tiêu chảy, cha mẹ cần theo dõi sát sao thân nhiệt, bổ sung dung dịch bù nước và điện giải theo đúng chỉ dẫn của cán bộ y tế. Tuyệt đối không tự ý sắc các loại lá cây lạ cho trẻ uống, dù chỉ với một liều lượng rất nhỏ. Trong mọi trường hợp có bệnh nền hoặc triệu chứng kéo dài, việc hỏi ý kiến bác sĩ là nguyên tắc quan trọng nhất để bảo vệ sức khỏe mẹ và bé.

Cây thiên đầu thống nói riêng và các loài thuộc chi Cordia nói chung chứa nhiều hoạt chất sinh học giàu tiềm năng nhưng cũng tiềm ẩn độc tính tế bào [4, 8]. Do hoàn toàn thiếu nghiên cứu về tính an toàn trên phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ, việc tự ý sử dụng là vô cùng mạo hiểm. Hãy luôn là người tiêu dùng thông thái, ưu tiên các bằng chứng khoa học xác thực và tuân thủ tư vấn y khoa để đảm bảo an toàn tối đa cho mẹ và bé.