Uống cà phê khi bị IBS: người tiêu chảy hay táo bón nên tránh?

Nhiều người có thói quen bắt đầu buổi sáng bằng một ly cà phê đậm đà để kích thích sự tỉnh táo trước giờ làm việc. Tuy nhiên, với những ai đang chung sống cùng hội chứng ruột kích thích (IBS), tách cà phê quen thuộc đôi khi lại trở thành nỗi ám ảnh với các cơn quặn thắt bụng và cảm giác muốn đi vệ sinh khẩn cấp.

Liệu người mắc chứng bệnh đường ruột này có bắt buộc phải từ bỏ hoàn toàn loại thức uống yêu thích? Câu trả lời phụ thuộc rất lớn vào việc bạn đang mắc hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy (IBS-D) hay thể táo bón (IBS-C), bởi các hoạt chất trong cà phê đem lại những tác động hoàn toàn trái ngược lên từng phân nhóm người bệnh.

Tác động kích thích nhu động đại tràng của cà phê diễn ra thế nào?

Cà phê từ lâu đã được ghi nhận là thức uống có khả năng thúc đẩy hoạt động của hệ tiêu hóa một cách nhanh chóng. Tác động này không đơn thuần đến từ lượng nước đưa vào cơ thể hay mức nhiệt độ của đồ uống mà thực sự là một phản ứng dược lý phức tạp ^[1].

Theo các tổng quan y khoa, cà phê làm gia tăng hoạt động vận động ở vùng đại tràng sigma và trực tràng chỉ trong vòng 4 phút sau khi uống ở một số người ^[1]. Mức độ kích thích co bóp đại tràng của cà phê được đánh giá là mạnh mẽ, tương đương với mức độ thúc đẩy tiêu hóa của một bữa ăn giàu năng lượng chứa tới 1.000 kCal ^[1].

Bên cạnh đó, các nhà khoa học chỉ ra rằng caffeine không phải là tác nhân duy nhất tạo nên hiệu ứng này ^[1]. Bản thân cà phê kích thích tiết hormone gastrin và tăng tiết axit dịch vị, đồng thời thúc đẩy giải phóng cholecystokinin gây co bóp túi mật ^[1]. Khi các thụ thể vị giác đắng và thụ thể đường ruột tiếp nhận các hợp chất trong cà phê, chúng kích hoạt phản xạ thần kinh tự chủ, truyền tín hiệu đánh thức đường ruột gần như tức thì ^[2].

Bằng chứng khoa học về cà phê và hội chứng ruột kích thích

Mối liên hệ giữa cà phê và triệu chứng đường tiêu hóa đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu lâm sàng cũng như nghiên cứu dịch tễ học thực địa.

Một nghiên cứu phân tích dữ liệu quy mô lớn công bố năm 2024 đã thu thập 9.710 nhật ký ăn uống và triệu chứng kéo dài ít nhất 3 tuần từ ứng dụng sức khỏe điện tử ^[3]. Khảo sát cho thấy 70% người tham gia đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán hội chứng ruột kích thích Rome IV ^[3]. Kết quả ghi nhận mối liên hệ chặt chẽ giữa việc sử dụng cà phê chứa caffeine với tình trạng tiêu chảy, thường khởi phát trong khoảng từ 1 đến 2 giờ sau khi uống ^[3]. Tuy vậy, nghiên cứu này mang tính chất quan sát từ dữ liệu tự báo cáo, do đó các thử nghiệm lâm sàng đối chứng vẫn cần thiết để xác định chắc chắn mối quan hệ nhân quả ^[3].

Trong một góc nhìn khác, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 tiến hành khảo sát trên 748 bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích ^[4]. Kết quả cho thấy lượng nạp caffeine có mối liên quan đáng kể đến mức độ nghiêm trọng của triệu chứng IBS ở nhóm đối tượng thừa cân hoặc béo phì có chỉ số BMI từ 25 kg/m2 trở lên ^[4]. Khi phân tích sâu theo các phân nhóm IBS, nghiên cứu bất ngờ ghi nhận việc tiêu thụ cà phê và caffeine có liên quan đến việc tăng nguy cơ mắc phân nhóm IBS thể táo bón (IBS-C) ^[4]. Hạn chế của nghiên cứu này là thiết kế cắt ngang nên chưa thể khẳng định hoàn toàn mối quan hệ nguyên nhân - kết quả ^[4].

Ngoài ra, một nghiên cứu đối chứng công bố năm 1986 trên 100 bệnh nhân IBS so với 100 người khỏe mạnh cùng độ tuổi và giới tính cho thấy người mắc bệnh có xu hướng tiêu thụ nhiều đồ uống chứa caffeine hơn nhóm chứng một cách có ý nghĩa thống kê ^[5]. Ngược lại, một khảo sát phỏng vấn ngẫu nhiên qua điện thoại năm 2001 trên 500 người trưởng thành tại Hà Lan, trong đó có 5,8% người mắc IBS, lại không tìm thấy mối liên hệ rõ rệt nào giữa việc uống cà phê và các triệu chứng ruột chức năng ^[6].

Đáng chú ý, một phân tích gộp năm 2023 tổng hợp từ 8 nghiên cứu với tổng cộng 432.022 người tham gia lại cho thấy những người có thói quen uống cà phê có tỷ lệ mắc IBS thấp hơn so với nhóm đối chứng ^[7]. Sự mâu thuẫn này cho thấy tác động của cà phê đối với nguy cơ hình thành bệnh ban đầu và tác động làm bùng phát triệu chứng trên người đã có sẵn cơ địa nhạy cảm là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau.

Người bị IBS thể tiêu chảy (IBS-D): Nguy cơ bùng phát cơn cấp tính

Đối với phân nhóm người mắc hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy (IBS-D), cà phê thường được xem là tác nhân kích hoạt hàng đầu cần phải thận trọng.

Nguyên nhân cốt lõi là do đại tràng của người bệnh IBS-D vốn dĩ đã có độ nhạy cảm cao và tốc độ vận chuyển phân nhanh hơn bình thường. Khi tiếp nhận caffeine và các hợp chất kích thích, nhu động ruột bị đẩy nhanh một cách đột ngột tương đương một bữa ăn lớn ^[1]. Điều này khiến chất cặn bã trong lòng ruột bị tống khứ xuống trực tràng trước khi nước được tái hấp thu đầy đủ, trực tiếp dẫn đến cảm giác đau quặn bụng và đi ngoài phân lỏng.

Dữ liệu thực tế cho thấy hiện tượng đau quặn và tiêu chảy thường diễn ra rất sớm, chỉ trong vòng 1 đến 2 giờ sau khi uống cà phê có caffeine ^[3]. Do đó, người bệnh IBS-D đang trong giai đoạn bùng phát triệu chứng, đi ngoài phân lỏng nhiều lần trong ngày hoặc có hội chứng mót rặn khẩn cấp nên chủ động kiêng hoặc cắt giảm triệt để loại thức uống này để bảo vệ niêm mạc đại tràng.

Người bị IBS thể táo bón (IBS-C): Con dao hai lưỡi

Nhiều người mắc IBS thể táo bón (IBS-C) thường có thói quen uống một tách cà phê buổi sáng với hy vọng tận dụng khả năng kích thích nhu động để dễ đi đại tiện hơn. Hiệu ứng làm tăng co bóp cơ trơn đại tràng đã được chứng minh trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi năm 2021 trên các bệnh nhân sau phẫu thuật cắt đại tràng ^[8]. Trong nghiên cứu này, nhóm dùng caffeine đường uống (100 mg chia 3 lần mỗi ngày) có thời gian đi tiêu lần đầu sớm hơn 18 giờ so với nhóm dùng giả dược ^[8]. Cần lưu ý rõ rằng đây là nghiên cứu tiến hành trên bệnh nhân sau mổ đường ruột, chưa phải nghiên cứu trực tiếp trên người bệnh IBS-C.

Mặc dù có thể tạo ra cảm giác muốn đi ngoài tạm thời, cà phê lại tiềm ẩn nguy cơ làm trầm trọng hơn chứng táo bón mãn tính theo cơ chế sinh lý chuyển hóa. Nghiên cứu năm 2021 chỉ ra rằng lượng caffeine nạp vào có liên quan đến việc tăng nguy cơ mắc IBS-C ^[4]. Các nhà khoa học giải thích rằng caffeine có đặc tính lợi tiểu nhẹ, dẫn tới tình trạng mất nước ngoại bào gián tiếp ^[4]. Khi cơ thể thiếu hụt nước, ruột già sẽ tăng cường rút ngược nước từ khối phân trong lòng ruột vào lại tuần hoàn máu, khiến khuôn phân trở nên khô cứng, vón cục và càng khó đào thải ra ngoài ^[4].

Ngoài ra, việc tiêu thụ cà phê còn có thể làm giảm hấp thu magie – một khoáng chất quan trọng hoạt động như một chất nhuận tràng tự nhiên giúp duy trì sự đều đặn của nhu động ruột ^[4]. Mặc dù cà phê có chứa axit chlorogenic kém hấp thu có thể tăng áp suất thẩm thấu hút nước vào lòng ruột, nhưng lượng chất này thường biến thiên và không đủ bù đắp lại tác động gây mất nước tổng thể ^[4]. Do vậy, người bệnh IBS-C không nên xem cà phê là giải pháp trị táo bón lâu dài.

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng cà phê?

Bên cạnh sự phân định giữa hai thể IBS, các bằng chứng khoa học cho thấy có một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý hoặc hạn chế tối đa việc sử dụng cà phê:

• Người mắc IBS kèm hội chứng trào ngược dạ dày thực quản: Cà phê đã được chứng minh là thúc đẩy trào ngược dạ dày thực quản và kích thích tăng tiết axit dạ dày ^[1]. Người bệnh có các triệu chứng nóng rát sau xương ức, ợ chua nên tránh sử dụng ^[1].
• Người mắc hội chứng ruột kích thích có bệnh lý sỏi mật: Cà phê thúc đẩy giải phóng cholecystokinin và kích thích co bóp túi mật mạnh mẽ ^[1]. Những người có sỏi mật có triệu chứng thường được khuyên tránh cà phê để không kích hoạt các cơn đau quặn mật ^[1].
• Người bệnh IBS có chỉ số thể trọng cao (thừa cân hoặc béo phì): Nghiên cứu chỉ ra mối liên quan rõ rệt giữa lượng caffeine nạp vào và mức độ tăng nặng của các triệu chứng IBS ở nhóm người có chỉ số khối cơ thể BMI từ 25 kg/m2 trở lên ^[4].
• Người có cơ địa nhạy cảm với tim mạch: Cà phê có thể làm tăng nhịp tim ngay sau khi uống kéo dài khoảng 30 phút, đồng thời caffeine dạng viên nang có thể làm tăng huyết áp tâm trương khi đi vào đường tiêu hóa ^[2].

Hướng dẫn áp dụng thực tế cho người mắc hội chứng ruột kích thích

Nếu bạn mắc hội chứng ruột kích thích nhưng vẫn muốn thưởng thức hương vị cà phê, việc tiếp cận cần dựa trên sự quan sát cá nhân hóa và các nguyên tắc khoa học cẩn trọng:

Trước hết, bạn nên ghi chép nhật ký theo dõi phản ứng cơ thể trong ít nhất 2 đến 3 tuần ^[3]. Hãy ghi lại thời điểm uống cà phê và các triệu chứng đau bụng, đầy hơi, tiêu chảy xuất hiện trong khung giờ từ 1 đến 2 giờ sau đó để xác định mức độ dung nạp của bản thân ^[3].

Đối với người thuộc thể IBS-D, việc cắt giảm hoặc chuyển sang các thức uống thay thế không chứa chất kích thích là ưu tiên hàng đầu. Nếu thuộc thể IBS-C, nếu bạn nhận thấy việc uống cà phê hỗ trợ đi tiêu nhẹ nhàng, hãy đảm bảo uống bù đủ lượng nước lọc tương ứng trong ngày để ngăn chặn nguy cơ hút nước làm khô phân ^[4]. Không nên lạm dụng cà phê thay thế cho chế độ ăn giàu chất xơ hòa tan hay các liệu pháp điều trị táo bón chính thống.

Đặc biệt, không nên uống cà phê lúc bụng đói vì kích thích tiết axit và co bóp dạ dày - ruột sẽ diễn ra dồn dập hơn ^[1]. Khi có các bệnh lý nền phức tạp hoặc triệu chứng IBS không thuyên giảm, người bệnh luôn cần tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng thực đơn an toàn nhất.

Nhìn chung, cà phê là thức uống có hoạt tính kích thích đường ruột rõ rệt chứ không đơn thuần là đồ uống giải khát vô hại đối với người có hội chứng ruột kích thích. Người mắc thể tiêu chảy (IBS-D) nên chủ động kiêng để tránh các cơn đau quặn và đi ngoài cấp tính, trong khi người thể táo bón (IBS-C) cũng cần cẩn trọng để không rơi vào vòng luẩn quẩn mất nước khiến phân thêm khô cứng.