Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về hai vị thuốc
Nhiều người đi hái thuốc dân gian thường gọi chung các cây thân thảo bò leo mọc hoang là thồm lồm. Tên gọi này rất dễ gây hiểu nhầm giữa cây thồm lồm thông thường và cây thồm lồm gai. Cả hai đều thuộc họ Rau răm (Polygonaceae), cùng chi thực vật nhưng lại là hai loài hoàn toàn khác nhau [1].
Việc nhầm lẫn hai loài này khi bốc thuốc trị bệnh có thể dẫn đến việc sai lệch hoạt chất và không đạt kết quả điều trị mong muốn. Người dân hay băn khoăn liệu hai cây này có công dụng giống nhau không, thành phần ra sao và cây nào chứa độc tính hay không. Để dùng thuốc an toàn, việc phân biệt dựa trên cơ sở khoa học và hình thái thực vật là điều cần thiết.
Về bản chất phân loại, cây thồm lồm có tên khoa học là Polygonum chinense, trong khi cây thồm lồm gai mang tên khoa học là Polygonum perfoliatum [2], [3]. Nghiên cứu di truyền lục lạp cho thấy chi Polygonum phân hóa thành nhiều nhánh tiến hóa riêng biệt, trong đó P. perfoliatum nằm cùng nhánh với một số loài khác như P. bistorta và P. orientale [1]. Vì vậy, cấu trúc hóa học lẫn hoạt tính sinh học của chúng mang nhiều nét đặc thù.
Dấu hiệu hình thái giúp nhận biết dễ dàng
Cách phân biệt đơn giản nhất giữa hai cây nằm ngay ở đặc điểm bên ngoài thân và lá. Cây thồm lồm gai (Polygonum perfoliatum) có những chiếc gai quặp ngược sắc nhọn dọc theo thân cây và gân lá, giúp cây dễ dàng leo bám lên các bụi rậm xung quanh. Đặc biệt, loài này có lá hình tam giác và phần bẹ chìa phát triển tròn ôm trọn lấy thân, nhìn như thân cây xuyên qua phiến lá tròn.
Ngược lại, cây thồm lồm thường (Polygonum chinense) có thân nhẵn hoặc chỉ có lông nhỏ, hoàn toàn không có gai móc nhọn. Lá của cây thồm lồm có hình bầu dục hoặc hình trứng thuôn dài, không có hình tam giác đặc trưng như thồm lồm gai. Bẹ chìa của thồm lồm dạng ống mỏng ôm lấy thân chứ không xòe rộng thành hình đĩa tròn bao quanh.
Chỉ cần quan sát kỹ sự xuất hiện của gai nhọn và hình dáng phiến lá, người thu hái hoàn toàn có thể phân định rạch ròi hai loài này ngay tại thực địa. Việc nhận diện đúng hình thái là bước tiên quyết để không đưa nhầm dược liệu vào bài thuốc.
Hoạt chất đặc trưng của thồm lồm và thồm lồm gai
Dưới góc nhìn hóa học, hai loại cây này chứa các nhóm hoạt chất rất khác biệt. Đối với cây thồm lồm gai (Polygonum perfoliatum), các nghiên cứu tổng quan ghi nhận có tới 80 hợp chất hóa học đã được phân lập [2]. Các thành phần này bao gồm flavonoid, anthraquinone, terpenoid, phenolic acid, phenylpropanoid và alkaloid, trong đó nhóm flavonoid đóng vai trò là hoạt chất chính [2].
Bên cạnh đó, các axit phenolic như protocatechuic acid và gallic acid trong thồm lồm gai cũng là những hợp chất có hoạt tính sinh học đáng chú ý [4]. Nghiên cứu phân tích khoáng chất cũng chỉ ra rằng hàm lượng các hợp chất sinh học và nguyên tố vô cơ trong thồm lồm gai có sự thay đổi rõ rệt phụ thuộc vào nguồn gốc xuất xứ địa lý [5].
Trong khi đó, phân tích hóa thực vật từ chiết xuất ethanol toàn cây thồm lồm (Polygonum chinense) bằng phương pháp GC-MS vào năm 2012 lại ghi nhận các thành phần nổi bật khác [3]. Nghiên cứu phát hiện chiết xuất thồm lồm chứa hợp chất triterpene là squalene chiếm tỷ lệ 47,01% và một hợp chất este là 1,2-benzenedicarboxylic acid, mono[2-ethylhexyl]ester chiếm 40,30% [3]. Squalene được biết đến với đặc tính chống oxy hóa, kháng khuẩn và bảo vệ tế bào, trong khi thồm lồm gai lại tập trung thế mạnh ở hệ thống flavonoid và axit phenolic [4], [2], [3].
Các nghiên cứu khoa học về tác dụng của thồm lồm gai
Cây thồm lồm gai đã được tiến hành thử nghiệm qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm hiện đại nhằm xác minh kinh nghiệm dân gian. Dưới đây là những bằng chứng khoa học cụ thể về loài cây này:
Nghiên cứu về bảo vệ gan năm 2023: Các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm trên chuột bị tổn thương gan do hóa chất [6]. Nghiên cứu đo lường các chỉ số men gan alanine transaminase, lactic dehydrogenase, aspartate transaminase, chỉ số chống oxy hóa superoxide dismutase, glutathione peroxidase và malondialdehyde, kết hợp đánh giá mô bệnh học gan, tim và thận [6]. Phương pháp lipidomics cho thấy dịch chiết thồm lồm gai giúp cải thiện đáng kể 8 loại lipid gan bị xáo trộn, đặc biệt là phục hồi rối loạn chuyển hóa glycerophospholipid ở chuột tổn thương gan [6].
Nghiên cứu về hoạt tính kháng virus viêm gan B năm 2022: Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm đánh giá dịch chiết thồm lồm gai và các hợp chất axit phenolic đối với virus viêm gan B (HBV) [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất toàn phần và phân đoạn nước của thồm lồm gai làm giảm tiết kháng nguyên HBeAg và giảm hình thành cccDNA của virus [4]. Cụ thể hơn, các axit phenolic gồm protocatechuic acid và gallic acid thể hiện hoạt tính ức chế mạnh quá trình tổng hợp DNA lõi của virus, ngăn tạo cccDNA và hạn chế sinh HBeAg [4].
Nghiên cứu về ức chế khối u năm 2019: Thử nghiệm đánh giá phân đoạn chiết xuất ethyl acetate của thồm lồm gai trên các dòng tế bào ung thư và mô hình ghép dị chủng ở chuột mang khối u [7]. Phân đoạn PEC từ chiết xuất thể hiện độc tính tế bào mạnh, gây ngừng chu kỳ tế bào ở pha G2 và kích hoạt quá trình chết rụng apoptosis in vitro [7]. Trên chuột in vivo, phân đoạn này ức chế sự phát triển của khối u, giảm tạo mạch máu mới thông qua việc giảm biểu hiện VEGF và mật độ vi mạch, đồng thời kích thích tăng sinh tế bào lympho T, B và tăng hoạt tính tế bào NK mà không gây độc hại cho cơ thể vật chủ [7].
Bằng chứng khoa học và đặc tính của cây thồm lồm
Nghiên cứu về cây thồm lồm (Polygonum chinense) hiện nay còn khá hạn chế so với thồm lồm gai. Bằng chứng nổi bật nhất về thành phần của loài cây này là thử nghiệm năm 2012 sử dụng hệ thống sắc ký khí ghép khối phổ GC-MS xác định các hợp chất bay hơi và chuyển hóa thứ cấp trong chiết xuất toàn cây [3].
Kết quả định lượng cho thấy squalene và 1,2-benzenedicarboxylic acid, mono[2-ethylhexyl]ester là hai chất chiếm ưu thế tuyệt đối [3]. Hợp chất squalene trong thồm lồm được ghi nhận có khả năng kháng khuẩn, chống oxy hóa, hỗ trợ phòng ngừa ung thư và bảo vệ tế bào [3]. Este 1,2-benzenedicarboxylic acid, mono[2-ethylhexyl]ester cũng được báo cáo có tác dụng chống oxy hóa và kháng viêm [3].
Tuy nhiên, nghiên cứu về thồm lồm mới chỉ dừng lại ở mức độ xác định thành phần hóa học và thử nghiệm in vitro sơ bộ, chưa có nhiều thử nghiệm lâm sàng hay nghiên cứu cơ chế sâu rộng trên mô hình bệnh lý động vật như thồm lồm gai.
Hiểu lầm thường gặp và nguy cơ tích lũy độc chất
Một hiểu lầm phổ biến là nhiều người cho rằng hai cây này có thể dùng thay thế tương đương nhau trong mọi bài thuốc. Do thành phần chính của thồm lồm gai là flavonoid và axit phenolic có hướng tác động lên chuyển hóa lipid gan và kháng virus [6], [4], trong khi thồm lồm lại chứa lượng lớn squalene và dẫn xuất este [3], việc tự ý hoán đổi có thể làm thay đổi hoàn toàn hiệu quả của bài thuốc.
Về mặt độc tính trực tiếp của dược liệu, nghiên cứu thực nghiệm in vitro và trên chuột cho thấy chiết xuất thồm lồm gai không gây biểu hiện độc hại cho cơ thể sống ở mức liều thử nghiệm [7]. Cây thồm lồm gai cũng từng được dùng làm món ăn dân gian hoặc thức ăn gia súc ở một số vùng mà không ghi nhận ngộ độc tự nhiên cấp tính [2].
Tuy nhiên, một rủi ro độc tính gián tiếp cần hết sức cẩn trọng là khả năng tích tụ kim loại nặng của thồm lồm gai. Nghiên cứu sinh lý năm 2018 phát hiện thồm lồm gai là loài thực vật có khả năng chịu đựng kim loại mangan (Mn) cực kỳ tốt và được xem xét trồng để phủ xanh các bãi thải mỏ mangan [8]. Cây có thể chịu được nồng độ mangan từ 5 đến 2000 micromol/lít mà không bị tổn hại cấu trúc vận chuyển chất, thậm chí ở mức 1000 đến 10.000 micromol/lít cây vẫn tạo cơ chế chống chịu dù có xuất hiện tổn thương tế bào lá và ti thể rễ sau 30 ngày [8].
Điều này đồng nghĩa nếu cây mọc hoang ở những vùng đất ô nhiễm kim loại nặng hoặc gần khu khai khoáng, thồm lồm gai có thể tích lũy lượng lớn mangan hoặc khoáng chất độc hại trong mô cây [8], [5]. Người dùng thu hái nhầm cây ở các khu vực này về sắc uống sẽ đối mặt với nguy cơ nhiễm độc kim loại mà không hề hay biết.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người mắc các bệnh lý suy gan, suy thận mạn tính hoặc đang điều trị thuốc tây y kéo dài cần hết sức thận trọng. Các dữ liệu về bảo vệ gan của thồm lồm gai hiện tại mới chỉ được chứng minh trên chuột cống bị tổn thương gan do hóa chất [6], chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên bệnh nhân người. Do đó, người bệnh gan không được tự ý bỏ thuốc điều trị chuẩn để uống nước cây thồm lồm gai.
Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng chưa hề có bất kỳ dữ liệu nghiên cứu an toàn nào trong các tài liệu khoa học hiện hành. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ hai loại cây này.
Những người đang dùng thuốc điều trị viêm gan B hoặc thuốc điều trị ung thư cũng không nên tùy tiện kết hợp. Dù thồm lồm gai có nghiên cứu cho thấy ức chế cccDNA của HBV và ức chế tế bào u trong ống nghiệm [4], [7], việc phối hợp bừa bãi có thể gây tương tác thuốc hoặc ảnh hưởng xấu tới phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa.
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn
Khi cần sử dụng dược liệu, người dân cần thu hái từ các nguồn trồng dược liệu sạch, rõ nguồn gốc xuất xứ, tránh xa các khu công nghiệp, bãi rác thải hay vùng mỏ khai khoáng để phòng ngừa nguy cơ nhiễm kim loại nặng tồn dư [8], [5].
Về chế biến, các bộ phận của cây thường được rửa sạch đất cát, phơi khô trong bóng râm hoặc sấy nhẹ để bảo tồn hoạt chất flavonoid và phenolic acid [4], [2]. Việc sắc uống hoặc nấu nước dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải theo đúng hướng dẫn của thầy thuốc đông y, không lạm dụng uống thay thế nước lọc hàng ngày.
Dù hai loài thảo dược này cho thấy tiềm năng sinh học rất lớn, người bệnh cần nhìn nhận đây là các nguồn dữ liệu nghiên cứu sơ khởi. Luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược nào vào quá trình bồi bổ hoặc hỗ trợ điều trị bệnh.
