Cây thông đất có bảo vệ gan như lời đồn dân gian?

Nhiều người truyền tai nhau dùng cây thông đất đun sắc uống để "giải độc gan", "hạ men gan" hoặc phòng ngừa các bệnh lý về gan. Trào lưu tự ý sử dụng các loại cây cỏ không rõ nguồn gốc hoặc chưa được chứng minh hiệu quả lâm sàng đang diễn ra khá phổ biến trong đời sống hàng ngày.

Tuy nhiên, lời đồn này hoàn toàn không có cơ sở khoa học xác thực. Trong danh mục các nghiên cứu về hoạt tính chống oxy hóa và bảo vệ tế bào gan hiện nay, hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng hay dữ liệu khoa học trực tiếp nào chứng minh cây thông đất có tác dụng chữa bệnh gan trên cơ thể người.

Sự thật khoa học về cây thông đất và lời đồn bảo vệ gan

Trong kho tàng y văn và nghiên cứu dược lý thực nghiệm, nhiều loài thực vật chứa hợp chất phenolic, flavonoid hay polysaccharide từng được khảo sát về khả năng chống oxy hóa [1, 2, 3]. Dù vậy, đối với cây thông đất, các dữ liệu được công bố hiện tại chưa ghi nhận bằng chứng về hiệu quả bảo vệ mô gan ở người. Việc người dân tự ý gán ghép đặc tính thải độc, trị viêm gan cho cây thông đất chỉ bắt nguồn từ những tin đồn truyền miệng hoặc suy đoán vô căn cứ.

Khi đối chiếu với các nghiên cứu bảo vệ gan hiện hành, các nhà khoa học chỉ mới thực hiện khảo sát trên những loài thực vật và sinh vật khác nhau. Không thể lấy cơ chế chống oxy hóa của các chiết xuất thực vật khác trong phòng thí nghiệm để suy diễn rằng cây thông đất cũng mang lại công dụng tương tự trên lá gan con người.

Cơ chế chống tổn thương gan trong phòng thí nghiệm diễn ra thế nào?

Để hiểu tại sao các loại thảo mộc thường được gán mác "bảo vệ gan", cần xem xét cách giới khoa học đánh giá tổn thương mô gan trong ống nghiệm và trên động vật. Chất độc carbon tetrachloride (CCl4) thường được dùng để kích thích tạo ra các gốc tự do (ROS), gây hiện tượng peroxy hóa lipid màng tế bào và dẫn đến hoại tử mô gan [1, 8].

Khi tế bào gan bị vỡ, các enzyme nội bào như alanine aminotransferase (ALT), aspartate aminotransferase (AST) và alkaline phosphatase (ALP) sẽ rò rỉ vào huyết thanh [2, 8]. Các chiết xuất giàu chất chống oxy hóa tự nhiên giúp thu dọn gốc tự do, giảm tạo thành chất độc malondialdehyde (MDA) và kích hoạt hệ thống enzyme nội sinh như superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT), glutathione peroxidase (GPx) [2, 3, 4]. Cơ chế này xuất hiện ở nhiều hợp chất tự nhiên nhưng mới chỉ dừng lại ở phạm vi nghiên cứu thực nghiệm.

Các nghiên cứu thực nghiệm trên những loài thực vật khác nói gì?

Khoa học ghi nhận nhiều loài thực vật thể hiện hoạt tính hỗ trợ mô gan trong điều kiện thí nghiệm nghiêm ngặt, nhưng đối tượng nghiên cứu hoàn toàn khác biệt với cây thông đất:

Năm 2018, một nghiên cứu trên chuột bị gây độc gan bằng CCl4 đã đánh giá chiết xuất cồn-nước của cây ngải Artemisia dracunculus ^[1]. Kết quả cho thấy chiết xuất này giúp phục hồi nồng độ men gan trong huyết thanh, cải thiện các chỉ số chống oxy hóa và giảm peroxy hóa lipid màng tế bào ^[1]. Dù vậy, nhóm tác giả nhấn mạnh đây chỉ là kết quả bước đầu trên chuột, cần xác định rõ hoạt chất đơn lẻ và lặp lại trên cỡ mẫu động vật lớn hơn ^[1].

Năm 2014, một nghiên cứu trên mô hình chuột nhắt trắng Swiss albino bị gây độc gan bằng CCl4 (tiêm màng bụng dung dịch 0,2% CCl4 pha dầu ô liu vào ngày thứ 15) đã kiểm tra dịch chiết methanol của cây Amorphophallus commutatus ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất giàu polyphenol này làm tăng enzyme chống oxy hóa SOD, CAT, GST, GPx và làm giảm AST, ALT, ALP, bilirubin tương đương chất đối chứng silymarin ^[2].

Một nghiên cứu năm 2013 phân lập các phân đoạn polysaccharide (CSPS-1, CSPS-2, CSPS-3) từ loài Cyclina sinensis với trọng lượng phân tử lần lượt là 69, 81 và 101 kDa ^[3]. Trong ống nghiệm, các phân đoạn này thể hiện khả năng quét gốc H2O2 và bẫy ion sắt Fe2+ ^[3]. Khi thử nghiệm trên chuột nhắt bị tổn thương gan do CCl4, CSPS làm giảm ALT, AST, ức chế hình thành MDA và tăng hoạt lực enzyme SOD, GPx ^[3].

Năm 2010, nghiên cứu trên chuột cống cho thấy chiết xuất cồn-nước của cây mướp khía Luffa acutangula giúp cải thiện cấu trúc mô học gan bị hư hại bởi CCl4 và thuốc kháng lao rifampicin ^[4]. Dịch chiết làm hạ men AST, ALT, ALP, LDH và tăng lượng protein toàn phần thông qua việc giảm MDA, phục hồi glutathione, catalase và SOD ^[4].

Trên mô hình tế bào, nghiên cứu năm 2011 trên tế bào ung thư gan chuột cống bị gây độc bằng CCl4 đã phân lập 6 hợp chất từ cây Ficus gnaphalocarpa: acid betulinic, 3-methoxyquercetin, catechin, epicatechin, quercetin và quercitrin ^[5]. Trong đó, 3-methoxyquercetin, quercetin và quercitrin ngăn chặn rò rỉ enzyme lactate dehydrogenase (LDH) và ức chế tế bào gan chết theo cơ chế chống oxy hóa ^[5].

Năm 2016, nghiên cứu trên dòng tế bào người HepG2 bị tổn thương bởi CCl4 đã kiểm tra các phân đoạn chiết xuất từ cây Hamelia patens ^[6]. Phân đoạn butanol (BE) có hàm lượng polyphenol đạt 132,08 mg đương lượng acid gallic/g, giá trị quét gốc tự do DPPH đạt EC50 là 50,97 mcg/mL, giúp duy trì hoạt độ AST tế bào ở mức 43,74 ^[6]. Thử nghiệm trên tế bào Vero cho thấy chiết xuất không gây độc tế bào ^[6].

Năm 2013, nghiên cứu dùng chiết xuất cồn của hoa cây bồng bồng Calotropis gigantea thử nghiệm trên chuột nhắt bị nhiễm độc gan ^[7]. Ở nồng độ 20, 40, 60, 80 và 100 mcg/mL, chiết xuất thể hiện khả năng dập tắt gốc hydroxyl, nitric oxide và H2O2 ^[7]. Khi cho chuột uống liều 250 và 500 mg/kg, nồng độ AST và ALT giảm rõ rệt, tương đương hiệu quả của silymarin liều 100 mg/kg đường uống ^[7].

Năm 2014, nghiên cứu trên chuột nhắt bị tổn thương gan do CCl4 cho thấy chiết xuất từ thịt quả ô liu Olea europaea giúp quét sạch gốc tự do alkyl và hydroxyl ^[8]. Chiết xuất này làm giảm men gan AST, ALT, ALP và điều hòa cholesterol huyết thanh ^[8].

Khoảng cách rất lớn giữa ống nghiệm và hiệu quả điều trị thực tế

Tất cả các bằng chứng khoa học kể trên đều được thực hiện trên tế bào cô lập trong đĩa nuôi cấy hoặc trên chuột thí nghiệm [1, 2, 4, 6]. Từ phản ứng quét gốc tự do trong ống nghiệm cho đến một viên thuốc có tác dụng trên cơ thể con người là một khoảng cách vô cùng lớn.

Cơ thể người có hệ thống chuyển hóa phức tạp, hấp thu qua đường tiêu hóa và đào thải qua thận, gan khác xa chuột. Hơn nữa, những dữ liệu thực nghiệm trên hoàn toàn thuộc về các loài thực vật khác, không có nghiên cứu nào dành cho cây thông đất. Việc cho rằng một thảo dược có thể bảo vệ lá gan người bệnh chỉ vì các loài cây khác có hoạt tính chống oxy hóa là kết luận thiếu căn cứ.

Những hiểu lầm nguy hại khi tự ý dùng thảo dược giải độc gan

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn lành tính, uống vào không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc". Nhiều người mắc viêm gan siêu vi B, C, gan nhiễm mỡ hoặc xơ gan đã bỏ qua phác đồ điều trị y khoa để uống nước sắc cây thông đất theo mách bảo dân gian.

Hành động này cực kỳ nguy hiểm. Các hoạt chất trong cây thông đất chưa được xác định ngưỡng an toàn cho tế bào gan. Việc đưa một lượng lớn hợp chất thực vật chưa rõ độc tính vào cơ thể buộc gan và thận đang suy yếu phải làm việc nhiều hơn để chuyển hóa, có nguy cơ gây ngộ độc cấp tính hoặc đẩy nhanh tiến trình suy gan.

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không được tự ý sử dụng cây thông đất do hoàn toàn thiếu dữ liệu an toàn sinh học.

Người đang mắc bệnh gan mạn tính, men gan tăng cao, xơ gan hoặc suy thận không được tự ý uống nước sắc thảo dược dân gian khi chưa có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa. Người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cũng cần tránh xa trào lưu này nhằm phòng ngừa hiện tượng tương tác thuốc gây hại cho cơ thể.

Áp dụng thực tế để có lá gan khỏe mạnh

Muốn duy trì lá gan khỏe mạnh, người dân không nên trông chờ vào các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng. Lối sống lành mạnh đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ chức năng gan:

Hạn chế tối đa rượu bia, thức uống có cồn và các loại hóa chất độc hại. Xây dựng chế độ dinh dưỡng cân đối, giảm chất béo bão hòa, hạn chế đường tinh luyện và tăng cường chất xơ từ rau củ quả. Thường xuyên vận động thể chất và duy trì cân nặng hợp lý giúp phòng ngừa gan nhiễm mỡ hiệu quả.

Khi có dấu hiệu bất thường như mệt mỏi, vàng da, chán ăn hoặc nước tiểu sẫm màu, người bệnh cần đến bệnh viện thăm khám chuyên khoa. Không tự ý uống nước đun từ cây thông đất hay bất kỳ loại thảo mộc nào khi chưa có ý kiến của bác sĩ.

Lời đồn dân gian về công dụng bảo vệ gan của cây thông đất hoàn toàn không có cơ sở khoa học xác thực. Người dân cần tỉnh táo trước các kinh nghiệm truyền miệng, tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ và duy trì lối sống điều độ để bảo vệ sức khỏe lá gan một cách an toàn nhất.