Cây thuốc thượng dùng cho tiêu chảy: Lợi ích thật hay kinh nghiệm đồn?

Lời đồn dân gian về vỏ rễ thuốc thượng

Rối loạn tiêu hóa hay tiêu chảy cấp là tình trạng phổ biến mà hầu như ai cũng từng trải qua ít nhất một lần trong đời. Khi gặp phải triệu chứng này, người bệnh thường đối mặt với tình trạng đi ngoài phân lỏng nhiều lần, cơ thể mất nước và mệt mỏi nhanh chóng. Bên cạnh việc tìm kiếm các loại thuốc Tây y, không ít người có thói quen tìm đến các bài thuốc truyền miệng từ cây cỏ quanh nhà.

Trong kho tàng kinh nghiệm dân gian tại nhiều địa phương, cây thuốc thượng thường được người dân nhắc đến như một phương thuốc cầm tiêu chảy nhanh chóng. Theo lời truyền miệng, bộ phận vỏ rễ của cây thường được thu hái, rửa sạch rồi sắc lấy nước uống mỗi khi bụng dạ có vấn đề. Nhiều người tin rằng chỉ cần uống một vài bát nước sắc đặc là triệu chứng đi ngoài sẽ dứt điểm hoàn toàn.

Tuy nhiên, việc sử dụng các loại cây cỏ theo kinh nghiệm mà chưa qua kiểm chứng khoa học luôn tiềm ẩn nhiều rủi ro. Liệu tác dụng cầm tiêu chảy của cây thuốc thượng là có cơ sở dược lý thực tế hay chỉ là những lời đồn thổi chưa được xác thực? Để trả lời thấu đáo vấn đề này, việc xem xét cơ chế bệnh sinh của tiêu chảy và đối chiếu dữ liệu khoa học là điều vô cùng cần thiết.

Cơ sở khoa học của bệnh tiêu chảy

Để hiểu được các phương pháp can thiệp có hiệu quả hay không, trước hết cần nắm rõ cơ chế sinh bệnh tiêu chảy trong cơ thể người. Tiêu chảy về bản chất là sự gia tăng bất thường về tần suất đi đại tiện với phân có độ đặc thấp, nhiều nước ^[1]. Tình trạng này xuất phát từ sự rối loạn trong quá trình vận chuyển nước và các chất điện giải tại đường ruột ^[1].

Nguyên nhân gây ra tiêu chảy thường tập trung vào bốn nhóm cơ chế chính: tăng bài tiết các chất điện giải (tiêu chảy xuất tiết), tăng áp lực thẩm thấu trong lòng ruột (tiêu chảy thẩm thấu), rối loạn nhu động ruột làm giảm thời gian lưu chuyển thức ăn, và giảm hấp thu điện giải qua niêm mạc ^[1]. Bên cạnh đó, các yếu tố gây viêm niêm mạc ruột sẽ kích thích giải phóng các chất trung gian hóa học như prostaglandin, dẫn đến giãn mạch, co thắt cơ trơn và tăng tiết chất nhầy ở ruột non ^[1].

Chính vì vậy, một hoạt chất muốn có tác dụng cầm tiêu chảy hiệu quả thường phải tác động vào ít nhất một trong các khâu bệnh sinh kể trên. Cụ thể, các chất này cần có khả năng giảm tiết dịch ruột, kích thích hấp thu nước và điện giải trở lại lòng mạch, hoặc làm chậm nhu động co bóp của thành ruột để kéo dài thời gian phân lưu lại trong ống tiêu hóa ^[1], ^[2].

Nhìn lại các cơ chế giảm tiêu chảy từ dược chất

Trong dược lý học thực nghiệm, các nhà khoa học đã phân tích rất rõ nhiều nhóm hợp chất có khả năng kiểm soát sự tống xuất của ruột. Chẳng hạn, các chất chủ vận thụ thể alpha 2-adrenergic như clonidine đã được chứng minh có khả năng làm chậm quá trình vận chuyển chất lỏng qua ruột và kích thích nhẹ khả năng hấp thu của niêm mạc ruột ^[3]. Ở một thử nghiệm trên người tình nguyện, hoạt chất này làm giảm thể tích dịch thải trực tràng tới 48% thông qua việc thay đổi nhu động và tăng sức chứa của ống tiêu hóa ^[3].

Bên cạnh đó, các nhóm thuốc tác động lên hệ opioid như loperamide hay loperamide oxide cũng được biết đến rộng rãi nhờ khả năng chống tiêu chảy chọn lọc ở ruột mà không ảnh hưởng nhiều đến hệ thần kinh trung ương ^[4]. Tác dụng chống tiêu chảy của nhóm chất này chủ yếu đến từ việc ức chế bài tiết dịch ruột và điều hòa vận động ở đoạn ruột xa ^[4]. Ngoài ra, các chất kháng cholinergic như atropine cũng giúp ức chế nhu động ruột rất mạnh thông qua việc chẹn thụ thể muscarinic, làm giãn cơ trơn nội tạng ^[4], ^[2].

Trong tự nhiên, nhiều nhóm hoạt chất thực vật thứ sinh cũng có tác động sinh học rõ rệt trên đường ruột. Điển hình như các hợp chất alkaloid có khả năng bình thường hóa tính thấm của nước và điện giải trong lòng ruột ^[5]. Trong khi đó, các hợp chất flavonoid và tannin lại nổi tiếng với khả năng ức chế nhu động ruột, giảm tiết dịch điện giải và can thiệp vào quá trình chuyển hóa acid arachidonic để giảm tổng hợp prostaglandin gây viêm ^[5].

Dữ liệu nghiên cứu dược lý hiện nay nói gì?

Đối với cây thuốc thượng, khi tra cứu và đối chiếu các tài liệu khoa học hiện hành, câu trả lời thực tế có thể khiến nhiều người bất ngờ: Hiện tại chưa có nghiên cứu dược lý thực nghiệm nào được công bố nhằm đánh giá cụ thể tác dụng trị tiêu chảy của vỏ rễ cây thuốc thượng. Những dữ liệu khoa học về việc ức chế tiêu chảy bằng thảo dược hiện nay chủ yếu được ghi nhận trên các mẫu thực vật khác thông qua các mô hình chuột thí nghiệm.

Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2022 trên chuột nhắt trắng đánh giá chiết xuất lá Moringa stenopetala đã cho thấy tác dụng chống tiêu chảy trên mô hình gây tiêu chảy bằng dầu thầu dầu ^[5]. Trong thử nghiệm này, chiết xuất thực vật ở các liều 300 mg/kg và 450 mg/kg đã thể hiện khả năng ức chế nhu động ruột và giảm tiết dịch tiêu hóa rõ rệt nhờ chứa các nhóm chất alkaloid, flavonoid và tannin ^[5].

Tương tự, nghiên cứu năm 2015 trên chuột cống trắng bị gây tiêu chảy bằng dầu thầu dầu đã chứng minh chiết xuất lá củ dong (Maranta arundinacea) làm giảm lượng phân lần lượt 44,99% và 55,99% ở liều 200 mg/kg và 400 mg/kg ^[1]. Tỷ lệ ức chế tiêu chảy ở các liều này đạt mức 42,67% và 57,57%, đồng thời ức chế hiện tượng tích tụ dịch trong lòng ruột ^[1]. Một nghiên cứu khác năm 2015 trên lá sắn gai (Manihot esculenta) cũng ghi nhận liều 200 mg/kg thể hiện tác dụng giảm tích tụ dịch và ức chế nhu động qua nghiệm pháp than hoạt tương đương với atropine tiêu chuẩn ^[2].

Ngược lại, không phải loại thảo dược nào cũng làm chậm nhu động ruột. Nghiên cứu năm 2011 trên chuột Sprague-Dawley chỉ ra rằng vị thuốc Chỉ thực (Fructus Aurantii) và hoạt chất meranzin hydrate lại kích thích co bóp cơ ruột và thúc đẩy làm rỗng dạ dày qua thụ thể H1 histamine ^[6]. Điều này cho thấy tính chất dược lý của mỗi loài cây là hoàn toàn khác biệt, không thể đánh đồng công dụng giữa các loài chưa nghiên cứu với các loại thảo mộc đã được chứng minh.

Bằng chứng hạn chế và những hiểu lầm phổ biến

Từ các dữ liệu trên, có thể khẳng định rằng việc dùng vỏ rễ cây thuốc thượng để chữa tiêu chảy hiện tại thuần túy chỉ dừng lại ở mức độ kinh nghiệm dân gian đồn thổi. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người, thậm chí chưa có cả nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật đối với dược liệu này để xác minh hiệu lực và độ an toàn.

Một hiểu lầm hết sức phổ biến là người dân thường cho rằng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng tùy tiện. Trong thực tế, vỏ và rễ của các loài cây hoang dã thường là nơi tập trung rất nhiều hợp chất tự nhiên phức tạp, bao gồm cả các độc tố tự nhiên nhằm tự vệ trước sâu bọ. Việc tự ý thu hái, đun sắc vỏ rễ mà không rõ liều lượng, độc tính bán trường diễn hay ảnh hưởng trên gan thận có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc cấp tính.

Ngoài ra, nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần làm ngưng đi ngoài là bệnh đã khỏi. Trong các trường hợp tiêu chảy do nhiễm khuẩn hoặc nhiễm độc tố thức ăn, việc ức chế nhu động ruột quá mức bằng các chất chưa rõ nguồn gốc có thể khiến độc tố vi khuẩn bị ứ đọng lại trong đường tiêu hóa, gây trướng bụng, liệt ruột và nhiễm trùng huyết nguy hiểm. Ngay cả các thuốc chuẩn như loperamide hay opioid cũng cần được dùng rất cẩn trọng về mặt cơ chế ^[4].

Ai cần đặc biệt thận trọng khi bị tiêu chảy?

Trước tình trạng thiếu vắng bằng chứng khoa học về cây thuốc thượng, một số đối tượng tuyệt đối không nên tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng này. Đầu tiên là phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú, bởi các hoạt chất chưa rõ danh tính trong vỏ rễ có thể qua hàng rào nhau thai hoặc sữa mẹ gây hại cho thai nhi và trẻ sơ sinh.

Nhóm đối tượng thứ hai là trẻ nhỏ và người cao tuổi. Trẻ em có hệ tiêu hóa chưa hoàn thiện và rất dễ bị rối loạn nước, điện giải nghiêm trọng khi tiêu chảy; việc dùng thảo dược truyền miệng có thể làm chậm trễ thời gian cấp cứu bù nước. Người cao tuổi thường có bệnh nền tim mạch, gan, thận, việc dung nạp các chất lạ có thể làm suy giảm chức năng các cơ quan này nhanh chóng.

Bên cạnh đó, những người bị tiêu chảy đi kèm các dấu hiệu cảnh báo như sốt cao, đi ngoài ra máu, nôn mửa liên tục không uống được nước, hoặc đau bụng dữ dội cần phải đến bệnh viện ngay lập tức. Đây là những biểu hiện của tiêu chảy nhiễm trùng hoặc bệnh lý cấp ngoại khoa, việc tự ý uống nước sắc cây thuốc thượng có thể làm che lấp triệu chứng và dẫn đến các biến chứng đe dọa tính mạng.

Áp dụng đúng cách khi đối mặt với rối loạn tiêu hóa

Khi xuất hiện triệu chứng tiêu chảy cấp, nguyên tắc quan trọng hàng đầu được y học khuyến cáo là bù đủ nước và các chất điện giải đã mất. Thay vì vội vã tìm kiếm các loại lá, vỏ rễ cây lạ để cầm tiêu chảy, người bệnh nên sử dụng dung dịch oresol được pha đúng tỷ lệ hướng dẫn hoặc uống nước cháo muối loãng.

Về chế độ ăn uống, nên ưu tiên các loại thực phẩm mềm, dễ tiêu hóa như cháo trắng, súp thịt nạc ninh nhừ, đồng thời chia nhỏ bữa ăn trong ngày. Tránh xa các thực phẩm nhiều dầu mỡ, đồ chiên rán, thức ăn quá ngọt hoặc các sản phẩm từ sữa chưa tách lactose, bởi chúng có thể làm tăng áp lực thẩm thấu và khiến ruột co bóp dữ dội hơn ^[1].

Nếu muốn sử dụng bất kỳ bài thuốc y học cổ truyền nào, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc các lương y được cấp phép để được kê đơn các dược liệu đã được chuẩn hóa về quy trình bào chế và định lượng. Tuyệt đối không tự ý đào xới, chặt hái vỏ rễ cây thuốc thượng theo kinh nghiệm dân gian chưa kiểm chứng để tránh những hậu quả đáng tiếc cho sức khỏe.

Tóm lại, kinh nghiệm dân gian dùng vỏ rễ cây thuốc thượng trị tiêu chảy hiện vẫn chỉ là lời đồn, hoàn toàn thiếu cơ sở dữ liệu khoa học về độ an toàn và hiệu quả. Việc chăm sóc đường tiêu hóa cần dựa trên nền tảng y học thực chứng, ưu tiên bù nước, nghỉ ngơi và thăm khám y tế kịp thời khi bệnh diễn tiến xấu.