Tình trạng rụng tóc từng mảng hay hói đầu sớm đang khiến nhiều người lo lắng tìm kiếm đủ bài thuốc từ thiên nhiên. Trong số đó, cây tóc thần vệ nữ (hay còn gọi là ráng trắc, tên khoa học Adiantum capillus-veneris) thường được truyền tai như thần dược kích thích mọc tóc. Nhiều lời đồn khẳng định thảo dược này ức chế enzym gây rụng tóc mạnh ngang minoxidil.

Thực tế khoa học cho thấy chiết xuất ráng trắc có ghi nhận khả năng hạn chế rụng tóc trên mô hình động vật thí nghiệm, song hoàn toàn chưa có nghiên cứu nào so sánh trực tiếp hiệu quả ức chế 5-alpha reductase của loài cây này với minoxidil. Mọi lời đồn thổi về việc thay thế thuốc điều trị tiêu chuẩn hiện nay đều thiếu cơ sở xác thực.

Nang tóc và gánh nặng rụng tóc do nội tiết

Chứng rụng tóc do nội tiết androgen (androgenetic alopecia) là dạng rụng tóc phổ biến nhất ở nam giới và cũng có thể xuất hiện ở phụ nữ [1]. Tình trạng này liên quan mật thiết đến sự nhạy cảm của nang tóc trước các hormone nội tiết tố nam lưu hành trong cơ thể [1]. Quá trình này khiến nang tóc teo nhỏ dần, sợi tóc mảnh đi và thoái hóa nhanh chóng theo thời gian [1].

Trong chu kỳ sinh trưởng tự nhiên, sợi tóc luân chuyển qua các giai đoạn phát triển (anagen) và thoái hóa, nghỉ ngơi (telogen). Khi nội tiết tố nam tác động tiêu cực, tỷ lệ sợi tóc ở giai đoạn anagen giảm sút rõ rệt, dẫn đến hiện tượng tóc rụng lan tỏa và thưa dần [1]. Do đó, đích đến của các phương pháp điều trị là duy trì pha phát triển và bảo tồn mật độ nang tóc trên da đầu [1].

Cơ chế tác động sinh học được ghi nhận từ ráng trắc

Các phân tích hóa thực vật chỉ ra rằng lá ráng trắc rất giàu các hợp chất phenolic, carotenoid và chất diệp lục [2]. Đáng chú ý, hàm lượng lutein trong lá đạt mức 806,0 mcg/g, đóng vai trò quan trọng tạo nên đặc tính chống oxy hóa [2]. Ngoài ra, cây còn chứa 13 hợp chất phenolic với các chất nổi bật như kaempferol-3-sophorotrioside (58,7 mg/g), chlorogenic acid (28,5 mg/g), 5-O-caffeoylquinic acid (18,7 mg/g) cùng coumaric acid (11,2 mg/g) và các dẫn xuất (33,1 mg/g) [2]. Tổng lượng phenolic trong dịch chiết methanol của loài cây này đo được là 0,83% khối lượng quy đổi tương đương gallic acid [3].

Các thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy dịch chiết ráng trắc có khả năng làm tăng biểu hiện của gen TGF-beta1 và kích thích điều hòa gen VEGF-A [4]. Yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu VEGF-A và TGF-beta1 giữ vai trò thúc đẩy sự di chuyển của tế bào nguyên bào sợi da chuột [4]. Phân đoạn nước từ dịch chiết methanol của ráng trắc còn thúc đẩy sự hình thành ống mao mạch và tăng sinh tế bào nội mô mạch máu [5]. Đồng thời, các phân đoạn chiết xuất ở nồng độ 50 mcg/ml và 500 mcg/ml bảo vệ tế bào nguyên bào sợi trước tổn thương do các gốc tự do oxy hóa [5]. Những yếu tố này góp phần cải thiện tưới máu mô và bảo vệ tế bào da [5].

Nghiên cứu nói gì về ráng trắc và rụng tóc?

Nghiên cứu công bố năm 2014 đã kiểm tra tác động hỗ trợ mọc tóc của dung dịch ráng trắc trên chuột bạch tạng [1]. Mô hình gây rụng tóc bằng cách tiêm dưới da 1,0 mg testosterone mỗi ngày cho các nhóm chuột can thiệp [1]. Thử nghiệm gồm 5 nhóm: nhóm chỉ tiêm testosterone (n=6), nhóm tiêm testosterone kết hợp bôi dung dịch finasteride 2% (n=6), nhóm tiêm testosterone kết hợp bôi dung môi vận chuyển (n=6), nhóm tiêm testosterone kết hợp bôi dung dịch ráng trắc nồng độ 1% lên vùng da lưng (n=6), cùng nhóm đối chứng khỏe mạnh không tiêm hormone (n=2) [1].

Sau 21 ngày theo dõi, nhóm chuột chỉ nhận testosterone xuất hiện vùng rụng tóc lan tỏa rõ rệt [1]. Ngược lại, nhóm chuột được bôi dung dịch ráng trắc 1% ghi nhận mức độ rụng tóc ít hơn hẳn [1]. Về chỉ số định lượng mô học, mật độ nang tóc ở nhóm thoa ráng trắc đạt 1,92 +- 0,47 nang/mm, cao hơn nhóm tiêm testosterone đơn thuần (1,05 +- 0,21 nang/mm) và gần tương đương nhóm bôi finasteride (2,05 +- 0,49 nang/mm) [1].

Tỷ lệ nang tóc ở giai đoạn anagen so với telogen cũng có sự biến chuyển đáng kể [1]. Nhóm dùng ráng trắc đạt tỷ lệ anagen/telogen là 0,92 +- 0,06, cải thiện rõ so với mức 0,23 +- 0,03 ở nhóm chỉ tiêm testosterone [1]. Nhóm can thiệp bằng finasteride đạt tỷ lệ 1,12 +- 0,06 [1]. Dựa trên kết quả quan sát và dữ liệu mô học, nhóm nghiên cứu kết luận dung dịch ráng trắc 1% có hoạt tính tốt chống lại chứng rụng tóc do testosterone gây ra trên chuột [1]. Dẫu vậy, nghiên cứu này chỉ tiến hành trên số lượng mẫu chuột rất nhỏ trong 21 ngày và chưa từng thử nghiệm trên người [1].

Hiểu lầm phổ biến: Đánh đồng ức chế 5-alpha reductase và so sánh minoxidil

Rất nhiều thông tin trên mạng xã hội hiện nay khẳng định ráng trắc có thể thay thế thuốc xịt minoxidil nhờ khả năng ức chế enzym 5-alpha reductase. Đây là một sự nhầm lẫn tai hại xuất phát từ việc gộp chung các dữ liệu nghiên cứu không liên quan.

Các nghiên cứu thực tế về ráng trắc chỉ đánh giá sự cải thiện mật độ nang tóc trên chuột bị tiêm testosterone và so sánh đối chiếu với finasteride bôi ngoài [1]. Hoàn toàn không có dữ liệu đo lường nồng độ hay khả năng ức chế trực tiếp enzym 5-alpha reductase của ráng trắc [1]. Việc ức chế biểu hiện enzym SRD5A2 (mã hóa type II 5-alpha reductase) hay kích thích nang tóc so sánh cùng dung dịch minoxidil 2% thực tế được ghi nhận ở nọc ong (bee venom), chứ không phải thảo dược ráng trắc [6]. Việc gán ghép tác dụng của nọc ong hay cơ chế của minoxidil sang cây tóc thần vệ nữ là sự bóp méo khoa học trắng trợn.

Bên cạnh đó, dịch chiết ráng trắc còn cho thấy hoạt tính kháng khuẩn trong ống nghiệm, đặc biệt có giá trị nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) là 0,48 mcg/ml đối với vi khuẩn Escherichia coli [3]. Tuy nhiên, hoạt tính kháng khuẩn hay chống oxy hóa không đồng nghĩa với khả năng ngăn chặn triệt để chứng hói đầu di truyền phức tạp ở cơ thể người.

Những ai cần thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?

Dù thử nghiệm MTT trên tế bào nguyên bào sợi da người cho thấy ráng trắc không gây độc tế bào đáng kể, thử nghiệm màng chorioallantoic của trứng gà (CAM) ghi nhận mức độ kích ứng nhẹ ở hệ mạch máu [5]. Do đó, việc tự ý bôi đắp các loại nước ép, cao tự nấu từ cây tóc thần vệ nữ có nguy cơ gây viêm da tiếp xúc hoặc kích ứng da đầu.

Người có cơ địa da đầu nhạy cảm, viêm da tiết bã nhờn, có vết thương hở hoặc đang mắc các bệnh lý da đầu mạn tính cần hết sức cẩn trọng. Phụ nữ mang thai, mẹ đang cho con bú và trẻ em tuyệt đối không tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng từ loại cây này vì chưa hề có nghiên cứu an toàn lâm sàng trên các đối tượng nhạy cảm. Người bị rụng tóc bệnh lý cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa da liễu trước khi thử bất kỳ phương pháp hỗ trợ nào.

Gợi ý tiếp cận và chăm sóc tóc thực tế

Các kết quả thực nghiệm với ráng trắc hiện chỉ giới hạn ở nồng độ dung dịch chuẩn hóa 1% bôi ngoài da trên mô hình động vật trong phòng thí nghiệm [1]. Người dân không nên tự ý tìm kiếm cây cỏ tự nhiên để đun nấu, ngâm rượu hay xoa bóp da đầu vì nồng độ không chuẩn xác và nguy cơ nhiễm khuẩn, nấm mốc rất cao.

Để chăm sóc mái tóc khỏe mạnh, người bệnh nên thiết lập chế độ dinh dưỡng giàu chất chống oxy hóa, duy trì lối sống lành mạnh, tránh căng thẳng kéo dài và vệ sinh da đầu đúng cách. Khi nhận thấy tóc rụng quá nhiều hoặc thưa nhanh chóng, bước đi đúng đắn nhất là đến các cơ sở y tế để được thăm khám, xác định nguyên nhân chính xác thay vì đặt trọn niềm tin vào những lời truyền miệng vô căn cứ.

Chứng rụng tóc do nội tiết là một vấn đề phức tạp đòi hỏi các can thiệp y khoa đã qua kiểm chứng khoa học. Dù ráng trắc mang lại một số tín hiệu tích cực ban đầu trên động vật, thảo dược này không thể thay thế phác đồ điều trị tiêu chuẩn. Hãy luôn lắng nghe tư vấn của bác sĩ chuyên môn để bảo vệ mái tóc và sức khỏe một cách an toàn nhất.