Cây trọng đũa và tiềm năng giãn phế quản: Bằng chứng nói gì?

Cây trọng đũa (tên khoa học Ardisia crenata, còn gọi là cơm nguội răng, kim ngân lượng) thường được trồng làm cảnh hoặc xuất hiện trong một số bài thuốc dân gian. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau rằng loại thảo dược này chứa hoạt chất có khả năng làm giãn phế quản cực mạnh, mở ra hy vọng mới cho người mắc bệnh hen suyễn hay phổi tắc nghẽn mạn tính.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy tiềm năng làm giãn cơ trơn của hoạt chất chiết xuất từ cây trọng đũa mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên mô động vật. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý tìm mua, sắc uống hay sử dụng cây này để tự trị bệnh đường hô hấp.

Nguồn gốc hoạt chất đặc biệt trong lá cây trọng đũa

Cây trọng đũa (Ardisia crenata) được biết đến trong giới khoa học là nguồn phân lập hợp chất FR900359 ^[1]. Đây là một depsipeptide mạch vòng có hoạt tính sinh học đáng chú ý [5, 7]. FR900359 được xác định là một chất ức chế mạnh protein Gq ^[1].

Điều thú vị là hợp chất này không hoàn toàn do bản thân cây trọng đũa tự tạo ra một cách độc lập. Phần lớn loài Ardisia mang vi khuẩn Burkholderia sống cộng sinh bắt buộc trong các nốt sần chuyên biệt trên lá ^[2]. Nghiên cứu giải trình tự bộ gen năm 2016 đối với vi khuẩn Candidatus Burkholderia crenata cho thấy vi khuẩn này sở hữu các gen thứ cấp độc đáo, đóng vai trò chính trong việc tổng hợp hợp chất FR900359 ^[2]. Bên cạnh FR900359, phân tích thành phần lá và quả của Ardisia crenata năm 2025 xác định được 46 loại flavonoid glycoside ^[1]. Trong đó, lá cây trọng đũa quả đỏ chứa hàm lượng cao nhất gồm 20 loại flavonoid, bao gồm kaempferol 3-O-glucoside (astragalin) với 503,8 ± 11,9 mg/100 g ^[1].

Vì sao cơ trơn đường thở trở thành đích ngắm điều trị?

Để hiểu tại sao các chất giãn cơ trơn như FR900359 được quan tâm, cần nhìn vào vai trò của cơ trơn trong hệ thống hô hấp. Cơ trơn phế quản bao quanh toàn bộ đường thở dưới mức phế quản chính theo hướng vòng và chiếm diện tích lớn nhất ở các tiểu phế quản màng ^[3]. Trong các bệnh lý viêm mạn tính như hen suyễn hay bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), diện tích cơ trơn đường thở tăng lên đáng kể, từ 25% đến 250% so với người bình thường tùy thuộc vào mức độ nặng của bệnh ^[3].

Tình trạng dày thành cơ trơn cũng được ghi nhận trong bệnh xơ nang (CF). Nghiên cứu sinh thiết năm 2005 trên 7 bệnh nhân xơ nang và 15 người đối chứng khỏe mạnh cho thấy thể tích cơ trơn tăng 63% ở nhóm bệnh nhân (0,173 so với 0,106 mm³/mm³ lớp dưới niêm mạc) do hiện tượng tăng sản tế bào cơ chứ không phải phì đại kích thước tế bào ^[4]. Sự gia tăng bất thường và co thắt quá mức của lớp cơ này chính là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới chít hẹp đường thở và khó thở kịch phát [6, 8].

Cơ chế tác động: Khóa đường truyền co thắt

Sự co thắt của cơ trơn chịu sự chi phối chặt chẽ của các thụ thể bề mặt kết cặp với protein Gq và dòng ion canxi nội bào. Khi protein Gq bị kích hoạt, các tín hiệu nội bào thúc đẩy giải phóng và mở kênh canxi, khiến sợi cơ trơn co thắt mạnh. Do đó, một chất có khả năng ức chế mạnh protein Gq như FR900359 trở thành tâm điểm nghiên cứu nhằm cắt đứt chuỗi phản ứng co thắt này ^[1].

Ngoài ra, mạng lưới thần kinh điều khiển cơ trơn cũng được hình thành từ rất sớm. Một nghiên cứu năm 1997 trên phôi lợn cho thấy cơ trơn đường thở xuất hiện và co bóp sớm, được chi phối bởi hệ thần kinh cholinergic ^[5]. Trong nghiên cứu năm 2017 về xơ nang, rối loạn xử lý canxi và trương lực cơ gia tăng tự thân được phát hiện ngay trên cơ trơn phế quản của lợn sơ sinh ^[6]. Các nhà nghiên cứu phát hiện việc ức chế enzyme PYK2 giúp giảm co thắt cơ trơn phế quản do methacholine trên chuột thí nghiệm ^[6]. Việc tìm kiếm các chất ức chế tín hiệu co thắt cơ trơn, bao gồm ức chế Gq, là một hướng đi quan trọng để giảm tình trạng tăng phản ứng đường thở [1, 4].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2023 trên phôi chuột đã chỉ ra tính mềm dẻo của tế bào cơ trơn đường thở trong giai đoạn phát triển khi loại bỏ yếu tố SRF, cho thấy cơ chế sinh học phân tử của cơ trơn hô hấp vô cùng phức tạp ^[7].

Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về tác dụng giãn cơ?

Cho đến nay, các nghiên cứu thực nghiệm trực tiếp về hoạt chất FR900359 từ cây trọng đũa chủ yếu tập trung vào hệ thống mạch máu ở cấp độ phòng thí nghiệm ^[8]. Nghiên cứu năm 2013 đánh giá tác dụng giãn mạch của FR900359 (tách chiết từ cây Ardisia crenata) trên động mạch chủ chuột cống cô lập đã công bố nhiều dữ liệu chi tiết ^[8]:

• Mô hình thí nghiệm: Vòng động mạch chủ của chuột cống được cô lập, duy trì trong điều kiện phòng thí nghiệm, gây co thắt trước bằng phenylephrine ^[8].
• Hiệu quả giãn cơ: FR900359 gây giãn cơ phụ thuộc vào nồng độ trong khoảng từ 1 nM đến 10 µM trên các vòng mạch còn nguyên lớp nội mô ^[8].
• Cơ chế giãn: Tác dụng này bị ức chế khi thêm L-NMMA (chất ức chế men tổng hợp oxit nitric NOS) ^[8]. Trên các vòng mạch bị bóc bỏ lớp nội mô, tác dụng giãn cơ của FR900359 bị giảm ở nồng độ thấp, nhưng vẫn duy trì ở nồng độ cao ^[8].
• Tác động lên ion canxi: Ở các mẫu bóc lớp nội mô, FR900359 ở nồng độ 0,1 µM làm giảm đáng kể các cơn co thắt do nồng độ kali cao gây ra, đồng thời ức chế hoàn toàn các cơn co do dòng canxi (Ca²⁺) gây ra ^[8].

Nghiên cứu kết luận rằng tác dụng làm giãn cơ của FR900359 ở nồng độ thấp được trung gian qua việc tăng giải phóng NO từ tế bào nội mô; còn ở nồng độ cao là nhờ tác dụng ức chế trực tiếp dòng canxi đi vào tế bào qua kênh canxi phụ thuộc điện thế và kênh canxi vận hành bởi thụ thể ^[8]. Dù cơ chế chặn canxi và ức chế Gq có triển vọng đối với cơ trơn phế quản, thử nghiệm này chỉ được thực hiện trên mô động mạch chuột, chưa từng thử nghiệm lâm sàng trên phế quản người bệnh ^[8].

Bằng chứng khoa học và khoảng cách tới thực tế

Mặc dù việc ức chế protein Gq của FR900359 mở ra hướng nghiên cứu hấp dẫn, độc giả cần hiểu rõ ranh giới giữa nghiên cứu trong ống nghiệm và thuốc điều trị:

• Giới hạn đối tượng nghiên cứu: Các dữ liệu hiện có về tác dụng giãn cơ trơn của hợp chất FR900359 chiết xuất từ cây trọng đũa chỉ được thử nghiệm trên mô mạch máu động vật (chuột cống) ^[8]. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên người mắc hen phế quản hoặc bệnh phổi mạn tính.
• Tính chọn lọc và an toàn: Protein Gq hiện diện ở khắp các cơ quan trong cơ thể (tim mạch, tiêu hóa, hệ thần kinh). Một chất ức chế mạnh protein Gq nếu đi vào cơ thể không theo đường hướng đích có thể gây tác động phụ toàn thân nguy hiểm, đặc biệt là hạ huyết áp hoặc rối loạn tuần hoàn do giãn mạch ^[8].
• Chưa có dạng dùng chuẩn hóa: Các nghiên cứu khoa học sử dụng hoạt chất tinh khiết FR900359 được chiết xuất phức tạp trong phòng thí nghiệm, không phải là nước sắc hay bột tán từ lá cây thô [4, 7].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây trọng đũa

Nhiều người lầm tưởng rằng cây trọng đũa có thể sắc uống như một loại trà thảo mộc để trị các chứng ho phế quản hoặc cắt cơn hen. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe.

Trong tự nhiên, lá cây trọng đũa chứa vi khuẩn cộng sinh tạo ra các hợp chất có hoạt tính sinh học cực mạnh ^[2]. Việc tự ý thu hái cây tươi, phơi khô sắc uống có thể dẫn tới ngộ độc, vì liều lượng độc chất và các thành phần hóa học trong lá cây tự nhiên không thể kiểm soát bằng mắt thường. Cây trọng đũa hiện nay chỉ là đối tượng trong các phòng thí nghiệm dược lý nhằm tìm kiếm phân tử mẫu, tuyệt đối không phải là thảo dược có thể thay thế thuốc cắt cơn hen hoặc thuốc giãn phế quản đường hít.

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Do thiếu hoàn toàn các dữ liệu an toàn trên người, các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không thử nghiệm dùng cây trọng đũa dưới mọi hình thức dân gian:

• Người mắc bệnh hen suyễn, COPD hoặc các bệnh co thắt đường thở: Việc bỏ thuốc điều trị theo đơn để dùng cây cỏ lạ có thể dẫn đến suy hô hấp cấp tính đe dọa tính mạng.
• Người có tiền sử huyết áp thấp hoặc bệnh tim mạch: Do hoạt chất FR900359 có khả năng làm giãn mạch mạnh và ức chế dòng canxi trên mô tim mạch ^[8].
• Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào về độc tính của loài cây này đối với thai nhi hay trẻ em.

Lời khuyên áp dụng an toàn

Nếu bạn hoặc người thân đang sống chung với các bệnh lý tắc nghẽn đường thở, hãy tuân thủ các nguyên tắc y khoa đã được chứng minh:

• Sử dụng thuốc đúng chỉ định: Luôn mang theo ống hít cắt cơn và dùng thuốc duy trì theo đúng phác đồ của bác sĩ chuyên khoa hô hấp.
• Thận trọng với thông tin truyền miệng: Không tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng từ cây rừng, cây cảnh chưa được Bộ Y tế cấp phép lưu hành làm thuốc điều trị.
• Tư vấn bác sĩ: Khi muốn dùng thêm bất kỳ loại trà hay thảo mộc hỗ trợ nào, hãy mang sản phẩm hoặc thành phần đến trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để tránh tương tác thuốc nguy hại.

Tóm lại, cây trọng đũa chứa hoạt chất FR900359 với khả năng ức chế protein Gq và làm giãn cơ trơn mạch máu trên mô hình động vật [4, 7]. Tuy nhiên, từ mô hình ống nghiệm đến một viên thuốc điều trị đường thở cho con người là một chặng đường dài. Người bệnh cần giữ cái nhìn thận trọng, dựa vào y học chứng cứ và không tự biến mình thành đối tượng thử nghiệm các loại cây thuốc chưa được chứng minh an toàn.