Nhiều người gặp vấn đề đau nhức xương khớp thường tìm đến thảo dược dân gian truyền miệng để chữa trị. Trong số đó, cây vòi voi và cây cỏ xước là hai cái tên quen thuộc xuất hiện trong nhiều bài thuốc nam. Tuy nhiên, việc tự ý gom các loại thảo mộc uống dài ngày tiềm ẩn rủi ro khôn lường cho nội tạng, đặc biệt là gan.

Cây vòi voi chứa alkaloid pyrolizidin có độc tính tích lũy gây teo gan, xơ gan và tắc tĩnh mạch gan, trong khi cỏ xước (Achyranthes aspera) có tính an toàn tế bào gan cao hơn nhiều dù vẫn tiềm ẩn tác động phụ ở các cơ quan khác. Người bệnh tuyệt đối không nên xem hai cây thuốc này tương đương nhau về độ an toàn sinh học.

Cơ chế tác động và rủi ro trên tế bào gan

Vòi voi là loại thực vật chứa nhóm hoạt chất pyrrolizidine alkaloid (PA). Độc chất này chuyển hóa qua hệ enzym cytochrom P450 ở gan, tạo thành pyrrole phản ứng gây tổn hại trực tiếp đến tế bào nội mô mạch máu gan. Hậu quả là làm tắc tĩnh mạch nhỏ trong gan, hoại tử nhu mô gan, lâu dần tiến triển thành xơ gan không hồi phục. Nguy hiểm ở chỗ tổn thương diễn ra âm thầm, triệu chứng không bộc phát ngay.

Ngược lại, cỏ xước (Achyranthes aspera) có hoạt chất chính gồm saponin, flavonoid, steroid và triterpenoid. Cấu trúc sinh học này không sản sinh độc tố PA. Mặc dù vậy, hoạt chất thô liều cao từ cỏ xước khi qua gan vẫn phải được chuyển hóa, nên thảo dược này vẫn có thể gây phản ứng phụ trên mô gan nếu sử dụng quá ngưỡng dung nạp.

Nghiên cứu thực nghiệm về độc tính gan của cỏ xước

Một nghiên cứu công bố năm 2010 tiến hành đánh giá độc tính của một protein 58-kDa (Ap) phân lập từ rễ cỏ xước (Achyranthes aspera) trên chuột nhắt trắng Swiss đực [1]. Chuột được cho uống protein Ap với liều 25 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong suốt 35 ngày [1]. Kết quả theo dõi các chỉ dấu độc tính gan quan trọng như aspartate aminotransferase (AST) và alanine aminotransferase (ALT) trong huyết thanh cũng như mô gan cho thấy không có sự thay đổi đáng kể [1]. Điều này phản ánh protein chiết xuất từ rễ cỏ xước không gây độc tế bào gan tại liều dùng này [1].

Mặt khác, một nghiên cứu công bố năm 2020 trên chuột Wistar albino cái đã kiểm tra độc tính cấp và bán trường diễn của dịch chiết lá cỏ xước 70% ethanol [2]. Thử nghiệm độc tính cấp thực hiện qua các mốc liều 125, 500 và 2000 mg/kg; thử nghiệm bán trường diễn dùng liều 2000 mg/kg qua đường uống liên tục đến ngày 28 [2]. Kết quả ghi nhận chuột không bị tử vong và không sụt cân đáng kể [2]. Dù vậy, đánh giá mô bệnh học gan phát hiện dịch chiết lá cỏ xước gây tổn thương gan cấp tính mức độ nhẹ, trong khi mức creatinine lại giảm đi [2].

Kết quả này cho thấy cỏ xước dung nạp tốt hơn hẳn vòi voi, song việc dùng liều quá cao kéo dài vẫn để lại tổn thương tế bào gan nhẹ [2].

Tác động của cỏ xước lên khả năng sinh sản

Dù an toàn hơn vòi voi ở mô gan, cỏ xước bộc lộ độc tính đáng kể trên hệ sinh dục nam. Nghiên cứu năm 2010 trên chuột đực cho thấy chuột dùng protein 58-kDa (Ap) từ rễ cỏ xước liều 25 mg/kg mỗi ngày suốt 35 ngày bị ngộ độc tinh trùng đáng kể [1]. Hoạt động của các enzym tinh hoàn như HMG CoA reductase, 3beta-HSD, 17beta-HSD và glucose-6-phosphate dehydrogenase suy giảm, đồng thời nồng độ testosterone và cholesterol huyết thanh biến đổi rõ rệt [1].

Một nghiên cứu công bố năm 2011 tiếp tục thử nghiệm in vitro protein Ap từ rễ cỏ xước so sánh với chất diệt tinh trùng nonoxynol-9 (N-9) [3]. Chỉ 150 microgram protein Ap đã làm bất động hoàn toàn tinh trùng chuột trong vài giây, cần nồng độ thấp hơn cả N-9 (250 microgram) [3]. Hiệu ứng diệt tinh trùng không thể đảo ngược, làm giảm sức sống tinh trùng, gây ngưng kết và phá hủy màng tế bào thông qua ức chế enzym 5' nucleotidase và acrosin [3]. Protein này cũng có hoạt tính diệt tinh trùng trên tinh trùng người in vitro [3].

Hiệu ứng giải lo âu và kích thích miễn dịch

Ngoài ảnh hưởng trên gan và sinh sản, các bộ phận của cây cỏ xước còn mang một số đặc tính sinh học khác được ghi nhận trong phòng thí nghiệm.

Một nghiên cứu công bố năm 2012 khảo sát hoạt tính giải lo âu của dịch chiết methanol từ lá cỏ xước trên chuột nhắt trắng Swiss đực [4]. Chuột được cho uống các liều 100, 300 và 600 mg/kg thể trọng [4]. Trong các thử nghiệm hành vi như đục lỗ (hole board), chữ thập nâng cao (elevated plus maze), thám hiểm sáng/tối và bãi trống, chuột dùng dịch chiết tăng số lần thò đầu, tăng thời gian ở cánh tay mở và tăng hoạt động khám phá [4]. Tác dụng giảm âu lo này được nhận định do các hợp chất alkaloid, steroid và triterpenes trong lá cây đem lại [4].

Năm 2019, nghiên cứu trên cá trôi Ấn Độ (Labeo rohita) nuôi trong giai lưới đặt tại ao cho ăn khẩu phần chứa 0,5% hạt hoặc lá cỏ xước trong 80 ngày [5]. Khi gây nhiễm khuẩn Aeromonas hydrophila, tỷ lệ cá chết giảm rõ rệt (chỉ 28-48% ở nhóm đối chứng không bổ sung) và cá ăn hạt cỏ xước tăng trưởng tốt hơn 6,5-12,5% [5]. Đồng thời, các chỉ số lysozyme, TNF-alpha, IL-10 và IL-1beta ở gan tụy cũng tăng, cho thấy tiềm năng điều hòa miễn dịch trong môi trường thủy sản [5].

Giá trị và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Đa số dữ liệu kiểm chứng độc tính và dược lực học của cỏ xước hiện nay chỉ dừng lại ở mô hình động vật như chuột gặm nhấm [1, 3, 6], cá [5], hoặc tế bào in vitro [3]. Nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn trên người về tính an toàn dài hạn vẫn chưa hoàn thiện.

Ngoài ra, thử nghiệm cho thấy dịch chiết thô từ lá cỏ xước không có khả năng tự ức chế vi khuẩn kháng thuốc đơn độc trên đĩa thạch [6]. Trong một nghiên cứu năm 2022, dịch chiết lá cỏ xước với các dung môi khác nhau không tạo vòng kháng khuẩn trước các chủng vi khuẩn đa kháng [6]. Tuy nhiên, khi kết hợp với kháng sinh ciprofloxacin, dịch chiết ete dầu hỏa từ hạt cỏ xước giúp mở rộng vòng ức chế của kháng sinh lên 32 mm so với mức 21 mm ban đầu [6]. Điều này chứng minh cỏ xước không thể thay thế thuốc kháng sinh mà chỉ mang tính chất hỗ trợ [6].

Bên cạnh đó, dịch chiết thân và lá cỏ xước trong hexane có hoạt tính diệt bọ gậy muỗi Aedes aegypti (với nồng độ gây chết LC50 lần lượt là 0,082 mg/mL và 0,068 mg/mL sau 24 giờ), đồng thời làm biến đổi 82,35% tính đa hình DNA của ấu trùng [7]. Việc gây đột biến trên ấu trùng muỗi cũng là một lời nhắc nhở rằng thảo mộc tự nhiên vẫn chứa độc tố sinh học nếu dùng sai mục đích [7].

Hiểu lầm phổ biến khi dùng thuốc nam chữa xương khớp

Sai lầm lớn nhất của người bệnh là đồng nhất nguồn gốc "thảo dược tự nhiên" với sự "lành tính tuyệt đối". Rất nhiều người tự ý hái cây vòi voi sắc uống dài ngày để mong giảm đau khớp gối hay gai cột sống. Độc chất PA trong vòi voi hủy hoại tế bào gan âm ỉ; người bệnh không cảm thấy đau ngay lập tức, nhưng gan dần tích tụ xơ hóa, đến khi phát hiện vàng da, chướng bụng thì tế bào gan đã tổn thương nặng.

Hiểu lầm thứ hai là gom chung các vị thuốc dân gian nấu uống cùng lúc. Việc kết hợp cây vòi voi với cỏ xước, hoặc tự gom lá rễ cây bụi ngoài vườn dùng liên tục không kiểm soát liều lượng khiến gan và thận quá tải. Ngay cả dịch chiết lá cỏ xước liều 2000 mg/kg vẫn cho thấy tổn thương gan cấp tính nhẹ trên mô bệnh học [2].

Đối tượng cần thận trọng và khuyến nghị thực tế

Cây vòi voi không nên dùng qua đường uống để trị bệnh xương khớp tại nhà do rủi ro tổn thương gan nghiêm trọng đã được y văn cảnh báo.

Đối với cỏ xước, các đối tượng sau cần tuyệt đối cẩn trọng:

  • Nam giới đang trong độ tuổi sinh sản hoặc muốn có con: Hoạt chất protein Ap trong rễ cỏ xước có khả năng diệt tinh trùng mạnh và làm suy giảm chức năng enzym tinh hoàn [1, 4].
  • Bệnh nhân suy giảm chức năng gan, viêm gan: Dù cỏ xước ít độc hơn vòi voi, dùng liều quá cao vẫn gây tổn thương gan cấp tính [2].
  • Người đang điều trị bệnh nhiễm trùng: Cỏ xước không diệt được vi khuẩn đa kháng và không thể thay thế phác đồ kháng sinh chuẩn [6].

Người dân bị đau nhức xương khớp nên thăm khám chuyên khoa y học cổ truyền hoặc cơ xương khớp tại bệnh viện để được kê đơn đúng liều lượng. Tuyệt đối không tự ý dùng thảo mộc tươi không rõ nguồn gốc hay dùng thuốc sắc kéo dài thay thế đơn thuốc bác sĩ.