Lời đồn thổi về thần dược trị u

Gấc là loại quả quen thuộc trong gian bếp Việt, thường dùng để nấu xôi hoặc lấy dầu gấc bổ sung dưỡng chất [1]. Thời gian gần đây, trên các hội nhóm mạng xã hội lan truyền thông tin hạt gấc có khả năng tiêu tan khối u và chữa lành ung thư. Nhiều người rỉ tai nhau tìm mua cao chiết hạt gấc hoặc tự ngâm rượu hạt gấc để uống với hy vọng phòng chống bệnh hiểm nghèo.

Tuy nhiên, việc sử dụng hạt gấc để trị ung thư theo kinh nghiệm truyền miệng là nhận định hoàn toàn thiếu căn cứ khoa học lâm sàng. Dù y học cổ truyền ghi nhận hạt gấc (mộc miết tử) có tác dụng tiêu thũng, tán kết, các bằng chứng hiện đại mới dừng lại trong phòng thí nghiệm [2], [1].

Tất cả các thử nghiệm ghi nhận hoạt tính ức chế tế bào ung thư hiện nay chỉ thực hiện trên tế bào cô lập trong ống nghiệm (in vitro) hoặc trên động vật (mô hình chuột, cá sọc vằn) [3], [4], [5]. Đến thời điểm hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người để xác thực tính hiệu quả cũng như độ an toàn của cao chiết hạt gấc trong việc ngừa hay chữa u.

Các cơ chế ghi nhận trong ống nghiệm

Trong phòng thí nghiệm, cao chiết từ hạt gấc cho thấy khả năng can thiệp vào nhiều quá trình sinh học của tế bào ung thư [2], [1]. Cơ chế chính được quan sát là kích hoạt quá trình tự chết theo chương trình (apoptosis) của tế bào biến đổi gen [6], [7]. Thông qua việc điều hòa các chuỗi tín hiệu nội bào như p53, Bax, caspase và ức chế các con đường sinh tồn như Akt hay NF-kB, chiết xuất hạt gấc khiến tế bào ung thư ngừng nhân bản [2], [4], [8].

Bên cạnh đó, các dạng chiết xuất khác nhau còn cho thấy khả năng chặn chu kỳ tế bào ở các pha khác nhau tùy thuộc vào loại khối u [6], [3], [4]. Một số chất phân lập giúp làm giảm tính di căn và khả năng xâm lấn của tế bào ác tính trong môi trường nuôi cấy [8]. Tuy nhiên, những tác động này mới chỉ là phản ứng tế bào khi tiếp xúc trực tiếp với hóa chất đậm đặc trong ống nghiệm, khác xa quá trình chuyển hóa phức tạp trong cơ thể người.

Các nghiên cứu cụ thể nói lên điều gì?

Nghiên cứu công bố năm 2024 đã phân tích hợp chất P-hydroxylcinnamaldehyde (CMSP) - một hoạt chất chiết từ hạt gấc bằng ethanol - trên mô hình ung thư dạ dày [2]. Thử nghiệm in vitro cho thấy CMSP ức chế sự tăng sinh và gây chết theo chương trình ở tế bào ung thư dạ dày qua con đường PI3K/Akt và p53 [2]. Dù không gây độc cho tế bào biểu mô dạ dày bình thường, CMSP ở nồng độ 10 mcg/mL lại không có tác dụng làm tăng độ nhạy cảm của các tế bào đã kháng thuốc hóa trị paclitaxel [2].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2012 cũng đánh giá dịch chiết hạt gấc trên hai dòng tế bào ung thư dạ dày ở người là SGC7901 và MKN-28 [6]. Kết quả đo quang phổ MTT cho thấy dịch chiết làm giảm tỷ lệ sống sót của tế bào theo nồng độ và thời gian [6]. Sau 48 giờ xử lý, tế bào bị giữ lại ở pha S của chu kỳ tế bào, làm giảm biểu hiện của protein PARP và Bcl-2, đồng thời kích hoạt các enzyme caspase-3, caspase-9 để dẫn dắt tế bào tới cái chết [6].

Đối với bệnh bạch cầu tủy mạn tính, nghiên cứu năm 2022 đã thử nghiệm cao chiết hạt gấc trên các dòng tế bào KBM5 và KBM5-T315I [3]. Chiết xuất này kích hoạt chuỗi caspase-3, -8, -9, làm thoái giáng protein Mcl-1 và ngăn chặn tín hiệu Bcr-Abl [3]. Đáng chú ý, nghiên cứu tiến hành cấy tế bào vào mô hình chuột nhắt trắng thiếu tuyến ức (nude mouse xenograft) và ghi nhận cao hạt gấc có khả năng ức chế khối u phát triển trên cơ thể chuột [3].

Ở mảng nghiên cứu ung thư da, một công trình năm 2023 tập trung vào tế bào u hắc tố ác tính melanoma [7]. Kết quả chỉ ra dịch chiết hạt gấc bằng nước thể hiện độc tính mạnh đối với tế bào u hắc tố qua thụ thể TNFR1 và ức chế chuỗi BRAF/MEK, với giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) tương đương với các thuốc hóa trị như vemurafenib và cisplatin [7]. Nghiên cứu cũng ghi nhận chiết xuất ít gây độc hơn đối với tế bào sừng biểu bì HaCaT [7].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 2015 trên dòng tế bào ung thư vú MDA-MB-231 và mô hình ghép dị chủng trên chuột nhắt trắng đã kiểm tra dịch chiết ethyl acetate từ hạt gấc [4]. Dịch chiết này chặn tế bào ở pha G2, làm tăng protein cyclin B1, cyclin E và p53, đồng thời ức chế đường truyền MAPK/JNK, giúp giảm kích thước khối u trên chuột [4]. Cùng năm 2015, một nghiên cứu khác chứng minh cao chiết ethanol làm giảm tỷ lệ sống sót của tế bào ung thư phổi A549 và H1299, đồng thời hạn chế sự di căn và xâm lấn của tế bào A549 qua việc điều hòa p53 và ức chế PI3K/Akt [8].

Bằng chứng hiện tại: Tiềm năng nhưng còn khoảng cách lớn

Tổng hợp các nghiên cứu từ năm 2012 đến 2024 cho thấy hạt gấc chứa nhiều nhóm chất sinh học có hoạt tính ức chế khối u trên mô hình tế bào và động vật gặm nhấm [2], [4], [1]. Nhóm hoạt chất bao gồm saponin, peptide, protein và các dẫn xuất phenolic [7], [1].

Tuy nhiên, khoảng cách từ đĩa thí nghiệm đến viên thuốc điều trị cho con người là rất xa xôi. Các nghiên cứu hiện tại tồn tại nhiều giới hạn cốt lõi:

  • Đa phần các thử nghiệm chỉ thực hiện trên đĩa nuôi cấy in vitro, nơi tế bào tiếp xúc trực tiếp với dịch chiết mà không trải qua quá trình hấp thu, phân bố, chuyển hóa tại gan hay bài tiết qua thận [2], [6], [7], [8].
  • Các nghiên cứu in vivo mới chỉ tiến hành trên chuột nhắt trắng bị suy giảm miễn dịch mang khối u ghép dị chủng [3], [4]. Cơ thể sinh học của chuột không đồng nhất hoàn toàn với cơ chế chuyển hóa và đáp ứng miễn dịch của con người.
  • Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên bất kỳ nhóm bệnh nhân ung thư nào nhằm xác định hiệu quả thực tế và liều lượng trị liệu an toàn.

Do đó, các công bố khoa học này chỉ mang ý nghĩa tiền lâm sàng, định hướng cho các nghiên cứu tách chiết dược chất trong tương lai chứ không thể dùng làm bằng chứng để khẳng định hạt gấc chữa được khối u ở người [7], [1].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng hạt gấc

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng màng đỏ quả gấc với hạt gấc. Màng đỏ của quả gấc là thực phẩm giàu dinh dưỡng, an toàn và thường dùng để chiết dầu gấc bổ sung vitamin [1]. Ngược lại, hạt gấc bên trong lớp màng đỏ lại là vị thuốc cổ truyền có dược tính mạnh và chứa độc tính nhất định nếu sử dụng tùy tiện [5], [1].

Một sai lầm nguy hiểm khác là quan niệm "dược liệu tự nhiên thì vô hại". Nhiều người tự ý nướng hạt gấc, xay bột pha nước uống hoặc ngâm rượu đậm đặc để uống hàng ngày nhằm phòng ngừa khối u. Việc uống dịch chiết hạt gấc thô khi chưa qua tinh chế chuẩn hóa có thể đưa các chất độc vào cơ thể, gây hại cho các cơ quan nội tạng mà không mang lại tác dụng ngừa ung thư như mong đợi.

Cảnh báo độc tính: Ai cần cẩn trọng?

Dù có tiềm năng kháng khối u trong đĩa nghiệm, hạt gấc tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng đối với sinh vật sống [5]. Một nghiên cứu năm 2021 cảnh báo rằng các thử nghiệm độc tính cấp tính theo hướng dẫn của OECD trên động vật có vú cho thấy tiêm dịch chiết nước hoặc ethanol của hạt gấc qua đường tĩnh mạch hoặc đường bắp đều khiến động vật tử vong sau vài ngày [5].

Nghiên cứu trên phôi cá sọc vằn từ 2 đến 3 ngày sau thụ tinh cũng chỉ ra dịch chiết hạt gấc gây độc tính cho tim theo mức độ phụ thuộc liều [5]. Các phôi cá xuất hiện hiện tượng phù màng ngoài tim, chết tế bào cơ tim, tăng tích tụ các gốc oxy hóa tự do (ROS), thâm nhiễm bạch cầu trung tính và giảm vận tốc dòng máu [5].

Vì độc tính này, những nhóm đối tượng sau tuyệt đối không tự ý uống dịch chiết hoặc rượu hạt gấc:

  • Người mắc bệnh lý tim mạch hoặc có tiền sử suy tim [5].
  • Bệnh nhân ung thư đang tiếp nhận các phác đồ điều trị tiêu chuẩn (hóa trị, xạ trị, phẫu thuật). Cao chiết chưa chuẩn hóa có thể gây tương tác thuốc nguy hại hoặc làm suy giảm chức năng gan, thận, tim [5].
  • Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ.
  • Người có bệnh lý nền về suy giảm chức năng gan hoặc thận.

Tuyệt đối không được bỏ qua hoặc trì hoãn các phác đồ điều trị ung thư được bác sĩ chuyên khoa chỉ định để sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ hạt gấc.

Áp dụng an toàn trong đời sống

Trong dân gian, rượu hạt gấc thường được dùng bôi ngoài da để hỗ trợ giảm đau sưng, bầm tím hoặc các vết chấn thương phần mềm. Khi sử dụng cồn hay rượu hạt gấc bôi ngoài da, chỉ xoa bóp trên vùng da nguyên vẹn, tránh để tiếp xúc với mắt hoặc vết thương hở.

Để tận dụng giá trị sức khỏe của quả gấc trong bữa ăn hàng ngày, người dân nên dùng phần thịt và màng đỏ bao quanh hạt [1]. Màng đỏ có thể dùng nấu xôi, ép tinh dầu hoặc chế biến món ăn nhằm cung cấp các chất chống oxy hóa lành tính [1].

Không có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào khuyến nghị liều lượng uống hạt gấc an toàn cho người để phòng chống khối u [2], [5]. Nếu có ý định sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ trợ nào liên quan đến thảo dược khi đang có bệnh nền, người dân bắt buộc phải tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ chuyên khoa ung bướu hoặc thầy thuốc y học cổ truyền được cấp phép.

Tóm lại, thông tin cao chiết hạt gấc ngừa được khối u chỉ là lời đồn thổi quá đà so với thực tế nghiên cứu khoa học. Các thử nghiệm hiện nay mới dừng ở mức tế bào và mô hình động vật, kèm theo cảnh báo rõ rệt về độc tính tim mạch và tử vong ở động vật thí nghiệm [3], [5]. Người dân cần giữ cái nhìn tỉnh táo, duy trì lối sống lành mạnh và tuân thủ y học chính thống thay vì mạo hiểm sức khỏe vào các bài thuốc chưa được kiểm chứng lâm sàng.