Thảo dược trị đau khớp và thói quen tự ý bồi bổ

Hải phong đằng (thân cây của loài Piper kadsura) từ lâu đã xuất hiện phổ biến trong y học cổ truyền Đông Á [1, 3]. Dược liệu này thường được người dân tìm mua để sắc uống, ngâm rượu nhằm thông kinh hoạt lạc, trừ phong thấp và giảm các chứng đau nhức tê bì tay chân [1]. Nhiều người cao tuổi xem đây như một loại thảo mộc lành tính, có thể dùng dài ngày mà không lo tác dụng phụ.

Tuy nhiên, không phải đối tượng nào cũng thích hợp để sử dụng vị thuốc này. Việc dùng bừa bãi khi chưa nắm rõ cơ địa hoặc tình trạng sức khỏe tiềm ẩn có thể dẫn đến nhiều hệ lụy cho các cơ quan nội tạng. Đặc biệt, người mắc bệnh lý gan thận, phụ nữ có thai và người tạng nhiệt cần phải cẩn trọng tối đa.

Cơ chế tác động và những hoạt chất sinh học đáng chú ý

Trong thành phần của hải phong đằng (Piper kadsura), các nhà khoa học đã phân lập được nhiều hợp chất neolignan và alkaloid dạng amide mang hoạt tính sinh học rõ rệt [6, 8]. Các nghiên cứu chỉ ra rằng các chiết xuất từ dược liệu này có khả năng ức chế sinh tổng hợp các chất trung gian gây viêm [2]. Đáng chú ý, chiết xuất hải phong đằng thể hiện tác dụng ức chế mạnh enzym 5-lipoxygenase (5-LOX), từ đó ngăn chặn sự hình thành leukotriene – tác nhân kích thích phản ứng viêm trong cơ thể [2]. Đồng thời, chiết xuất này cũng tác động lên enzym cyclooxygenase-1 (COX-1) [2].

Bên cạnh đó, các hoạt chất neolignan như Kadsurenin F được phân lập từ Piper kadsura đã được chứng minh có khả năng làm giảm sản sinh nitric oxide (NO) trên tế bào đại thực bào RAW 264.7 khi bị kích thích viêm [3]. Mặt khác, Kadsurenin F lại thể hiện tác động làm tăng tải lượng oxy hóa và ức chế chức năng của thể proteasome trên tế bào nguyên bào sợi lưỡng bội bình thường ở người cũng như trên mô hình ruồi giấm Drosophila [3]. Điều này cho thấy các hoạt chất trong cây tác động rất sâu vào các chu trình chuyển hóa nội bào, không hoàn toàn "vô hại" như nhiều người lầm tưởng.

Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả và độc tính?

Về mặt công dụng, một nghiên cứu công bố năm 2025 đã đánh giá tác động bảo vệ thần kinh của chiết xuất Piper kadsura cùng hai thành phần hoạt tính là Hancinone và Futoquinol [4]. Thử nghiệm được tiến hành trên tế bào PC-12, tế bào N9 bị kích ứng độc tính bởi chuỗi peptide amyloid-beta (Abeta25-35), và trên mô hình chuột mắc bệnh suy giảm trí nhớ Alzheimer [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất và các hoạt chất đã cải thiện đáng kể tỷ lệ sống của tế bào, phục hồi quá trình đường phân và giảm stress oxy hóa nhờ kích hoạt trục tín hiệu SIRT1/PPARgamma/GLUT1 [4]. Trên mô hình động vật, chiết xuất giúp giảm tổn thương tế bào thần kinh, cải thiện nhận thức của chuột và làm gia tăng các lợi khuẩn đường ruột như Lactobacillus [4]. Một nghiên cứu khác năm 2022 cũng phân lập được 4 neolignan mới và 3 amide alkaloid mới từ thân Piper kadsura, chứng minh 8 hợp chất có khả năng giảm tổn thương tế bào PC12 do Abeta25-35 gây ra với giá trị EC50 dao động từ 3,06 đến 29,3 µM nhờ cơ chế giảm chết tế bào (apoptosis) và tăng cường cơ chế tự thực bào (autophagy) [5].

Tuy nhiên, các dữ liệu về mặt độc tính của chi này đòi hỏi sự cảnh giác cao độ. Hiện tại, chưa có các thử nghiệm độc học lâm sàng quy mô lớn trên người đối với Piper kadsura. Khi xem xét nghiên cứu độc tính bán trường diễn năm 2022 trên loài cùng chi là Piper amalago (họ Hồ tiêu Piperaceae), các nhà khoa học đã ghi nhận những cảnh báo đáng chú ý [6]. Nghiên cứu cho chuột cống trắng Wistar cái uống cao chiết ethanol với các liều 100, 200 hoặc 300 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày trong suốt 28 ngày [6]. Kết quả thực nghiệm cho thấy chiết xuất gây tăng lượng tiêu thụ thức ăn, nước uống, tăng trọng lượng tuyệt đối của gan và làm tăng trọng lượng tương đối của tim và thận [6]. Phân tích mô bệnh học của gan ghi nhận những biến đổi bất thường, đi kèm với sự suy giảm hematocrit và albumin máu, đồng thời làm tăng lượng tiểu cầu, men phosphatase kiềm và cholesterol trong máu của động vật thí nghiệm [6]. Nghiên cứu này kết luận thảo dược cùng chi có thể gây độc tính huyết học - sinh hóa trên động vật và cần hết sức cẩn trọng khi sử dụng trong thời gian kéo dài [6].

Ngoài ra, đối với piperine – một hợp chất amide alkaloid phổ biến có mặt trong họ Hồ tiêu và cũng được tìm thấy ở một số loài Piper [2] – các nghiên cứu độc tính cấp trên chuột nhắt, chuột cống và chuột hamster cho thấy liều gây chết 50% động vật (LD50) qua đường uống lần lượt ở mức 330 mg/kg [7]. Khi dùng quá liều gây chết, động vật thực nghiệm tử vong do liệt hô hấp trong vòng 3 đến 17 phút [7].

Bốn nhóm đối tượng cần cẩn trọng gan thận và sức khỏe

Từ các dữ liệu nghiên cứu về cơ chế chuyển hóa và độc tính bán trường diễn kể trên, có 4 nhóm người cần hết sức thận trọng, tránh tự ý sử dụng hải phong đằng:

  1. Người có chức năng gan kém, men gan cao hoặc tiền sử bệnh gan: Nghiên cứu bán trường diễn trên chiết xuất thực vật cùng chi Piper đã ghi nhận hiện tượng làm tăng trọng lượng gan, gây tổn thương mô bệnh học ở gan và làm biến đổi men phosphatase kiềm cùng nồng độ albumin huyết thanh [6]. Việc gan đang suy yếu phải dung nạp thêm các hoạt chất chuyển hóa phức tạp từ hải phong đằng có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy giảm chức năng gan.
  2. Người suy giảm chức năng thận: Các hợp chất ngoại lai sau khi hấp thu đều cần thận đào thải. Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật cho thấy chiết xuất thực vật chi Piper làm thay đổi trọng lượng tương đối của thận [6]. Người bệnh thận mạn tính hoặc chức năng lọc kém không nên tự ý dùng để tránh tạo gánh nặng bài tiết.
  3. Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Hiện tại, hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng hay dữ liệu độc học phôi thai nào xác nhận mức độ an toàn của hải phong đằng trên phụ nữ có thai [1, 2]. Theo y học cổ truyền, hải phong đằng có tính cay ấm, hành khí hoạt huyết trục phong; việc thiếu hụt dữ liệu an toàn phôi thai đồng nghĩa với việc đối tượng này không nên dùng để loại trừ mọi nguy cơ đối với thai nhi.
  4. Người có cơ địa nhiệt, âm hư hỏa vượng: Do dược liệu mang tính chất tân tán (cay ấm), những người đang có các biểu hiện bốc hỏa, khô khát, nhiệt miệng hoặc xuất huyết không phù hợp để dùng đơn độc hoặc dùng liều không được kiểm soát.

Nguy cơ tiềm ẩn từ dược liệu giả mạo trên thị trường

Một yếu tố rủi ro rất lớn mà người tiêu dùng ít ngờ tới chính là chất lượng dược liệu mua ngoài thị trường. Một nghiên cứu công bố năm 2016 sử dụng phương pháp mã vạch DNA để giám sát chất lượng hải phong đằng (Piper kadsura) trên thị trường dược liệu đã phát hiện thực trạng đáng lo ngại [1]. Nghiên cứu thu thập 38 mẫu hải phong đằng và phân tích qua vùng gen psbA-trnH [1]. Kết quả kiểm tra chỉ ra rằng có tới 18,4% số mẫu hải phong đằng trên thị trường là hàng giả, bị pha trộn hoặc thay thế bằng các loài thực vật khác, gây ra những rủi ro trực tiếp cho sức khỏe người sử dụng [1].

Nghiên cứu quang phổ hồng ngoại biến đổi Fourier (FTIR) năm 2014 cũng ghi nhận Piper kadsura có quan hệ họ hàng rất gần và dễ bị nhầm lẫn hoặc làm giả bởi các loài như Piper wallichii, Piper laetispicum, hay Piper boehmeriaefolium [8]. Việc sử dụng phải dược liệu giả, không rõ nguồn gốc kiểm định làm tăng nguy cơ ngộ độc cấp hoặc tổn thương tạng không thể lường trước.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị đau khớp

Nhiều người bệnh khớp có thói quen cho rằng thảo mộc thiên nhiên thì "vô thưởng vô phạt", uống càng đậm đặc hoặc ngâm rượu uống mỗi ngày thì xương khớp càng nhanh hồi phục. Đây là một quan niệm sai lầm. Bất kỳ hoạt chất thực vật nào có hoạt tính ức chế enzym viêm như COX-1 hay 5-LOX [2] đều có tác động sinh học sâu lên các tế bào và cần các cơ quan như gan, thận tham gia vào quá trình giải độc, thanh thải [6].

Việc tự ý phối hợp hải phong đằng vào các thang thuốc ngâm rượu mà không qua sao chế, định lượng rõ ràng hoặc dùng trường diễn liên tục nhiều tháng có thể gây rối loạn các chỉ số huyết học và sinh hóa [6].

Hướng dẫn sử dụng an toàn và lời khuyên cân bằng

Để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe, người bệnh cần tuân thủ những nguyên tắc sau:

  • Tham vấn ý kiến bác sĩ: Khi có triệu chứng đau nhức xương khớp kéo dài hoặc có các bệnh lý nền về gan, thận, người bệnh cần được thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa thay vì tự kê đơn bốc thuốc.
  • Dùng lượng vừa phải và đúng thời gian: Không tự ý dùng liều lượng cao hay uống liên tục trong thời gian dài. Các thử nghiệm trên động vật cho thấy độc tính thường tích lũy rõ rệt hơn ở các phác đồ dùng kéo dài [6].
  • Lựa chọn nguồn dược liệu chuẩn hóa: Do tỷ lệ hàng giả trên thị trường khá cao [1], người bệnh chỉ nên mua dược liệu tại các cơ sở đông dược uy tín, có nguồn gốc kiểm định rõ ràng, tránh mua các loại thảo mộc trôi nổi không rõ loài.

Hải phong đằng là một vị thuốc có nhiều tiềm năng dược lý trong việc chống viêm và bảo vệ tế bào [1, 4, 6]. Tuy nhiên, dược tính luôn đi kèm với độc tính tiềm ẩn nếu sử dụng sai cách hoặc sai đối tượng. Hãy luôn lắng nghe tư vấn từ các chuyên gia y tế trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược nào vào quá trình chăm sóc sức khỏe hàng ngày.