Tương tác nguy hiểm khi dùng chung thảo dược và thuốc tây
Nhiều người có thói quen sử dụng các loại thảo dược tự nhiên hoặc chiết xuất thực vật như cam thìa vì nghĩ rằng thảo mộc luôn lành tính, không gây hại cho cơ thể. Thực tế, khi kết hợp chung các chế phẩm thảo dược với thuốc kê đơn, các hoạt chất sinh học tự nhiên có thể âm thầm can thiệp vào quá trình chuyển hóa thuốc tại gan [4, 5].
Câu trả lời cho vấn đề này rất rõ ràng: các thảo dược tự nhiên hoàn toàn có khả năng tương tác với thuốc điều trị thông qua việc ức chế hoặc kích thích hệ thống enzym giải độc của cơ thể [1, 5]. Nếu bạn đang sử dụng thuốc điều trị bệnh mạn tính mà tự ý dùng thêm thảo dược chuyển hóa qua gan, nồng độ thuốc trong máu có thể tăng vọt gây ngộ độc hoặc giảm sút khiến bệnh không khỏi [5, 6].
Men gan Cytochrome P450 hoạt động thế nào trong cơ thể?
Hệ thống enzym Cytochrome P450 (thường viết tắt là CYP) tại gan là nhóm enzym xúc tác đóng vai trò then chốt trong quá trình chuyển hóa sinh học của khoảng 75% các loại thuốc điều trị lâm sàng hiện nay [1]. Hoạt động của hệ men này, bao gồm cả khả năng bị kích thích (tăng hoạt lực) hay ức chế (giảm hoạt lực), là thông số chính quyết định tốc độ đào thải hoặc tích lũy độc chất và dược chất trong cơ thể [1].
Khi một hoạt chất thảo dược đi vào gan, nó có thể tác động trực tiếp lên các phân họ enzym quan trọng như CYP3A4, CYP2D6, CYP1A2 hay họ enzym CYP2C [2]. Nếu thảo dược làm ức chế men gan, thuốc kê đơn dùng kèm sẽ không được phân giải kịp thời, dẫn tới việc giảm thanh thải và ứ đọng thuốc trong máu [3]. Ngược lại, nếu thảo dược làm tăng cảm ứng men gan, thuốc sẽ bị đào thải quá nhanh trước khi kịp phát huy tác dụng điều trị [4].
Bằng chứng khoa học về tương tác của thảo dược qua men gan
Nhiều công trình nghiên cứu quy mô đã làm rõ cách các hợp chất tự nhiên tác động lên enzym gan. Một bài tổng quan công bố năm 2021 đã đánh giá ảnh hưởng của các loại thảo mộc, thực phẩm và thực phẩm bổ sung (HFDS) đối với các phân họ enzym CYP gồm CYP3A4, CYP2D6, CYP1A2 và CYP2C8 [2]. Dữ liệu thu thập từ 189 loại thảo mộc, sản phẩm thực phẩm và 72 loại thực phẩm bổ sung thông qua 140 thử nghiệm lâm sàng (trong tổng số 3.125 nghiên cứu) cùng 236 nghiên cứu in vitro, mô hình động vật hoặc báo cáo ca [2]. Kết quả ghi nhận 18 thử nghiệm báo cáo tương tác trực tiếp giữa 9 loại thảo dược/thực phẩm với 8 loại thuốc chống ung thư, và có tới 21 sản phẩm thảo dược tương tác với enzym CYP3A4 – con đường chuyển hóa chính của nhiều loại thuốc [2]. Toàn bộ 261 loại thảo mộc, thực phẩm và thực phẩm bổ sung đã được phân loại chi tiết về mức độ tương tác với các enzym P450 chuyển hóa thuốc [2].
Một nghiên cứu tổng quan khác thực hiện năm 2022 cho thấy các hoạt chất tự nhiên như thymoquinone, quercetin, chiết xuất tỏi và chiết xuất cam thảo đã được chứng minh là chất ức chế các enzym khác nhau trong gia đình CYP [5]. Tác giả nhấn mạnh tương tác giữa thảo dược và thuốc qua enzym Cytochrome cần được khám phá kỹ lưỡng vì hầu hết mọi loại thuốc đều chuyển hóa qua hệ enzym này [5]. Nghiên cứu cũng định hướng các giải pháp vận chuyển thuốc nhắm trúng đích tế bào gan như liposome, micelles, hạt nano và các tính toán cơ học lượng tử, mô phỏng trên máy tính để dự đoán tương tác giữa thành phần thảo mộc với vị trí hoạt động của enzym P450 [5].
Về cơ chế tác động đa chiều, một nghiên cứu công bố năm 2023 đã kiểm tra hoạt chất Picroside II (một dẫn xuất glycoside từ thảo dược) trên microsome gan chuột và người ở nồng độ từ 0,5 đến 200 micromol/L [6]. Kết quả in vitro cho thấy nồng độ này không ức chế rõ rệt, nhưng khi thử nghiệm trên cơ thể sống của chuột, liều uống 10 mg/kg lại gây ức chế hoạt tính CYP2C6/11 (làm giảm tỷ lệ tạo thành 4-hydroxydiclofenac và 4-hydroxymephenytoin) [6]. Ngược lại, liều 2.5 mg/kg lại làm tăng hoạt tính enzym CYP3A (thúc đẩy tạo thành 1-hydroxymidazolam và 6-hydroxychlorzoxazone), trong khi tác động không đáng kể lên CYP1A, CYP2D1 và CYP2E1 [6]. Điều này chứng minh cùng một hoạt chất thảo dược nhưng liều lượng khác nhau có thể đảo ngược tác động từ ức chế sang kích thích men gan [6].
Ngoài ra, thử nghiệm trong phòng thí nghiệm năm 2007 trên microsome gan người chỉ ra rằng nhiều chiết xuất tự nhiên ức chế trên 50% hoạt tính của P450 [3]. Chiết xuất hải cẩu vàng (goldenseal) ở nồng độ 20 micromol/L ức chế CYP2C8, CYP2D6 và CYP3A4; bạch quả (ginkgo) ức chế CYP2C8 ở mức 10 micromol/L; chiết xuất hạt nho ức chế CYP2C9 và CYP3A4 ở mức 10 micromol/L; chiết xuất kế sữa ức chế CYP2C8 ở 10 micromol/L; các ginsenoside F1 và Rh1 ức chế CYP3A4 ở mức 10 micromol/L [3]. Nghiên cứu khẳng định sự thanh thải của nhiều loại thuốc có thể bị suy giảm do ức chế enzym P450 khi dùng chung các loại thảo dược này [3]. Thảo dược Jin-Gu-Lian năm 2023 cũng được ghi nhận có khả năng điều hòa lại sự suy giảm biểu hiện mRNA của Cyp1a2, Cyp2d4, Cyp2e1 và Cyp3a1 do Alangium chinense gây ra trên chuột, chứng minh hiện tượng tương tác thảo dược - thảo dược phức tạp qua men gan [1].
Thảo dược tác động tâm thần và các cảnh báo lâm sàng
Các bác sĩ tâm thần được khuyến cáo phải nắm rõ nguy cơ tương tác thuốc - thảo dược vì ngày càng nhiều người dùng thảo dược trong khi các thành phần tự nhiên này có thể tác động trực tiếp lên hệ thần kinh hoặc ức chế enzym Cytochrome P450 và monoamine oxidase, làm thay đổi tác dụng của thuốc hướng thần [7]. Năm 2012, các nhà khoa học chỉ ra rằng những thực phẩm bổ sung thực vật dễ gây tương tác lâm sàng quan trọng nhất là loại chứa hóa chất thực vật ức chế enzym CYP theo cơ chế hoạt động, hoặc hoạt động như phối tử cho thụ thể nhân [8].
Nghiên cứu từ năm 2002 cũng nhấn mạnh thảo dược Saint John's wort là chất cảm ứng mạnh enzym CYP3A3/4, chịu trách nhiệm đào thải nhiều thuốc quan trọng khỏi cơ thể [4]. Bên cạnh thảo mộc, các yếu tố ăn uống quen thuộc như bưởi chùm, thói quen hút thuốc lá hoặc uống rượu bia cũng làm biến đổi chuyển hóa thuốc qua hệ CYP [4].
Hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược tự nhiên
Rất nhiều người tin rằng thảo dược từ cây cỏ thiên nhiên thì uống bao nhiêu cũng được, không có tác dụng phụ và hoàn toàn an toàn khi uống chung với thuốc tây. Đây là ngộ nhận nguy hiểm vì các hợp chất chuyển hóa thứ cấp trong thảo mộc là những phân tử có hoạt tính sinh học thực thụ [1, 2].
Một hiểu lầm khác là cho rằng nếu tương tác không gây biểu hiện ngộ độc cấp tính ngay tức thì thì coi như an toàn. Thực tế, sự tương tác enzym diễn ra thầm lặng tại tế bào gan [1]. Sự kìm hãm enzym CYP diễn ra từ từ, làm giảm khả năng thải trừ của gan và khiến nồng độ thuốc tích lũy dần đến ngưỡng độc tính mà người bệnh không hề hay biết [5, 6].
Ai cần đặc biệt thận trọng khi dùng thảo dược chuyển hóa qua gan?
Nhóm người bệnh đang điều trị bằng các thuốc có khoảng điều trị hẹp hoặc chuyển hóa chủ yếu qua gan cần hết sức cảnh giác. Đặc biệt là những bệnh nhân ung thư đang tiếp nhận hóa trị [1, 5]. Việc dùng thảo mộc làm thay đổi enzym CYP3A4 có thể làm mất hiệu quả trị liệu của thuốc chống ung thư hoặc đẩy độc tính của hóa chất lên mức nguy hiểm [1, 5].
Những người bệnh đang dùng thuốc hướng thần, thuốc điều trị tâm thần cần được bác sĩ theo dõi sát sao nếu có ý định dùng bổ sung thảo dược [7]. Người cao tuổi, người có bệnh nền suy giảm chức năng gan, thận hoặc người đang phải phối hợp nhiều loại thuốc mạn tính cũng là đối tượng có nguy cơ tương tác thuốc cao [1].
Hướng dẫn sử dụng thảo dược an toàn trong đời sống
Để bảo đảm an toàn cho sức khỏe, người bệnh tuyệt đối không tự ý kết hợp các loại chiết xuất thảo dược tự nhiên cô đặc với thuốc điều trị kê đơn mà chưa hỏi ý kiến chuyên môn. Khi đi khám bệnh, hãy liệt kê đầy đủ danh sách các loại trà thảo mộc, cao thực vật hoặc viên nang bổ sung bạn đang dùng tại nhà cho bác sĩ hoặc dược sĩ biết.
Người bệnh không nên uống cùng lúc thuốc tây và nước sắc thảo dược. Không tự ý tăng giảm liều lượng thảo dược dạng cô đặc hay chiết xuất, vì liều lượng khác nhau có thể tạo ra các đáp ứng chuyển hóa hoàn toàn trái ngược nhau tại gan [6]. Khi phát hiện các dấu hiệu mệt mỏi bất thường, vàng da, buồn nôn hoặc triệu chứng bệnh tái phát không rõ nguyên nhân, cần ngừng thảo mộc và liên hệ ngay với cơ sở y tế.
Hiểu đúng về cơ chế tương tác qua hệ enzym Cytochrome P450 giúp chúng ta tránh được các nguy cơ sức khỏe tiềm ẩn. Hãy luôn cân nhắc kỹ lưỡng và tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi đưa bất kỳ sản phẩm thảo dược nào vào chế độ dùng thuốc hàng ngày.
