Nhiều người có thói quen sử dụng các bài thuốc thảo dược tự nhiên hoặc uống kèm các loại trà thảo mộc như đông hầu trắng song song với đơn thuốc tây điều trị bệnh mạn tính. Mọi người thường tin rằng cây cỏ quanh nhà luôn lành tính và không ảnh hưởng gì tới các loại thuốc viên uống hàng ngày. Tuy nhiên, sự kết hợp thiếu kiểm soát này có thể dẫn đến những phản ứng bất lợi khó lường cho sức khỏe do hiện tượng tương tác thuốc.
Khi dùng chung với thuốc tây, các hợp chất tự nhiên trong dược liệu có thể làm thay đổi tốc độ chuyển hóa thuốc tại gan thông qua hệ enzym Cytochrome P450 [2, 3]. Điều này khiến nồng độ thuốc trong máu bị tăng vọt dẫn tới ngộ độc hoặc giảm sút gây thất bại điều trị [3, 4]. Việc hiểu rõ cơ chế tương tác chuyển hóa là điều vô cùng cần thiết để bảo vệ bản thân khi sử dụng song song thảo dược và thuốc tây [1, 4].
Hệ enzym Cytochrome P450 và chuyển hóa thuốc
Hệ thống enzym Cytochrome P450 (gọi tắt là CYP450) là một họ protein chứa nhân heme đóng vai trò then chốt trong quá trình chuyển hóa pha I của phần lớn các loại thuốc lâm sàng tại gan và ruột [1, 3]. Hoạt động của các enzym này chịu trách nhiệm biến đổi sinh học, quyết định trực tiếp khả năng hấp thu, nồng độ và thời gian tồn tại của thuốc trong cơ thể người bệnh [1, 3].
Trong số các phân họ enzym, CYP3A là họ phong phú và có ý nghĩa lâm sàng quan trọng nhất, bao gồm CYP3A3, CYP3A4, CYP3A5 và CYP3A7 [1]. Riêng enzym CYP3A4 đã chịu trách nhiệm chuyển hóa tới 30% tổng số các loại thuốc điều trị hiện nay [1]. Khi enzym này bị tác động bởi các chất lạ từ bên ngoài, toàn bộ quá trình xử lý thuốc của cơ thể sẽ bị đảo lộn [2, 3].
Các thụ thể tiếp nhận chất lạ trong cơ thể như thụ thể constitutive androstane (CAR) và thụ thể pregnane X (PXR) có thể phản ứng với các hợp chất bên ngoài bằng cách tăng biểu hiện các gen tham gia chuyển hóa, trong đó có CYP450 [2]. Ngược lại, rất nhiều hợp chất từ tự nhiên có khả năng ức chế trực tiếp hoạt tính của các enzym này [2, 3]. Sự ức chế hoặc cảm ứng hệ enzym CYP450 đều là nguồn cơn dẫn đến tương tác giữa thảo dược với thuốc và nguy cơ gây độc tính tại gan [2].
Cơ chế polyphenol can thiệp vào quá trình xử lý thuốc
Cơ chế chính dẫn đến tương tác chuyển hóa giữa thảo dược và thuốc thường liên quan đến việc các hợp chất tự nhiên cạnh tranh vị trí gắn kết trên cùng một enzym với thuốc tây [3]. Các nhóm chất tự nhiên như flavonoid, anthocyanin cùng các chất chuyển hóa của chúng, furanocoumarin hay các hợp chất polyphenol trong chế độ ăn đều có khả năng ức chế hoặc cảm ứng các enzym chuyển hóa này, làm thay đổi hiệu lực điều trị của thuốc uống cùng [1].
Nhiều phân tử flavonoid đã được ghi nhận có khả năng điều hòa hệ enzym CYP450 thông qua các cơ chế ức chế hoặc cảm ứng khác nhau [1]. Đáng chú ý, các nghiên cứu đã chỉ ra năm hợp chất polyphenol bao gồm quercetin, phloretin, chrysin, apigenin và acacetin có hoạt tính ức chế mạnh, đạt mức ức chế 100% đối với enzym chuyển hóa CYP3A4 [1]. Trong nhóm các hợp chất flavone, apigenin thể hiện khả năng ức chế rất đáng kể đối với hoạt động của CYP3A4 [1].
Khi các hợp chất polyphenol này làm tê liệt hoặc suy giảm hoạt tính enzym chuyển hóa, thuốc tây dùng kèm sẽ không thể được phân giải theo đúng tốc độ sinh học thông thường [3, 6]. Việc phối hợp đường uống các flavonoid có thể làm tăng phơi nhiễm hoặc thay đổi độ sinh khả dụng của những loại thuốc vốn có độ hấp thu thấp, tiềm ẩn nguy cơ quá liều nguy hiểm [1].
Bằng chứng khoa học về tương tác thảo dược qua CYP450
Rất nhiều công trình khoa học đã khảo sát chi tiết ảnh hưởng của các hoạt chất chiết xuất tự nhiên lên các phân nhánh enzym CYP450. Dưới đây là các dữ liệu nghiên cứu tiêu biểu:
Một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm công bố năm 2021 đã đánh giá tác động của cornin - một hợp chất thảo dược thường dùng trong tim mạch - lên hoạt tính của 8 dạng đồng phân enzym CYP450 (bao gồm CYP1A2, 2A6, 3A4, 2C8, 2C9, 2C19, 2D6 và 2E1) trên microsome gan người [4]. Kết quả cho thấy cornin ở nồng độ 100 muM gây ức chế đáng kể hoạt tính của CYP3A4, 2C9 và 2E1 phụ thuộc vào liều dùng, với giá trị IC50 lần lượt là 9,20; 22,91 và 14,28 muM (p < 0,05) [4]. Cornin ức chế CYP3A4 theo cơ chế phi cạnh tranh với giá trị Ki là 4,69 muM, trong khi ức chế CYP2C9 và 2E1 theo cơ chế cạnh tranh với Ki lần lượt là 11,31 và 6,54 muM [4]. Đáng chú ý, sự ức chế CYP3A4 của chất này còn phụ thuộc vào thời gian với chỉ số KI/Kinact đạt 6,40/0,055 min-1 muM-1, cho thấy tiềm năng tương tác thuốc rất lớn [4].
Một nghiên cứu năm 2023 tập trung vào dược liệu Hà thủ ô đỏ (Polygonum multiflorum) và các dạng chế biến đối với 7 dạng tái tổ hợp của enzym CYP450 người bằng kỹ thuật huỳnh quang, kết hợp nghiên cứu dược động học trên huyết tương chuột [5]. Kết quả cho thấy dịch chiết củ sống gây ức chế các phân nhóm CYP1A2, 2B6, 2C8, 2C19, 2D6 và CYP3A4 mạnh hơn dạng chế biến theo Dược điển Trung Quốc và dạng chế biến cửu chưng cửu sái [5]. Nghiên cứu phát hiện các chất đặc trưng như trans-THSG và emodin ức chế chọn lọc tương ứng lên CYP3A4 và CYP1A2 [5]. Chất epicatechin gallate ức chế chủ yếu CYP3A4 và CYP1A2, kế tiếp là CYP2C8 và CYP2C9 [5]. Genistein ức chế chủ yếu CYP3A4, sau đó là CYP2C9 và CYP2C8, trong khi daidzein cũng ức chế cả CYP3A4 và CYP2C9 [5]. Trên chuột thí nghiệm, dịch chiết sống đã làm tăng nồng độ phơi nhiễm thuốc chống viêm không steroid sulindac trong máu [5].
Năm 2012, các nhà nghiên cứu báo cáo một trường hợp lâm sàng về tương tác giữa Ginkgo biloba và efavirenz trên một bệnh nhân vốn duy trì ổn định phác đồ điều trị suốt 10 năm [6]. Do các thành phần trong chiết xuất Ginkgo biloba có khả năng cảm ứng biểu hiện gen của các enzym CYP450, sự phối hợp này bị nghi ngờ đã làm giảm nồng độ efavirenz (vốn được chuyển hóa chính qua CYP2B6 và một phần qua CYP3A4), dẫn đến thất bại điều trị virus [6].
Năm 2018, một nghiên cứu trên mô hình in vitro về cây Brachylaena elliptica ghi nhận dịch chiết thảo dược chỉ ức chế yếu enzym CYP3A4 ở nồng độ thử nghiệm [7]. Các tác giả nhận định dịch chiết này có thể dùng đồng thời với các thuốc tiểu đường chuyển hóa qua CYP450 với nguy cơ tương tác dược động học thấp [7]. Hiện tượng ức chế yếu này được giải thích là do hàm lượng alkaloid và saponin trong dịch chiết ở mức thấp [7].
Hệ quả khi nồng độ thuốc trong máu bị xáo trộn
Sự tương tác giữa các hợp chất trong cây và hệ enzym chuyển hóa gan CYP450 để lại hai trạng thái lâm sàng đối lập nhưng đều nguy hại [3, 4]. Việc ức chế enzym sẽ khiến các thuốc chuyển hóa qua đường này bị ứ đọng, làm nồng độ thuốc trong huyết tương tăng cao vượt ngưỡng an toàn [3, 4]. Tình trạng này dễ dẫn tới nguy cơ ngộ độc cấp tính, suy giảm chức năng gan hoặc xuất hiện các tác dụng phụ nghiêm trọng của thuốc tây [2, 3].
Ngược lại, nếu các thành phần thảo dược cảm ứng làm tăng hoạt tính hoặc tăng biểu hiện của enzym, thuốc tây sẽ bị gan chuyển hóa và đào thải quá nhanh trước khi kịp phát huy tác dụng [2, 4]. Hậu quả là nồng độ thuốc tự do trong máu giảm sâu, khiến việc kiểm soát bệnh lý bị gián đoạn và dẫn tới thất bại điều trị trên lâm sàng [1, 7].
Hiện tượng xáo trộn dược động học này đặc biệt nguy hiểm đối với những bệnh nhân đang điều trị các bệnh mãn tính như bệnh mạch vành hoặc bệnh phổi mãn tính [8]. Việc kết hợp bừa bãi thảo dược và thuốc tây làm gia tăng tính bấp bênh về hiệu quả điều trị và làm tăng nguy cơ xảy ra các biến cố bất lợi không thể lường trước [8].
Hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược cùng thuốc tây
Nhiều người bệnh vẫn giữ định kiến sai lầm rằng các loại thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế nước uống hàng ngày mà không cần lưu tâm tới đơn thuốc bác sĩ đã kê. Họ không biết rằng các cơ quan quản lý y tế như Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) vốn không bắt buộc phải điều tra hay giám sát định kỳ về tương tác giữa các sản phẩm bổ sung thảo dược với enzym CYP450 trước khi lưu hành [2]. Dữ liệu về độc tính tại gan của nhiều loại thảo dược hiện nay chủ yếu đến từ các báo cáo ca bệnh riêng lẻ hoặc nghiên cứu hồi cứu [2].
Một hiểu lầm khác là cho rằng việc sao chế hay đun nấu theo kinh nghiệm dân gian sẽ loại bỏ hoàn toàn nguy cơ tương tác thuốc. Nghiên cứu thực tế chỉ ra rằng các biện pháp chế biến như nướng thảo dược với giấm có thể làm thay đổi hoạt tính của thảo dược đó đối với hệ enzym CYP450 chứ không hoàn toàn triệt tiêu tác động sinh học [1]. Nghiên cứu trên củ hà thủ ô cũng chứng minh dù qua nhiều công đoạn chế biến phức tạp, các phân đoạn dịch chiết vẫn giữ hoạt tính ức chế trên một số phân nhóm enzym như CYP2C9 [5].
Đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người mắc bệnh tim mạch, bệnh động mạch vành hoặc đang sử dụng thuốc tim mạch chuyển hóa qua gan cần hết sức cẩn trọng khi uống thảo dược có nguy cơ ức chế enzym chuyển hóa [1, 4]. Sự thay đổi nhỏ về nồng độ thuốc trợ tim, chống đông máu hay điều hòa huyết áp trong huyết tương đều có thể kích hoạt các biến cố tim mạch nghiêm trọng [1, 4].
Bệnh nhân mắc các bệnh lý mạn tính đang điều trị dài ngày bằng các phác đồ phức tạp cũng là đối tượng có nguy cơ cao [4, 7]. Bất kỳ sự xáo trộn nào về chuyển hóa enzym đều có thể phá vỡ tính ổn định của phác đồ, dẫn đến bùng phát bệnh hoặc ngộ độc thuốc tích lũy [6].
Người có tiền sử suy giảm chức năng gan hoặc tổn thương gan do thuốc tuyệt đối không tự ý bổ sung các loại trà lá, thảo dược chưa rõ tác động [2, 8]. Các chất chuyển hóa bất thường do tương tác enzym có thể thúc đẩy sự hình thành các hợp chất gây độc tế bào gan, làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh nền [2].
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Để phòng ngừa tương tác có hại, người đang uống thuốc tây điều trị bệnh cần chủ động thông báo đầy đủ với bác sĩ điều trị về tất cả các loại trà thảo mộc, nước lá hoặc thảo dược đang dùng tại nhà [2, 4]. Tuyệt đối không tự ý phối hợp các bài thuốc truyền miệng với đơn thuốc chỉ định [8].
Chỉ sử dụng thảo dược với lượng vừa phải, không nấu nước quá đặc để uống thay thế toàn bộ nước lọc trong ngày. Với các bài thuốc dân gian hoặc chế phẩm thảo mộc mới, cần theo dõi sát các phản ứng của cơ thể như mệt mỏi, vàng da, buồn nôn hoặc các dấu hiệu nghi ngờ tổn thương gan [2].
Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào về sức khỏe hoặc nhận thấy thuốc điều trị giảm tác dụng rõ rệt, cần ngưng dùng thảo dược ngay lập tức và đến cơ sở y tế để được thăm khám [2, 7]. Việc điều chỉnh liều lượng hoặc đổi phác đồ điều trị bắt buộc phải tuân theo chỉ định chuyên môn của bác sĩ phụ trách [8].
Tóm lại, thảo dược tự nhiên chứa nhiều hợp chất polyphenol và hoạt chất sinh học có khả năng tác động mạnh mẽ lên hệ enzym CYP450 tại gan [3, 6]. Việc dùng chung bừa bãi thảo mộc với thuốc tây có thể gây ức chế hoặc kích thích chuyển hóa thuốc, dẫn đến độc tính hoặc mất hiệu lực điều trị [1, 3]. Luôn duy trì lối sống điều độ, dùng thuốc theo đúng chỉ dẫn của bác sĩ và tham vấn chuyên môn y tế trước khi bổ sung bất kỳ loại thảo mộc nào [2, 4].
