Đau dạ dày là vấn đề sức khỏe phổ biến tại Việt Nam, thường bắt nguồn từ thói quen ăn uống thất thường, stress hoặc lạm dụng thuốc giảm đau. Khi xuất hiện các cơn ợ chua hay đau quặn vùng thượng vị, nhiều người có tâm lý tìm kiếm các bài thuốc dân gian truyền miệng để tự chữa trị tại nhà. Trong số đó, cây chòi mòi được một số người đồn thổi như một vị thảo dược có khả năng làm dịu vết loét và chống viêm dạ dày.

Tuy nhiên, liệu chiết xuất từ chòi mòi có thực sự mang lại tác dụng bảo vệ dạ dày như lời truyền miệng? Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, các bằng chứng thực nghiệm về dược liệu này vẫn còn ở mức rất sơ khởi và chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào khẳng định công dụng chữa bệnh dạ dày trên người.

Cơ chế viêm dạ dày và ngộ nhận về thảo dược

Viêm loét dạ dày xảy ra khi lớp niêm mạc bảo vệ bề mặt dạ dày bị tổn thương, tạo điều kiện cho axit và các enzym tiêu hóa ăn mòn thành dạ dày. Tình trạng này có thể khởi phát từ nhiều nguyên nhân, bao gồm việc sử dụng rượu bia hoặc thuốc chống viêm không steroid [1]. Các tổn thương niêm mạc cũng thường liên quan mật thiết đến vi khuẩn Helicobacter pylori và thuốc chống viêm không steroid [2].

Khi xuất hiện tổn thương, cơ thể kích hoạt hàng loạt phản ứng viêm và oxy hóa, gây đau rát dữ dội. Nhiều bệnh nhân lo ngại tác dụng phụ của tân dược nên tìm đến thảo mộc tự nhiên mà không hiểu rõ cơ chế dược lý. Việc sử dụng dược liệu thô chưa qua tinh chế hay chiết tách có thể không đem lại hiệu quả kháng viêm tại chỗ, thậm chí làm nặng thêm tình trạng kích ứng niêm mạc dạ dày.

Nghiên cứu bước đầu về chiết xuất lá chòi mòi

Về mặt khoa học, cây chòi mòi có tên danh pháp là Antidesma ghaesembilla. Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã tiến hành phân lập và đánh giá các hoạt chất chiết xuất từ lá của loài cây này [3].

Bằng các phương pháp sắc ký khác nhau, các nhà nghiên cứu đã phân lập được hai ancaloit mới đặt tên là antidesoic acid A và B, cùng với 14 hợp chất đã biết khác từ lá chòi mòi [3]. Cấu trúc hóa học của chúng được làm sáng tỏ bằng phương pháp vật lý và hóa học [3]. Tất cả các hợp chất phân lập sau đó được đưa vào thử nghiệm nhằm đánh giá khả năng ức chế sản sinh nitric oxide (NO) do LPS kích thích trên tế bào BV2 và đại thực bào RAW 264.7 [3].

Kết quả thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy hợp chất bisflavone số 8 ức chế đáng kể sự sản sinh NO kích thích bởi LPS trên tế bào BV2 và đại thực bào RAW 264.7 với giá trị IC50 lần lượt là 5,4 và 8,0 muM [3]. Bên cạnh đó, các hợp chất số 1, 2, 3, 7, 10, 12, 14 và 16 thể hiện hoạt tính ức chế vừa phải với giá trị IC50 dao động trong khoảng từ 11,7 đến 77,4 muM [3]. Dù kết quả này cho thấy một số hoạt chất từ chòi mòi có tiềm năng kháng viêm tế bào, thử nghiệm hoàn toàn chỉ diễn ra ở cấp độ ống nghiệm (in vitro), chưa từng được tiến hành trên mô hình dạ dày sống hay trên cơ thể động vật và người.

Giới hạn khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và thực tế

Một hiểu lầm rất lớn trong cộng đồng là đánh đồng hoạt tính chống viêm trong ống nghiệm với khả năng chữa khỏi bệnh viêm loét dạ dày trên thực tế. Một chất có thể ức chế phản ứng viêm ở cấp độ tế bào nuôi cấy nhưng khi đi qua đường tiêu hóa, nó phải đối mặt với môi trường axit khắc nghiệt và tốc độ tháo rỗng nhanh của dạ dày.

Chẳng hạn, một số hoạt chất tự nhiên dù có tiềm năng chống viêm và chống oxy hóa nhưng do đặc tính không tan trong nước và bị tháo rỗng nhanh ở dạ dày nên nồng độ thuốc tại chỗ thấp, hấp thu kém, dẫn đến hiệu quả điều trị bị hạn chế [1]. Chiết xuất thô từ lá chòi mòi qua đường uống thông thường hoàn toàn chưa được kiểm chứng về độ bền vững sinh học, khả năng bám dính niêm mạc hay dược động học trong môi trường dạ dày người.

Rủi ro khi tự ý điều trị đau bao tử tại nhà

Nhiều người có thói quen hái lá chòi mòi tươi hoặc phơi khô sắc nước uống khi thấy bụng cồn cào, khó chịu. Hành vi này tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng. Đau dạ dày có thể là dấu hiệu cảnh báo của viêm loét sâu, chảy máu tiêu hóa, nhiễm khuẩn nặng hoặc các bệnh lý ác tính tiềm ẩn.

Việc tự ý dùng thảo mộc chưa qua định chuẩn liều lượng dễ dẫn đến tình trạng quá liều các hợp chất ancaloit tự nhiên, gây độc cho gan và thận. Hơn nữa, việc chậm trễ tiếp cận các phác đồ y khoa chuẩn mực có thể khiến vết loét tiến triển thành thủng dạ dày hoặc xuất huyết, đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Ai nên thận trọng tuyệt đối?

Người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng, người cao tuổi hoặc bệnh nhân đang điều trị bệnh lý mạn tính tuyệt đối không nên tự ý dùng chòi mòi. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng là những đối tượng có thể gặp phản ứng bất lợi nếu dung nạp các chất ancaloit chưa rõ độc tính từ loài cây này.

Đặc biệt, những người đang sử dụng các thuốc kê đơn như thuốc hạ huyết áp, thuốc tiểu đường hoặc thuốc chống đông máu cần tránh sử dụng nước sắc chòi mòi. Các thành phần hóa thực vật trong lá cây có thể tương tác bất lợi với thuốc điều trị, làm biến đổi sinh khả dụng và gây hại cho sức khỏe. Khi có bất kỳ bệnh nền nào, người bệnh phải luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thử dùng bất kỳ loại thảo mộc nào.

Lời khuyên áp dụng lối sống bảo vệ niêm mạc

Thay vì tin vào các bài thuốc dân gian chưa rõ thực hư, bảo vệ dạ dày cần bắt đầu từ những thói quen sinh hoạt khoa học đã được chứng minh hiệu quả:

  • Duy trì giờ giấc ăn uống đều đặn, không để bụng quá đói và không ăn quá no trong một bữa.
  • Tránh xa các yếu tố gây hại trực tiếp đến niêm mạc đường tiêu hóa như rượu bia, thuốc lá và thức ăn quá cay nóng.
  • Hạn chế tối đa việc lạm dụng các loại thuốc giảm đau, thuốc chống viêm khi chưa có chỉ định y khoa.
  • Giữ tinh thần thoải mái, ngủ đủ giấc, giảm bớt căng thẳng để kiểm soát sự bài tiết axit dịch vị.
  • Đi khám chuyên khoa tiêu hóa ngay khi có các triệu chứng kéo dài như ợ nóng dai dẳng, sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc đi ngoài phân đen.

Tóm lại, chiết xuất chòi mòi hiện mới chỉ dừng lại ở mức phát hiện một số hoạt chất có tính kháng viêm trên dòng tế bào biệt lập trong phòng thí nghiệm. Chưa có căn cứ khoa học nào chứng minh chòi mòi có thể bảo vệ hay chữa lành tổn thương dạ dày ở người. Người bệnh cần giữ sự tỉnh táo, tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa và không đánh đổi sức khỏe bằng những thử nghiệm dân gian thiếu kiểm chứng.