Cây đơn kim (tên khoa học Bidens pilosa, dân gian thường gọi là hoa xuyến chi, cỏ xước dại) mọc hoang khắp bờ rào, lối đi tại Việt Nam. Không ít người truyền tai nhau bài thuốc hái lá tươi đun nước uống hàng ngày để chữa viêm dạ dày, loét tá tràng.

Vậy chiết xuất từ loài cây này có thực sự chữa lành vết loét như lời đồn? Dưới góc nhìn khoa học, các hoạt chất trong đơn kim có tác dụng bảo vệ niêm mạc dạ dày, nhưng toàn bộ bằng chứng mới dừng lại ở mô hình thí nghiệm trên động vật với các dạng chiết xuất dung môi đặc hiệu, khác xa việc tự sắc uống tại nhà [1, 2].

Từ kinh nghiệm dân gian đến phòng thí nghiệm

Trong y học cổ truyền, đơn kim thường được ứng dụng để hỗ trợ xử lý các vết thương ngoài da và giảm bớt triệu chứng đau do viêm loét đường tiêu hóa [3, 4]. Ngoài ra, loại thảo mộc này còn được dùng theo kinh nghiệm để hỗ trợ giảm sốt, trĩ và các ổ viêm nhiễm [1]. Thói quen lấy cả cây phơi khô, nấu nước uống dần bắt nguồn từ những ghi chép dân gian này.

Tuy nhiên, kinh nghiệm truyền miệng thường thiếu định lượng hoạt chất chính xác. Để kiểm chứng hiệu quả sinh học, các nhà khoa học đã thu thập cây đơn kim và tách chiết bằng các dung môi hóa học khác nhau như cồn (ethanol), methanol, cyclohexane và methylene chloride nhằm đánh giá tác động lên tổn thương niêm mạc [2, 4].

Cơ chế bảo vệ niêm mạc: Hoạt chất làm được gì?

Tổn thương dạ dày thường phát sinh khi các yếu tố phá hủy (axit dạ dày, men tiêu hóa pepsin, độc tố vi khuẩn, gốc tự do) áp đảo các yếu tố bảo vệ (lớp chất nhầy niêm mạc, lưu lượng máu, prostaglandin). Các phân tích cho thấy chiết xuất đơn kim sở hữu nhiều nhóm hoạt chất sinh học hỗ trợ cân bằng lại các yếu tố này [1, 5].

Nghiên cứu hóa thực vật phát hiện sự hiện diện của flavonoid, trong đó hoạt chất quercetin được định danh rõ nét qua phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) [1, 3]. Nhóm chất chống oxy hóa này đóng vai trò quan trọng trong việc dọn dẹp các gốc oxy hóa tự do hình thành trên bề mặt mô dạ dày [2]. Thêm vào đó, chiết xuất thực vật giàu chất chống oxy hóa còn ức chế hiện tượng oxy hóa lipid màng tế bào, thể hiện qua việc làm giảm nồng độ chất phản ứng với axit thiobarbituric (TBARS) trong mô niêm mạc [2].

Bên cạnh đó, một cơ chế then chốt khác liên quan đến quá trình tổng hợp prostaglandin nội sinh [3]. Prostaglandin là hợp chất sinh học có chức năng kích thích tiết chất nhầy, duy trì lưu lượng máu và củng cố hàng rào tế bào niêm mạc dạ dày. Khi thử nghiệm tiền xử lý bằng thuốc ức chế tổng hợp prostaglandin, khả năng tự bảo vệ của mô trước các yếu tố hoại tử giảm đi rõ rệt [2, 4].

Bằng chứng trên mô hình động vật: Kết quả từng nghiên cứu

Các bằng chứng khoa học ghi nhận tiềm năng bảo vệ dạ dày của đơn kim đều được tiến hành trên chuột thí nghiệm thông qua các mô hình gây loét thực nghiệm [1, 2, 3, 4].

Nghiên cứu công bố năm 1999 khảo sát tác dụng của chiết xuất ethanol từ phân loài Bidens pilosa var. radiata trên chuột cống [4]. Chuột được gây loét bằng cồn (ethanol) hoặc thuốc chống viêm giảm đau indomethacin, đồng thời thực hiện mô hình thắt môn vị để đo tiết dịch [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất ethanol ở liều từ 0,5 đến 2 g/kg thể trọng làm giảm rõ rệt thể tích dịch vị, giảm tiết axit và ức chế tiết pepsin [4]. Khi đối đầu với tổn thương xuất huyết do ethanol, liều 2 g/kg chiết xuất đơn kim thậm chí cho hiệu quả bảo vệ vượt trội hơn cả thuốc đối chứng sucralfate ở liều 400 mg/kg [4]. Ngược lại, thuốc kháng thụ thể H2 ranitidine ở liều 50 mg/kg không làm giảm được các tổn thương này [4].

Năm 2000, một nghiên cứu tiếp tục so sánh khả năng kháng loét của các phân đoạn chiết xuất methanol, cyclohexane và methylene chloride từ cây đơn kim trên chuột cống Wistar bị gây loét hoại tử bằng dung dịch HCl phối hợp ethanol (150 mM HCl trong cồn 60%) [2, 4]. Trong số đó, phân đoạn chiết bằng methylene chloride đạt hiệu lực cao nhất, ức chế 46,4% ổ loét ở liều 500 mg/kg và đạt mức ức chế hoàn toàn 100% ở liều 750 mg/kg thể trọng [2, 4]. Phân đoạn methanol đứng thứ hai với tỷ lệ ức chế từ 30,4% đến 82,2% tương ứng với liều 500 mg/kg và 1000 mg/kg [3]. Phân đoạn cyclohexane cho kết quả thấp nhất, đạt lần lượt 13,3%, 40% và 79,7% ở các liều 500, 750 và 1000 mg/kg [3].

Để tìm hiểu sâu hơn về cơ chế, các nhà nghiên cứu cho chuột dùng indomethacin (thuốc ức chế COX, ngăn chặn tổng hợp prostaglandin) trước khi cho uống dịch chiết methylene chloride [2, 4]. Khi prostaglandin bị ức chế, khả năng bảo vệ của dịch chiết liều 750 mg/kg trước hỗn hợp HCl/ethanol sụt giảm mạnh, chỉ còn đạt 31% đến 31,3% [2, 4].

Ở chiều ngược lại, nghiên cứu cũng ghi nhận giới hạn rất lớn: phân đoạn methylene chloride hầu như không có tác dụng bảo vệ niêm mạc trước tổn thương do cồn tuyệt đối 95% (tỷ lệ ức chế chỉ đạt vỏn vẹn 9,8% ở liều 750 mg/kg) [2, 4]. Dịch chiết này cũng không thể hiện khả năng ức chế tiết axit dịch vị trên mô hình thắt môn vị trong cơ thể sống lẫn khi ủ dịch vị trong ống nghiệm [2, 4].

Năm 2020, một công trình đánh giá chế phẩm đơn kim chuẩn hóa bằng phương pháp chiết xuất chất lỏng siêu tới hạn nhằm điều trị viêm ruột cấp tính do TNBS trên chuột [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất chứa các axit béo chuỗi dài giúp điều hòa đáp ứng miễn dịch qua việc tăng cytokine chống viêm IL-10, đồng thời giảm mạnh các chỉ số gây viêm như IL-1beta, IL-6 và TNF-alpha, bảo vệ tế bào qua việc can thiệp các con đường tín hiệu truyền tin như NF-kappaB [1].

Giới hạn cốt lõi: Động vật khác xa cơ thể người

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng rất triển vọng, người bệnh cần nhìn nhận thực tế một cách tỉnh táo:

Toàn bộ các thử nghiệm trên đều thực hiện trên chuột cống khỏe mạnh được tiêm hoặc bơm chất gây loét cấp tính (như cồn nồng độ cao, axit HCl hoặc thắt môn vị cưỡng bức) [1, 2, 3, 4]. Bệnh lý viêm loét dạ dày tá tràng ở người có căn nguyên phức tạp hơn rất nhiều, chủ yếu liên quan đến nhiễm khuẩn mạn tính Helicobacter pylori (HP), căng thẳng thần kinh kéo dài hoặc lạm dụng thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) suốt thời gian dài.

Đặc biệt, hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người để khẳng định liều lượng an toàn, sinh khả dụng và hiệu quả dứt điểm của cây đơn kim đối với ổ loét dạ dày thực sự.

Rủi ro khi tự ý đun sắc nước uống dân gian

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng “chiết xuất chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm” với “nước đun từ cây tươi”. Đây là hai khái niệm hoàn toàn khác biệt:

Thứ nhất, các nghiên cứu dùng dung môi như ethanol, methanol, methylene chloride hoặc kỹ thuật siêu tới hạn để cô đặc các hợp chất hữu cơ khó tan trong nước [2, 4, 5]. Nước lã đun sôi theo phương pháp dân gian khó lòng hòa tan trọn vẹn các hợp chất flavonoid kém phân cực hay các chuỗi phân tử bảo vệ như phương pháp chiết xuất tinh khiết.

Thứ hai, nồng độ hoạt chất trong cây tự nhiên biến thiên tùy theo mùa, thổ nhưỡng và giai đoạn sinh trưởng. Khi tự đun uống, người dùng không thể biết mình nạp bao nhiêu miligam hoạt chất mỗi ngày. Việc dùng quá liều hoặc dùng kéo dài có thể gây gánh nặng chuyển hóa cho gan và thận.

Thứ ba, cây đơn kim mọc sát đất, ven mương, đường lộ có nguy cơ hấp thụ kim loại nặng, tàn dư thuốc bảo vệ thực vật và nhiễm khuẩn phân tán. Việc rửa thô sơ không loại trừ được các chất độc tích tụ bên trong thân lá.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Chưa có nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú; dữ liệu độc tính và tác dụng bảo vệ hiện chỉ có trên động vật gặm nhấm [1]. Do đó nhóm đối tượng này tuyệt đối không được tự ý sắc uống các loại thảo mộc dại.

Người đang có ổ loét dạ dày tiến triển, đang có triệu chứng xuất huyết tiêu hóa (đi ngoài phân đen, nôn ra máu) cần đến bệnh viện cấp cứu, không được chậm trễ điều trị y tế vì tin dùng bài thuốc truyền miệng.

Người có bệnh nền về gan, suy giảm chức năng thận hoặc đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ trợ nào từ thảo dược để tránh tương tác thuốc bất lợi.

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Nếu bạn đọc quan tâm đến việc cải thiện sức khỏe dạ dày và đường tiêu hóa, hãy lưu ý:

  • Không xem cây đơn kim là phương thuốc thay thế kháng sinh diệt trừ vi khuẩn HP hay thuốc ức chế bơm proton (PPI) do bác sĩ chỉ định.
  • Nếu có ý định dùng các sản phẩm trà hoặc thực phẩm bảo vệ sức khỏe có chứa thành phần đơn kim, chỉ chọn nguồn gốc rõ ràng, đã qua quy trình kiểm nghiệm chất lượng và dùng ở lượng vừa phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
  • Với thảo dược hái tự nhiên, cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y học cổ truyền để xác định đúng chủng loại, liều lượng, cũng như đánh giá nguy cơ dị ứng cá nhân.
  • Xây dựng hàng rào bảo vệ tự nhiên cho dạ dày bằng lối sống: ăn đúng giờ, không bỏ bữa, hạn chế bia rượu, giảm các món quá cay nóng, kiểm soát căng thẳng và uống đủ nước mỗi ngày.

Chiết xuất từ cây đơn kim thực sự có hoạt tính sinh học giúp giảm tiết axit và chống loét trên mô hình động vật thí nghiệm [1, 2, 3]. Tuy nhiên, việc tự ý hái cành lá sắc nước uống tại nhà hoàn toàn không tương đương với chiết xuất khoa học. Người bệnh dạ dày cần thăm khám y khoa bài bản, tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa và tiếp cận các bài thuốc dân gian bằng thái độ thận trọng, khoa học.